Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Πηνελόπη Πουλερού, Msc, Συμβουλευτικός Σταθμός Ψυχολογικής Υποστήριξης

Στο πλαίσιο της κοινωνικής και επιμορφωτικής προσφοράς του και της διασύνδεσης του Πανεπιστημίου Αιγαίου με τις τοπικές κοινότητες, ο Συμβουλευτικός Σταθμός προτίθεται, κατά τη νέα ακαδημαϊκή χρονιά 2010-2011, να ιδρύσει το “Ανοιχτό Λαϊκό Πανεπιστήμιο” με την επωνυμία 'Ακαδημία Πολιτών Αιγαίου'.

Πρόκειται για ένα θεσμό ελεύθερης και δημιουργικής επιμόρφωσης, με πανεπιστημιακή εγκυρότητα και σημαντικό εύρος θεμάτων γενικού ενδιαφέροντος, που μέχρι τώρα έχει εφαρμοστεί με επιτυχία σε πολλές άλλες πόλεις της Ελλάδας, με φορείς υλοποίησης Δήμους, Νομαρχίες και Πνευματικά Ιδρύματα και με την οικονομική συνδρομή και συμπαράσταση επιχειρηματιών και εταιριών, που πιστεύουν και συμμερίζονται το κοινό όραμά μας για κοινωνική προσφορά, μόρφωση και δημιουργία.

Οι επωφελούμενοι από αυτή την εκπαιδευτική προσφορά θα είναι πολίτες του νησιού μας και του Αιγαίου ανεξαρτήτως μόρφωσης, ηλικίας, φύλου, εθνικότητας ή άλλου δημογραφικού χαρακτηριστικού. Τα ακαδημαϊκά αντικείμενα θα επιλεγούν με γνώμονα τις ανάγκες, τα ενδιαφέροντα των πολιτών αλλά και τη δυνατότητα αξιοποίησης των παρεχόμενων γνώσεων σε ατομικό ή και σε επαγγελματικό επίπεδο. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι κάποιοι από τους κύκλους των διαλέξεων θα αφορούν την Ιατρική, την Τέχνη και Πολιτισμό, τη Ψυχολογία, την Ιστορία και τη Λογοτεχνία. Τα μαθήματα αφορούν δημοσίους και ιδιωτικούς υπαλλήλους, φοιτητές, ανέργους,αγρότες, ελεύθερους επαγγελματίες, επιχειρηματιές κλπ. και όλους όσους θεωρούν ότι 'η Παιδεία για αυτούς που ευτυχούν είναι στολίδι και για όσους δυστυχούν καταφύγιο'.

Οι συμμετέχοντες δεν θα καταβάλουν δίδακτρα, παρά μόνο το συμβολικό ποσό των 30 ευρώ ετησίως, ενώ τα σεμινάρια θα πραγματοποιούνται κάθε Παρασκευή 18.00-21.00, ώστε να διευκολύνεται η παρακολούθηση τους από όλους τους ενδιαφερόμενους. Η διάρκεια τους για το τρέχον ακαδημαικό έτος καθορίζεται από Παρασκευή 1η Οκτωβρίου 2010 έως 30 Ιουνίου 2011. Μετά το τέλος των διαλέξεων–μαθημάτων θα χορηγούνται στους ακροατές, που παρακολούθησαν με συνέπεια τις ομιλίες-διαλέξεις, σχετικά Πιστοποιητικά Παρακολούθησης. Παράλληλα με τις διαλέξεις θα διοργανωθούν βιωματικά σεμινάρια, πολιτιστικές εκδηλώσεις, επιμορφωτικές εκδρομές, που θα συντείνουν στην διαμόρφωση της Κοινωνίας της Γνώσης.

Η Ακαδημία των Πολιτών προέκυψε ως διαπιστωμένη ανάγκη των κατοίκων του Αιγαίου σε μια περίοδο που το Κράτος Πρόνοιας δέχεται σκληρούς κλυδωνισμούς. Η σύνδεση της δράσης αυτής με την τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη είναι προφανής.

Άμεσος στόχος μας είναι να συμβάλουμε στην ενδυνάμωση της πνευματικής ζωής του Αιγαίου και να αποτελέσουμε εφαλτήριο, ώστε να ακολουθήσουν το παράδειγμα και τα υπόλοιπα νησιά

Εκτός από το μορφωτικό έργο που θα παρέχει το συγκεκριμένο πρόγραμμα θα είναι σε θέση να δημιουργήσει κυψέλες και δομές πολιτισμού μακροχρόνιας διάρκειας, που τόσο μεγάλη ανάγκη έχει ο τόπος μας σε ένα πιο ευρύ και ανοιχτό πεδίο συμμετοχής και ενδιαφέροντος.

Στα σεμινάρια του Λαϊκού Πανεπιστημίου πρόκειται να διδάξουν παγκοσμίου κύρους επιστήμονες που θα προσκαλούνται ανάλογα με την εξειδίκευσή τους και την εμπειρία τους από διάφορες περιοχές της Ελλάδος και από το εξωτερικό.

Ο Συμβουλευτικός Σταθμός καλεί τους δήμους της Λέσβου να διευκολύνουν την πρόσβαση των δημοτών τους στην πόλη της Μυτιλήνης για την παρακολούθηση των διαλέξεων (με τη χρήση ειδικών λεωφορείων) και όλους τους δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς να συμβάλλουν με κάθε τρόπο στην ευόδωση της προσπάθειας αυτής. Σε κάθε περίπτωση οποιαδήποτε προσφορά θα δημοσιοποιηθεί ως ένδειξη σεβασμού και αναγνώρισης του έργου και της κοινωνικής ευθύνης.

Ευελπιστούμε ότι θα ανταποκριθείτε όλοι θετικά στην πρότασή μας, ώστε να υλοποιηθεί ο νέος πνευματικός θεσμός του Αιγαίου.

Πληροφορίες και εγγραφές (από 1η έως 30 Σεπτεμβρίου):

Συμβουλευτικός Σταθμός Ψυχολογικής Υποστήριξης Πανεπιστημίου Αιγαίου

Παπανικολή 1, (Πρώην Ευ Ζην)

http://symv.aegean.gr

τηλ: 22510-36520,36554,

email: balasakaterina88@gmail.com,ppinelopigal@yahoo.gr,birdy5@otenet.gr

Αικατερίνη Μπαλάσα, ΜΒΑ, Κοινωνιολόγος

Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Το πρόβλημα της υπογεννητικότητας, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην πλειοψηφία των Ευρωπαϊκών χωρών, είναι γνωστό εδώ και καιρό. Αρχικά, ως κύριο αίτιό της ενοχοποιήθηκε η απροθυμία των ατόμων να αποκτήσουν πολλά παιδιά. Τα αίτια, όμως, είναι πιο βαθιά.

Στις μέρες μας γίνεται πια αντιληπτό ότι μια από τις βασικές αιτίες για τα χαμηλά ποσοστά γεννητικότητας δεν είναι η «αρνησιπαιδία», αλλά η αναβολή της γέννησης του πρώτου παιδιού. Το παράδοξο στην αναβολή αυτή έγγυται στο γεγονός ότι ανάμεσα στα αίτιά της είναι δύο από τα μεγαλύτερα αγαθά για τον άνθρωπο: η εκπαίδευση και η επαγγελματική σταδιοδρομία. Η ολοένα, μάλιστα, μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών σε αυτά –επίτευγμα της Δεύτερης Δημογραφικής Μετάβασης, με την προώθηση νέων διαφυλικών προτύπων - επιδεινώνει την κατάσταση, αφού η αυξανόμενη ηλικία απόκτησης του 1^ου παιδιού προκαλεί, όχι μόνο προβλήματα υπογονιμότητας, αλλά και μείωση του συνολικού αριθμού παιδιών που τελικά αποκτώνται. Πραγματικά, η εκπαίδευση, που στις μέρες μας τείνει να είναι πολυετής και που ένα μεγάλο ποσοστό νέων την αποκτά στα ανώτερα επίπεδά της, καθώς και η επιδίωξη οικοδόμησης επαγγελματικής σταδιοδρομίας λειτουργούν, συχνά εις βάρος της έγκαιρης δημιουργίας οικογένειας και γίνονται παράγοντες έντασης του φαινομένου της υπογεννητικότητας. Το πρόβλημα θα σταματήσει να υφίσταται, όχι όταν οι δύο αυτοί παράγοντες εκλείψουν – πράγμα που ούτως ή άλλως δεν είναι ούτε δυνατόν, ούτε επιθυμητό - αλλά όταν, με τη λήψη των κατάλληλων μέτρων, οι νέοι θα μπορούν να τους συνδυάσουν με την απόκτηση παιδιών.

1. Η υπογεννητικότητα σε Ευρώπη και Ελλάδα

Επίσημο έγγραφο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ανέφερε το Μάρτιο του 2005 σχετικά με τις ανησυχητικές δημογραφικές αλλαγές που αφορούν την υπογεννητικότητα:

«Η Ευρώπη αντιμετωπίζει σήμερα μια πρωτοφανή δημογραφική αλλαγή… Τα νέα κράτη-μέλη, με εξαίρεση την Κύπρο και τη Μάλτα, βλέπουν τον πληθυσμό τους να μειώνεται. Σε πολλές χώρες η εγκατάσταση μεταναστών είναι ζωτικής σημασίας, αφού συμβάλλει στην αύξηση του πληθυσμού. Η γεννητικότητα έχει πέσει κάτω από το ποσοστό που μπορεί να εξασφαλίσει την ανανέωση του πληθυσμού (περίπου 2.1 παιδιά ανά γυναίκα) και μάλιστα σε πολλά κράτη-μέλη το ποσοστό είναι πιο χαμηλό και από 1.5 παιδιά ανά γυναίκα» (European Commission 2005:2)

Το παραπάνω απόσπασμα συνοπτικά περιγράφει το πρόβλημα της υπογεννητικότητας στην Ευρώπη και αποτελεί προειδοποίηση για την ανάγκη λήψης μέτρων, ώστε να αντιμετωπισθεί το φαινόμενο.

Μελετώντας στατιστικά στοιχεία της Οικονομικής Επιτροπής Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη, που αφορούν στα ποσοστά των γεννήσεων από το 1970 έως το 2006, γίνεται αντιληπτό ότι το πρόβλημα της υπογεννητικότητας ξεκίνησε από την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, με τη Γερμανία, την Ελβετία, το Λουξεμβούργο, την Ολλανδία, τη Νορβηγία, τη Φινλανδία και την Αγγλία να πρωτοστατούν στην υπογεννητικότητα, ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’70.

Η Γερμανία ήταν η πρώτη Ευρωπαϊκή χώρα που κατέγραψε το 1992 γεννήσεις κάτω από το όριο (1.3 παιδιά ανά γυναίκα) που έχει επίσημα καθοριστεί ως το «κατώφλι της υπογεννητικότητας» και ακολούθησαν και άλλες χώρες, όπως η Ιταλία το 1993, η Ισπανία το 1994, η Βουλγαρία και η Σλοβενία το 1995, η Ρωσία το 1996, η Ουκρανία το 1997, η Ελλάδα το 1998, η Ουγγαρία και η Ρουμανία το 1999. Βέβαια, για τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης το φαινόμενο μπορεί να ερμηνευθεί ευκολότερα σε σχέση με τις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές, αφού η αβεβαιότητα κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες από τις πολιτικοοικονομικές και κοινωνικές αλλαγές που σημειώθηκαν, ήταν αναμενόμενο να έχει αντίκτυπο και στη γεννητικότητα (Macura και Mac Donald, 2003; Philipov και Dorbritz, 2003).

Χαρακτηριστική είναι η διαπίστωση ότι, ενώ ο συνολικός αριθμός των γεννήσεων στην Ευρώπη το 1964 είχε φτάσει τα 7.3 εκατομμύρια, το 2002 έπεσε στα 4.7 εκατομμύρια (Eurostat, 2004) και εύλογα οι μελετητές προειδοποιούν ότι, εάν τα ποσοστά των γεννήσεων δεν ξεπεράσουν το όριο των 1.3 παιδιών ανά γυναίκα για μεγάλο χρονικό διάστημα, τότε σε περίπου 40 χρόνια από σήμερα ο πληθυσμός της Ευρώπης θα έχει μείνει ο μισός. Το ίδιο επισημαίνουν και οι Skirbekk, Lutz και Testa (2006), που κάνουν λόγο για την «παγίδα» της χαμηλής γεννητικότητας. Υποστηρίζουν, δηλαδή, ότι από τη στιγμή που η γεννητικότητα πέσει κάτω από ένα συγκεκριμένο όριο, τότε η υπογεννητικότητα είναι πιθανό να καταστεί μη αναστρέψιμη στο μέλλον. Η παραπάνω θεωρία, βέβαια, δεν αποτελεί κανόνα και δεν επαληθεύεται πάντα, είτε λόγω μέτρων που λαμβάνονται από την πολιτεία κάθε κράτους για την αντιμετώπιση του προβλήματος, είτε λόγω της μικρότερης ή μεγαλύτερης πληθυσμιακής τόνωσης που επιφέρει η εισροή μεταναστών σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες.

Η Ελλάδα, έχοντας γεννητικότητα κάτω από το καθορισμένο όριο των 1.3 παιδιών ανά γυναίκα από το 1998 και για 6 συνεχόμενα έτη, κατόρθωσε τελικά να το υπερβεί, έστω οριακά, το 2004 και συνεχίζει να το υπερβαίνει μέχρι σήμερα.

Πίνακας 1: Συνολικό Ποσοστό Γονιμότητας 1998-2006 (Total Fertility Rate)

Οικονομική Επιτροπή Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη

Ωστόσο, αυτή η ελάχιστη υπέρβαση δεν είναι καθησυχαστική, αφού οφείλεται κυρίως στην εισροή μεταναστών, και τα ποσοστά των γεννήσεων εξακολουθούν να παραμένουν ιδιαίτερα χαμηλά γεννώντας δυσοίωνες προβλέψεις για τον πληθυσμό της χώρας στο μέλλον. Αρκεί μια ματιά στα συνολικά ποσοστά γονιμότητας (Total Fertility Rates) –ως συνολικό ποσοστό γονιμότητας ορίζεται το ποσοστό γονιμότητας υπολογιζόμενο στο σύνολο της περιόδου αναπαραγωγής της γυναίκας, συνήθως ανάμεσα στα 15 και 50 έτη- από τη δεκαετία του ’ 70 έως αυτή που διανύουμε για τη διεξαγωγή συμπερασμάτων: το 1970 το συνολικό ποσοστό γονιμότητας ήταν 2.39, δέκα χρόνια αργότερα 2.21, το 1990 έπεσε σε 1.39 και το 2000 κατρακύλησε στα 1.27.

Πίνακας 2: Συνολικό Ποσοστό Γονιμότητας (Total Fertility Rate)

Οικονομική Επιτροπή Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη

Αυτή η καθοδική πορεία είχε ως αποτέλεσμα το ποσοστό παιδιών ηλικίας 0-14 ετών επί του συνολικού πληθυσμού της χώρας να είναι μόλις 15.18% το 2001, ενώ το 1971 ανερχόταν σε 25.36%.

Πίνακας 3: Ποσοστό παιδιών 0-14 ετών

Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος

Αντίθετα, το ποσοστό των ηλικιωμένων 65 ετών και άνω από 10.92% το 1971, σκαρφάλωσε στα 16.71 το 2001.

Πίνακας 4: Ποσοστό ηλικιωμένων 65 ετών και άνω

Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος

Η μείωση της γονιμότητας και της γεννητικότητας, σε συνδυασμό με αυτή της θνησιμότητας, οδηγούν σε μια νέα δημογραφική επανάσταση, χαρακτηριστικά της οποίας είναι η γήρανση του πληθυσμού, η «αρνησιπαιδία» και «ολιγανθρωπία», όπως γλαφυρά έγραφε ο Πολύβιος ο Μεγαλοπολίτης το 165 π.Χ, αναφερόμενος σε αντίστοιχη υπογεννητικότητα στην Ελλάδα επί των ημερών του:

«Έφθασε ο καιρός σήμερα στην Ελλάδα να υπάρχει αρνησιπαιδία και ολιγανθρωπία, εξαιτίας της οποίας οι πόλεις ερημώθηκαν και σημειώθηκε πλήρης έλλειψη παραγωγής, αν και δε συνέβησαν πόλεμοι ή επιδημίες. Εάν λοιπόν για τούτο συμβούλευε κάποιος να ρωτήσουμε τους Θεούς τι θα μπορούσαμε να κάνουμε, άραγε δεν θα ήταν μάταιο να κάνουμε τέτοιες ερωτήσεις, αφού η αιτία είναι προφανής και ο τρόπος διορθώσεως στα χέρια μας; Διότι, επειδή οι άνθρωποι έγιναν εγωιστές και φιλοχρήματοι, έτσι ώστε να μη θέλουν να παντρευτούν, ούτε να κάνουν παιδιά, ούτε να ανατρέφουν, αλλά να αποκτούν το πολύ ένα ή δύο, ώστε να τους αφήσουν πλούσια κληρονομιά και να μη ξοδεύουν για την ανατροφή τους, γι' αυτό το λόγο το κακό μεγαλώνει.»

Οι συνέπειες από την υπογεννητικότητα και τη γήρανση του πληθυσμού είναι εύλογες, όχι μόνο για την Ελλάδα, αλλά και για όλη την Ευρώπη, που και από πλευράς ηλικίας των κατοίκων της πρέπει να αποκαλείται «Γηραιά Ήπειρος». Στο κοντινό μέλλον τόσο η πληθυσμιακή συρρίκνωση, όσο και η γήρανση του πληθυσμού, δεν θα αποτελούν απλά σοβαρά κοινωνικά φαινόμενα, αλλά αναμένεται να προκαλέσουν και σημαντικά προβλήματα στην οικονομία, καθώς το εργατικό δυναμικό θα ελαττωθεί, η παραγωγή αναπόφευκτα θα μειωθεί και τα ασφαλιστικά συστήματα θα δεχθούν βαρύ πλήγμα.

Οι Caldwell και Schindlmayr (2003) κάνουν κριτική στους ερευνητές της υπογεννητικότητας, λέγοντας ότι δεν προσπαθούν να εντοπίσουν πιθανές κοινές αιτίες που συμβάλλουν στη μείωση των γεννήσεων. Φυσικά, δεν είναι δυνατό να οδηγηθούμε σε γενικεύσεις, ωστόσο, ένα κοινό χαρακτηριστικό που μπορεί να εντοπιστεί διακρατικά είναι η αναβολή των γεννήσεων (postponement of childbearing), δηλαδή η απόκτηση παιδιών σε συνεχώς μεγαλύτερη ηλικία.

Για να εξηγήσει, ωστόσο, κανείς τη φύση και τις αιτίες που προκαλούν την αναβολή δημιουργίας οικογένειας, πρέπει πρώτα να κατανοήσει τις αλλαγές και το νέο ρεύμα ιδεών που επέφερε η λεγόμενη Δεύτερη Δημογραφική Μετάβαση, η οποία ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960 στη Βόρεια Ευρώπη και σταδιακά εξαπλώθηκε και στις υπόλοιπες Ευρωπαϊκές χώρες (Lesthaeghe, 1995; van de Kaa, 1987).

2. Ιδεολογικό Ρεύμα και στάσεις ζωής της Δεύτερης Δημογραφικής Μετάβασης

Η μείωση της γεννητικότητας κάτω από το όριο αντικατάστασης είναι ίσως τo πιο σημαντικό χαρακτηριστικό της Δεύτερης Δημογραφικής Μετάβασης (van de Kaa, 1987). Κατά την περίοδο αυτή, ενώ οι συνθήκες διαβίωσης βελτιώνονται και ο μέσος όρος ζωής αυξάνεται, τα ποσοστά γεννήσεων σημειώνουν σημαντική μείωση, γεγονός που απειλεί πολλές χώρες με πληθυσμιακή γήρανση και καθιστά την είσοδο μεταναστών ως μια λύση σταθεροποίησης του πληθυσμού και οικονομικής αναζωογόνησης. Η γέννηση του πρώτου παιδιού αναβάλλεται ολοένα και περισσότερο και είναι τόσο συχνό το φαινόμενο, ώστε οι Κohler, Billari και Ortega (2002) να θεωρούν την αναβολή των γεννήσεων ως μια ξεχωριστή Δημογραφική Μετάβαση, και όχι ως μέρος της Δεύτερης.

Πολλαπλές κοινωνικές, ιδεολογικές και πολιτισμικές αλλαγές λαμβάνουν χώρα κατά τη Δεύτερη Δημογραφική Μετάβαση και σηματοδοτούν την έναρξη μιας καινούριας εποχής, όχι μόνο για τη Βόρειο-δυτική Ευρώπη, όπως πολλοί υποστηρίζουν, αλλά σταδιακά για την πλειοψηφία των Ευρωπαϊκών χωρών. Νέες αντιλήψεις, στάσεις ζωής και πρότυπα συμπεριφοράς καθιερώνονται και οι ανάγκες που χρήζουν ικανοποίησης εκτείνονται πέρα από αυτές της επιβίωσης, της ασφάλειας και της αυτοσυντήρησης-επιδιώξεις της Πρώτης Δημογραφικής Μετάβασης- και αγγίζουν τις ανώτερες ψυχικές στην κλίμακα της περίφημης Πυραμίδας του Maslow (1954). Στη νέα μεταϋλιστική και μεταμοντέρνα εποχή το άτομο επιδιώκει την εσωτερική του ολοκλήρωση και αυτοπραγμάτωση, την πνευματική του ανάπτυξη, την ικανοποίηση των προσωπικών του φιλοδοξιών, την αναγνώριση, την επαγγελματική ανέλιξη, την αυτονομία και την ελεύθερη έκφραση ιδεών και απόψεων. Στα πλαίσια αυτά εντάσσονται η έμφαση στην προσωπική μόρφωση και η προσήλωση στη δημιουργία αξιόλογης επαγγελματικής σταδιοδρομίας.

Η επιδίωξη της αυτοπραγμάτωσης παραμερίζει την ιδέα του γάμου. Χαρακτηριστικό είναι ότι ακόμη και στην Ελλάδα, που θεωρείται παραδοσιακή χώρα και πιστή στο θεσμό της οικογένειας, οι σύναψη γάμων έχει ελαττωθεί σημαντικά κατά τα τελευταία χρόνια. Το 1991 σημειώθηκαν 65.568 γάμοι, σε μια δεκαετία ο αριθμός τους έπεσε σε 58.491, το 2004 μειώθηκε ακόμη περισσότερο και έφτασε τους 51.377, ενώ το 2007 ξανασκαρφάλωσε στους 61.377.

Πίνακας 5: Αριθμός Γάμων

Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος

Ωστόσο, παρά την τελευταία αυτή άνοδο, ο αριθμός γάμων είναι φανερά χαμηλότερος σε σχέση με το παρελθόν.

Επιπλέον, νέες μορφές οικογένειας εμφανίζονται, όπως η ‘συμβίωση’, η οποία πιθανό να οδηγεί -στις λιγότερο συντηρητικές χώρες- στην απόκτηση παιδιού εκτός γάμου.

Ο αριθμός των διαζυγίων αυξάνεται ραγδαία. Τα ποσοστά τους στην Ελλάδα δεν θα μπορούσε να τα διανοηθεί ούτε ο πιο διορατικός μελετητής μερικές δεκαετίες πριν. Ενώ το 1991 τα διαζύγια δεν ξεπερνούσαν τα 6.351, το 2007 διπλασιάστηκαν και έφτασαν τα 12.994, αριθμός που αντανακλά τις κοινωνικές μεταβολές που διενεργούνται και στον Ελληνικό χώρο.

Πίνακας 6: Αριθμός Διαζυγίων

Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος

Στο φαινόμενο των διαζυγίων συμβάλλει η χειραφέτηση της γυναίκας- αποτέλεσμα της μόρφωσης, της δυναμικής της ένταξης στον εργασιακό χώρο και της οικονομικής ανεξαρτητοποίησής της στα πλαίσια της ισότητας των δύο φύλων. Πράγματι, η ισότητα μεταξύ αντρών και γυναικών είναι ένα από τα βασικά ζητούμενα της Δεύτερης Δημογραφικής Μετάβασης, που θέλει τη γυναίκα ισότιμη με τον άντρα και εξίσου δραστήρια επαγγελματικά και υπεύθυνη για την οικονομική ευμάρεια της οικογένειας. Αξιοσημείωτη πρόοδος έχει συντελεστεί σχετικά με την ισότητα ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα, τόσο ως προς τις εκπαιδευτικές όσο και ως προς τις επαγγελματικές ευκαιρίες. Ωστόσο, στα στενά πλαίσια της οικογένειας οι ρόλοι αντρών και γυναικών είναι ακόμη διακριτοί και το μεγάλωμα και η φροντίδα των παιδιών ανήκουν κατά κύριο λόγο ή και αποκλειστικά στις αρμοδιότητές των γυναικών, γεγονός που καθιστά δύσκολο το συνδυασμό οικογένειας με εκπαίδευση και επαγγελματική σταδιοδρομία.

3. Αναβολή των γεννήσεων

Όπως εύστοχα επισημαίνουν και οι Frejka και Calot (2001a), πριν από οποιαδήποτε διερεύνηση του φαινομένου και των αιτίων του, απαραίτητος είναι ο διαχωρισμός του όρου ‘αναβολή των γεννήσεων’ από την ‘καθυστέρηση των γεννήσεων’, αφού λανθασμένα συχνά χρησιμοποιούνται στη βιβλιογραφία ως συνώνυμα. Ωστόσο, η καθυστέρηση υπονοεί ότι τελικά η απόκτηση παιδιών πραγματοποιείται κάποια στιγμή στο μέλλον, ενώ δεν ισχύει απαραίτητα το ίδιο και με την αναβολή. Επιπλέον, εύλογα τίθενται τα ερωτήματα: Μετά από ποια ηλικία θεωρούμε ότι μια γυναίκα αναβάλλει τη γέννηση του πρώτου παιδιού; Ποια είναι η ενδεδειγμένη ηλικιακή περίοδος απόκτησης του πρώτου παιδιού, μετά τη διέλευση της οποίας μπορούμε να κάνουμε λόγο για αναβολή; Οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα είναι δύσκολο να δοθούν και οι μελετητές δεν έχουν λάβει συγκεκριμένες και ξεκάθαρες θέσεις, αφού η «κατάλληλη» ηλικία της πρώτης τεκνοποίησης είναι πιθανό να ποικίλει από χώρα σε χώρα, ανάλογα με τις κοινωνικές, πολιτισμικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις ή το επίπεδο προοδευτικότητας και συντηρητισμού που επικρατεί. Είναι, πάντως, γνωστό και επιστημονικά τεκμηριωμένο ότι, όσο αυξάνεται η ηλικία της γυναίκας, τόσο αυξάνονται και τα προβλήματα υπογονιμότητας. Λέγεται ότι τα προβλήματα αυτά συνήθως αρχίζουν μετά την ηλικία των 30 και επιδεινώνονται μετά τα 35. Συμβατικά υιοθετείται ένας πιο γενικός ορισμός της αναβολής ως την απόκτηση του πρώτου παιδιού σε ολοένα μεγαλύτερη ηλικία, σε σχέση με τα δεδομένα της κάθε χώρας.

Το φαινόμενο τείνει να γίνει παγκόσμιο, με τις προηγμένες κοινωνίες να είναι οι πρωταγωνιστές. Αναμφισβήτητα, ακόμη και αν δεν υπάρχει ταυτόχρονη αναβολή του γάμου, οι νέες και ποικίλες μέθοδοι αντισύλληψης και ο οικογενειακός προγραμματισμός συμβάλλουν προς αυτή την κατεύθυνση, σε σημείο που να προσεγγίζονται οι Μαλθουσιανές θεωρίες περί ανάγκης ελέγχου του πληθυσμού, λόγω έλλειψης φυσικών πόρων. Το παράδοξο έγγυται στο γεγονός ότι, ενώ κυρίως οι Ασιατικές και Αφρικανικές χώρες είναι αυτές που χρήζουν ελέγχου των γεννήσεων, είναι η προηγμένη Ευρώπη αυτή που τις περιορίζει.

Έτσι, πολλές Ευρωπαϊκές χώρες, από τα μέσα κιόλας της δεκαετίας του ’70, σημειώνουν άνοδο στους μέσους όρους απόκτησης του πρώτου παιδιού αδιάκοπα για τρεις δεκαετίες. Ως αποτέλεσμα, η μετάβαση στη μητρότητα πραγματοποιείται 4-5 χρόνια αργότερα από την προηγούμενη γενιά. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία της Οικονομικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη, το 1980 η Ελβετία, η Ολλανδία, η Φινλανδία, η Σουηδία, η Γερμανία και η Ιταλία ήταν οι χώρες με τους μεγαλύτερους μέσους όρους, οι οποίοι ξεπερνούσαν την ηλικία των 25 ετών.

Πίνακας 7: Μέσοι όροι ηλικιών απόκτησης 1^ου παιδιού το 1980

Οικονομική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη

Η Ελλάδα, χώρα παραδοσιακή, πιστή στο θεσμό της οικογένειας και περισσότερο συντηρητική, σε σύγκριση με τις Βόρειες Ευρωπαϊκές, άρχισε να βιώνει το φαινόμενο πιο έντονα λίγο αργότερα. Έτσι, το 1980 ο μέσος όρος απόκτησης του πρώτου παιδιού ήταν σχετικά χαμηλός (23.3). Ωστόσο, στη συνέχεια εμφάνισε μια ραγδαία αύξηση στους μέσους όρους, σε τέτοιο βαθμό, ώστε το 2007 η μέση ηλικία απόκτησης του πρώτου παιδιού να ανέρχεται σε 29.2, δηλαδή 5.9 χρόνια περισσότερα συγκριτικά με τη μέση ηλικία του 1980. Ως εκ τούτου, το φαινόμενο αναμφισβήτητα χρήζει κοινωνιολογικής μελέτης, αφού η ηλικία των 29.2 αποτελεί πλέον από τους μεγαλύτερους μέσους όρους στην Ευρώπη, ξεπερνώντας ακόμη και αυτούς από πολλές προοδευτικές χώρες του Βορρά.

Πίνακας 8: Μέσοι όροι ηλικιών απόκτησης 1^ου παιδιού στην Ελλάδα

Οικονομική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για την Ευρώπη

Η σοβαρότητα του φαινομένου έγγυται στο γεγονός ότι η αναβολή της γέννησης του πρώτου παιδιού αναπόφευκτα οδηγεί και στην αναβολή των επόμενων (tempo effect). Είναι, επομένως, πολύ πιθανό να επηρεάζεται ο συνολικός αριθμός των παιδιών που θα αποκτήσει μια γυναίκα, αφού, λόγω της αναβολής, η αναπαραγωγική της περίοδος μειώνεται σημαντικά (quantum effect). Εξάλλου, ανησυχητική είναι η διαπίστωση ότι κάποιες από τις αιτίες που οδηγούν στην αναβολή της γέννησης του πρώτου παιδιού συμβαίνει να ταυτίζονται με εκείνες που μπορούν να προκαλέσουν υπογονιμότητα ή και μη τεκνοποίηση.

Οι Billari και Philipov (2004) παρατηρούν ότι οι γυναίκες που αναβάλλουν λιγότερο το πέρασμα στη μητρότητα είναι αυτές που προέρχονται από μεγάλες οικογένειες, καθώς, επίσης, και αυτές που δε διαμένουν σε αστικά κέντρα, αλλά σε ημιαστικές ή αγροτικές περιοχές.

Πολλοί μελετητές, έχοντας συνειδητοποιήσει τη σοβαρότητα του προβλήματος και τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει στην πληθυσμιακή εξέλιξη, έχουν εκφράσει την ανησυχία τους για το φαινόμενο (Sobotka, 2004). Για να αναζητηθεί, ωστόσο, η λύση ενός προβλήματος πρέπει πρώτα να εντοπιστούν οι αιτίες που το προκαλούν και να μελετηθούν οι συνθήκες κάτω από τις οποίες συμβαίνει.

Οι Kohler, Billari και Ortega (2006) επιχειρούν καταρχήν μια ψυχολογική προσέγγιση του φαινομένου, πριν το ερμηνεύσουν κοινωνιολογικά. Παρατηρούν ότι η γέννηση ενός παιδιού, από τη στιγμή που θα πραγματοποιηθεί, είναι, πλέον, ένα μη αναστρέψιμο και τετελεσμένο γεγονός. Οι αποφάσεις για το μέλλον, από την άλλη πλευρά, ακόμη και αν περιλαμβάνουν την απόκτηση παιδιού, και μάλιστα κατά την επιθυμητή χρονική στιγμή, δεν είναι δεσμευτικές, αλλά, αντίθετα αναστρέψιμες και μπορούν να υπόκεινται σε πολλές αλλαγές, ανάλογα με τις συνθήκες. Αυτή η δυνατότητα ανατροπής των αποφάσεων γεννά την αναβολή, η οποία μπορεί να είναι και πολυετής, αν οι κοινωνικές συνθήκες την ευνοούν.

Από κοινωνιολογικής άποψης τα αίτια μπορούν να εντοπιστούν στις ιδεολογικές τάσεις της Δεύτερης Δημογραφικής Μετάβασης (Lesthaeghe, 2001), καθώς και στο πολιτισμικό και κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο κάθε χώρας. Παρακάτω απαριθμούνται μερικά από τα πιθανά αίτια της αναβολής των γεννήσεων:

1. Η πολυετής εκπαίδευση σε ολοένα υψηλότερα επίπεδα.

2. Η ανεπαρκής υποστήριξη από το κράτος πρόνοιας σε νέες μητέρες

3. Η ανεργία

4. Η προσήλωση στη δημιουργία επαγγελματικής σταδιοδρομίας

5. Η χειραφέτηση της γυναίκας

6. Η δυναμική ένταξη της γυναίκας στον εργασιακό τομέα

7. Ο αυξανόμενος εργασιακός ανταγωνισμός

8. Τα μη ελαστικά εργασιακά ωράρια

9. Η επιδίωξη για ολοένα μεγαλύτερη ποιότητα ζωής και απόκτηση ελεύθερου χρόνου

10. Η ανάγκη για προσωπική ανάπτυξη, ικανοποίηση ατομικών αναγκών, αυτοπραγμάτωση και αυτονομία

11. Ο καταναλωτισμός, ο οποίος απαιτεί και τους αντίστοιχους οικονομικούς πόρους και οδηγεί πολλές φορές σε περισσότερες ώρες εργασίας

12. Ο αυξανόμενος αριθμός διαζυγίων

13. Η συμβίωση που συχνά δε συνοδεύεται από την απόκτηση παιδιών

14. Η ευρεία χρήση μεθόδων αντισύλληψης

Ο βαθμός της επίδρασης των παραπάνω αιτίων μπορεί να διαφοροποιείται ανάμεσα σε άντρες και γυναίκες, από χώρα σε χώρα ή ακόμα και ανάμεσα σε περιοχές (π.χ. αγροτικές, ημιαστικές, αστικές) του ίδιου κράτους.

4. Ο ρόλος της εκπαίδευσης και της επαγγελματικής σταδιοδρομίας

Στην προσπάθεια να διερευνηθούν τα αίτια της αναβολής των γεννήσεων, πολλοί μελετητές στο εξωτερικό εστιάζουν τις έρευνές τους στην εκπαίδευση (Happel, Hill and Low, 1984; Kravdal, 1994; Gustafsson, 2002; Hoem, 1986; Billari and Philipov, 2004), αφού σε αυτήν δαπανούν οι νέοι ένα μεγάλο μέρος της ζωής τους και αποτελεί στάδιο που προηγείται της δημιουργίας οικογένειας. Kαθώς η επαγγελματική σταδιοδρομία συχνά συνδέεται άρρηκτα με την απόκτηση εκπαίδευσης και ολοένα και περισσότερο θεωρείται κίνητρο και επακόλουθό της, εύλογα οι μελετητές εξετάζουν και τη δική της επίδραση στην ένταση του φαινομένου της αναβολής των γεννήσεων (Dolado et al., 2000).

Η πορεία της ζωής των ανθρώπων έχει αλλάξει σημαντικά, συγκρινόμενη με αυτήν μερικές δεκαετίες πριν. Μετά την ολοκλήρωση του σχολείου, στην οποία λίγοι κατόρθωναν να φτάσουν λόγω οικονομικών κυρίως λόγων ή έλλειψης υποστήριξης από το περιβάλλον, ο αντρικός πληθυσμός στο παρελθόν εντασσόταν όσο το δυνατό γρηγορότερα στο εργατικό δυναμικό της χώρας, ενώ ο γυναικείος προχωρούσε στη δημιουργία οικογένειας. Οι μεταλυκιακές σπουδές, ωστόσο, στις μέρες μας θεωρούνται σχεδόν δεδομένες και στόχος της πλειοψηφίας των μαθητών είναι η εισαγωγή τους σε κάποιο Πανεπιστημιακό Ίδρυμα. Οι οικονομίες της Μεταβιομηχανικής εποχής και η έντονη ανταγωνιστικότητα που τις διακρίνει, απαιτούν υψηλά μορφωμένο ανθρώπινο δυναμικό και δεν αφήνουν πολλά περιθώρια για εφησυχασμό. Η υψηλή εκπαίδευση τείνει να γίνει μονόδρομος για την εξασφάλιση σταθερής και σχετικά καλά αμειβόμενης εργασίας. Αυτή τη στιγμή στην Ευρώπη περίπου οι μισοί νέοι ηλικίας 20-24 ετών είναι εγγεγραμμένοι σε κάποιο ανώτερο ή ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα. Στη Γαλλία, τη Δανία και τη Φινλανδία, οι νέοι αυτής της ηλικιακής κατηγορίας που σπουδάζουν ξεπερνάνε το 50% (Sobotka, 2004).

Στη Νότια Ευρώπη σημειώνονται υψηλά ποσοστά ανεργίας, ιδιαίτερα ανάμεσα στο γυναικείο πληθυσμό, φαινόμενο που δεν είναι το ίδιο συχνό στις χώρες του Βορρά. Αυτή η χρόνια υψηλή ανεργία έχει στρέψει εφήβους και νέους στην απόκτηση ολοένα περισσότερων προσόντων, κυρίως μέσω της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Ως αποτέλεσμα, οι νέοι με υψηλότερη μόρφωση παραμερίζουν τους λιγότερο μορφωμένους από θέσεις που παραδοσιακά τους ανήκαν, τουλάχιστον μέχρι να βρουν θέση εργασίας αντάξια των σπουδών τους. Στην Ελλάδα τα μεγάλα ποσοστά των νέων που σπουδάζουν εκθέτουν τη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα και επιτρέπουν τη διεξαγωγή συμπερασμάτων, σχετικά με τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας. Κατά μέσο όρο περίπου 350.000 νέοι εισάγονται κάθε χρόνο στην Πανεπιστημιακή Εκπαίδευση, από τους οποίους η πλειοψηφία είναι γυναίκες (πίνακας 9, διάγραμμα 1). Ο αριθμός αυτός είναι κατά πολύ μεγαλύτερος, αν προστεθούν οι φοιτητές των Τεχνολογικών Ιδρυμάτων.

Πίνακας 9: Αριθμός Προπτυχιακών, Μεταπτυχιακών και Διδακτορικών Φοιτητών Α.Ε.Ι.

Υπουργείο Παιδείας, Διά Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

Αξιοσημείωτο είναι και το ενδιαφέρον για την παρακολούθηση Μεταπτυχιακών Προγραμμάτων. Ενώ κατά το ακαδημαϊκό έτος 2003-2004 ο αριθμός των φοιτητών που εισήχθησαν σε Μεταπτυχιακά Προγράμματα ήταν 21.655, μέσα σε τρία μόλις χρόνια ανήλθε σε 34.192, με πρωταγωνιστή και πάλι το γυναικείο φύλο (πίνακας 1, διάγραμμα 2).

Αρκετά μεγάλος είναι και ο αριθμός των Διδακτορικών φοιτητών, οι οποίοι ξεπερνάνε τους 20.000 κάθε χρόνο. Ωστόσο, όπως φαίνεται στον πίνακα 9 και στο διάγραμμα 3, οι άντρες φοιτητές Διδάκτορες είναι περισσότεροι από τις γυναίκες.

Για ένα σημαντικό, λοιπόν, ποσοστό νέων η εκπαίδευση μετά την αποφοίτηση από το σχολείο μπορεί να συνεχίζεται για δέκα περίπου χρόνια. Ο αριθμός αυτός είναι μεγαλύτερος, αν καθυστερήσει η εισαγωγή στο επιθυμητό Πανεπιστημιακό Ίδρυμα ή Μεταπτυχιακό/Διδακτορικό πρόγραμμα ή παραταθεί η επιτυχής ολοκλήρωση των σπουδών. Αποτελέσματα έρευνας των Brunello και Winter-Ebmer (2003) σε Πανεπιστημιακούς φοιτητές Ευρωπαϊκών χωρών έδειξαν ότι στη Σουηδία και την Ισπανία πάνω από το 30% των φοιτητών που ερωτήθηκαν υπολόγιζαν να πάρουν το πτυχίο τους με τουλάχιστον ένα χρόνο καθυστέρηση. Το ποσοστό ήταν μικρότερο στη Γαλλία (17%) και τη Γερμανία (10%), και κατά πολύ χαμηλότερο (κάτω από 5%) στην Ιρλανδία, τη Μεγάλη Βρετανία, την Ελβετία και την Πορτογαλία.

Οι Goldscheider και Waite (1986) επισημαίνουν ότι ο αντίκτυπος των σπουδών είναι μεγαλύτερος στις γυναίκες απ’ ό,τι στους άντρες, καθώς η πιο γόνιμη, από βιολογικής άποψης, περίοδός τους μένει ανεκμετάλλευτη. Σύμφωνα με πολλούς μελετητές (Happel, Hill and Low, 1984; Kravdal, 1994; Gustafsson, 2001), όσο πιο υψηλό είναι το επίπεδο της μόρφωσης, τόσο παραμερίζεται η ιδέα του γάμου και αναβάλλεται το πέρασμα στη μητρότητα. Σε έρευνες που διεξήχθησαν στη Γερμανία, τη Μεγάλη Βρετανία και τη Σουηδία (Gustafsson et al. 2002) βρέθηκε ότι οι γυναίκες με υψηλότερη μόρφωση έγιναν μητέρες σε μεγαλύτερη ηλικία και ότι ήταν πρωτοπόρες στην Ευρώπη ως προς την αναβολή της μητρότητας. Όπως έχει προαναφερθεί, η αναβολή αυτή συχνά έχει αντίκτυπο και στο συνολικό αριθμό παιδιών που τελικά αποκτώνται ή οδηγεί και στη μη τεκνοποίηση. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία που αφορούν τα ποσοστά γεννήσεων στην Αυστραλία, σε γυναίκες με χαμηλή εκπαίδευση αντιστοιχούν κατά μέσο όρο 2.3 παιδιά, σε γυναίκες με πτυχίο Πανεπιστημίου 1.8 παιδιά, ενώ σε εκείνες με Μεταπτυχιακές σπουδές το ποσοστό πέφτει σε 1.3 παιδιά. Όσον αφορά στη μη τεκνοποίηση, το 11% του γυναικείου πληθυσμού που δεν τεκνοποίησε είχε λάβει χαμηλά επίπεδα εκπαίδευσης, το 22% είχε Πανεπιστημιακό πτυχίο, ενώ το 34% είχε αποκτήσει Μεταπτυχιακή Εκπαίδευση (Australian Census, 1996). Η συνειδητοποίηση του προβλήματος οδήγησε στη λήψη μέτρων από την πολιτεία, τα οποία περιελάμβαναν την οικονομική ενίσχυση των φοιτητριών νέων μητέρων.

Κατά τον Hoem (1986), ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο η εκπαίδευση έχει αντίκτυπο στη γονιμότητα και τη γεννητικότητα δε σχετίζεται απαραίτητα με το επίπεδο της εκπαίδευσης. Υποστηρίζει ότι η διάρκεια των σπουδών είναι αυτή που επιδρά περισσότερο, υπονοώντας ότι μια γυναίκα, κάτοχος, για παράδειγμα, διδακτορικού τίτλου, ίσως προχωρήσει νωρίτερα στη δημιουργία οικογένειας και στη μητρότητα συγκριτικά με κάποια άλλη που απλά καθυστερεί να αποκτήσει το πρώτο της Πανεπιστημιακό πτυχίο ή Μεταπτυχιακό Δίπλωμα. Αποτελέσματα ερευνών σε Ευρωπαϊκές χώρες (Billari and Philipov, 2004) έδειξαν ότι οι σπουδές που δεν έχουν ολοκληρωθεί, αλλά είναι σε εξέλιξη, ασκούν μεγαλύτερη επίδραση στην αναβολή της μετάβασης στη μητρότητα, σε σχέση με το καθαυτό επίπεδο της εκπαίδευσης.

Στις σημερινές Δυτικές κοινωνίες η «ασυμβατότητα» μεταξύ εκπαίδευσης και μητρότητας αποτελεί συχνά θέμα μελέτης και πολλοί ερευνητές έχουν ασχοληθεί με αυτή (Rindfuss, Morgan and Swicegood, 1988; Kravdal, 1994; Blossfeld, 1995; Hoem, 2000; Baizan, Aassve and Billari, 2003). Οι Blossfeld και Huinink (1991) επισημαίνουν ότι κατά τη διάρκεια των σπουδών του το άτομο εξαρτάται οικονομικά κατά κύριο λόγο ή αποκλειστικά από τους γονείς του. Ο γάμος και η δημιουργία οικογένειας δε συγκαταλέγονται στα άμεσα σχέδια, αφού βασικός στόχος θεωρείται η ολοκλήρωση των σπουδών και η απόκτηση των εφοδίων που θα βοηθήσουν το άτομο να ικανοποιήσει τις επαγγελματικές του φιλοδοξίες. Η επικρατούσα τάση, η μητρότητα να έπεται των σπουδών, βασίζεται, εκτός από τους οικονομικούς λόγους, στην υπόθεση ότι η πρώτη θα έχει μεγάλο κόστος στην περαιτέρω εκπαίδευση. Η συντριπτική πλειοψηφία γυναικών που γίνονται μητέρες σε νεαρή ηλικία εγκαταλείπουν τις σπουδές τους πριν ολοκληρωθούν ή μειώνουν τις εκπαιδευτικές τους προσδοκίες (Kierman, 1997). Ένας μεγάλος αριθμός ερευνών που διεξήχθησαν κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες (Klepinger et al., 1999; Hofferth et al., 2001), στη Μεγάλη Βρετανία (Hobcraft and Kierman, 1999) και στη Δυτική Ευρώπη (Berthoud and Robson, 2001) σε έφηβες και νεαρές γυναίκες συγκλίνει στο παραπάνω συμπέρασμα. Συγκεκριμένα, τα αποτελέσματα των ερευνών των Berthoud και Robson (2001) σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης έδειξαν ότι οι γυναίκες που έγιναν μητέρες πριν τα 21 τους χρόνια είχαν χαμηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης σε σχέση με εκείνες που βίωσαν τη μητρότητα αργότερα.

Λόγω των σπουδών και, επομένως, της αργοπορημένης ένταξης στην αγορά εργασίας, καθυστερεί και το πέρασμα στην ενηλικίωση. Όπως παρατηρούν πολλοί ερευνητές (Kohler et al. 2002; Billari, 2004; Billari, Philipov and Baizan, 2001), το φαινόμενο αυτό είναι πιο έντονο στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τους Έλληνες νέους, οι οποίοι δεν εγκαταλείπουν την πατρική εστία, παρά μόνο όταν αποκατασταθούν πλήρως επαγγελματικά και αποκτήσουν ένα αξιόπιστο, σταθερό εισόδημα. Σχετική έρευνα στην Ιταλία και την Ισπανία έδειξε ότι η είσοδος στην αγορά εργασίας επιταχύνει την απομάκρυνση από την πατρική εστία και τη δημιουργία οικογένειας (Billari et al. 2005)

Γενικά, η εκπαίδευση βοηθάει, αργά ή γρήγορα, στην επαγγελματική και οικονομική αποκατάσταση των ατόμων. Ειδικότερα οι γυναίκες με υψηλή μόρφωση τυγχάνουν τώρα περισσότερων επαγγελματικών ευκαιριών σε σχέση με το παρελθόν και, επομένως, συχνά αναβάλλουν να προχωρήσουν στη σύναψη γάμου, καθώς δεν επιζητούν πλέον τα οικονομικά οφέλη που αυτός άλλοτε ισοδυναμούσε. Επιπλέον, ο αρνητικός αντίκτυπος από το μεγάλωμα και τη φροντίδα των παιδιών στην εξέλιξη της καριέρας και στην αποκόμιση εσόδων αντίστοιχων των προσόντων τους, τις οδηγεί στην περαιτέρω αναβολή της μητρότητας, με αντάλλαγμα την μη αξιοποίηση της βιολογικά πιο γόνιμης περιόδου τους. Οι Cigνo και Ermisch (1989) επισημαίνουν επί του θέματος ότι όσο περισσότερα είναι τα οφέλη που αποκομίζονται από την απόκτηση υψηλής εκπαίδευσης, είτε αυτά είναι επαγγελματικά και οικονομικά είτε κοινωνικά και γοήτρου, τόσο οι γυναίκες έχουν την τάση να αναβάλλουν τη μετάβαση στη μητρότητα. Το παρακάτω σχεδιάγραμμα περιγράφει την πορεία της ζωής πολλών γυναικών που έχουν εμπλακεί στην εκπαιδευτική διαδικασία και στη δημιουργία καριέρας, και τις αλλεπάλληλες αναβολές τις οποίες επιλέγουν ή στις οποίες αναγκάζονται να καταφύγουν. Βέβαια, η εκπαίδευση δε συνεπάγεται πάντοτε υψηλές επαγγελματικές φιλοδοξίες. Ωστόσο, ως επί το πλείστον, η εκπαίδευση σε ολοένα ανώτερα επίπεδα, φανερώνει πιο φιλόδοξες βλέψεις από μια απλή επαγγελματική αποκατάσταση.

Το ενδιαφέρον των μελετητών της αναβολής των γεννήσεων και της υπογεννητικότητας πρέπει να εστιάζεται στις επιλογές και του αντρικού και του γυναικείου πληθυσμού. Ωστόσο, οι στάσεις των γυναικών χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής, αφού είναι αυτές που συχνά στη σημερινή εποχή καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα στην «έγκαιρη» δημιουργία οικογένειας ή στην απόκτηση ανώτερης εκπαίδευσ ]]> http://www.lesvosblogs.gr/%ce%95%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%9a%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%88%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1/2010/07/06/%ce%97_%cf%88%cf%85%cf%87%ce%bf%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%cf%83%ce%b7%ce%bc%ce%b1%cf%83%ce%af%ce%b1_%cf%84%cf%89%ce%bd_%ce%b4%ce%b9%ce%b1%ce%ba%ce%bf%cf%80%cf%8e%ce%bd Tue, 06 Jul 2010 19:29:00 -0400 http://www.lesvosblogs.gr/%ce%95%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%9a%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%88%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1/2010/07/06/%ce%97_%cf%88%cf%85%cf%87%ce%bf%ce%bb%ce%bf%ce%b3%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%cf%83%ce%b7%ce%bc%ce%b1%cf%83%ce%af%ce%b1_%cf%84%cf%89%ce%bd_%ce%b4%ce%b9%ce%b1%ce%ba%ce%bf%cf%80%cf%8e%ce%bd Efstratios Papanis Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Σύμφωνα με τις έρευνες η προσμονή, η εμπειρία και οι αναμνήσεις είναι τρεις ψυχολογικές μεταβλητές που επηρεάζουν τη στάση μας απέναντι στις διακοπές. Συνηθέστερα το στάδιο της προσμονής, όσο και αν αυτό ακούγεται περίεργο, είναι το καθοριστικότερο, αλλά και το πιο ευχάριστο από τα υπόλοιπα δύο. Το πρόβλημα ξεκινά όταν οι ελπίδες υπερβαίνουν τις δυνατότητες και όταν η πραγματικότητα υπολείπεται της φαντασίας: Κουνούπια, ανεπαρκή ξενοδοχεία, εγκαύματα από τον ήλιο, μέλη της οικογένειας με διαφορετική αντίληψη για τις ιδανικές στιγμές χαλάρωσης, καυγάδες, συνωστισμός, πενιχρά οικονομικά, καθώς και μια επίπλαστη κουλτούρα περιπέτειας είναι δυνατόν να διαταράξουν και να διασκεδάσουν τις επιθυμίες, οδηγώντας στη ματαίωση και την εξάντληση. Μερικές φορές οι πιθανές αναποδιές αποτελούν τις καλύτερες αναμνήσεις και πηγή για ατέλειωτες αφηγήσεις κατά την επιστροφή, αλλά το πρόβλημα είναι ότι αυτό δεν γίνεται αντιληπτό τη στιγμή που οι αντιξοότητες ταλανίζουν τους παραθεριστές: Κατά το στάδιο της ανάμνησης οι περισσότεροι άνθρωποι τείνουν να εξιδανικεύουν τα θετικά στοιχεία των διακοπών τους και να υποβαθμίζουν τα αρνητικά. Οι επιστήμονες αποκαλούν το φαινόμενο αυτό ιδεατή μνήμη. Περιγράφει την αποσύνδεση των αναμνήσεων από τα συνοδευτικά συναισθήματα και εξηγεί γιατί οι περισσότεροι θεωρούν τις διακοπές ευχάριστες, ενώ ίσως δεν τις βίωσαν ως τέτοιες. Αργότερα, παρατηρείται η τάση περιφραστικής περιγραφής τους: Αυτές ήταν οι διακοπές που κόντεψα να πνιγώ, η τότε που γνώρισα τη σύζυγό μου. Το συμπέρασμα σε κάθε περίπτωση είναι ότι η αναμονή και η ανάμνηση, περισσότερο από τις ίδιες τις διακοπές, είναι τα ισχυρότερα αναλγητικά, που μας ωθούν να σχεδιάζουμε τις επόμενες εξορμήσεις μας.

Κατά τη διάρκεια των διακοπών πολλοί εργαζόμενοι, υπό την πίεση του να περάσουν οπωσδήποτε ευχάριστα, επιτείνουν το άγχος τους, με αποτέλεσμα να μην απολαμβάνουν τις μικρές στιγμές και να κοιτούν απελπισμένοι τις μέρες να ξοδεύονται, χωρίς η πολυπόθητη ευχαρίστηση να επέρχεται. Οι περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι οι μεγαλύτερες διακοπές δεν είναι και οι καλύτερες. Αντίθετα, τα περισσότερα θετικά συναισθήματα αναδύονται, όταν έχουν σχεδιαστεί μικρές εξορμήσεις. Η εναλλαγή των στιγμών χαλάρωσης στις βραχυπρόθεσμες διακοπές με την ολιγοήμερη επιστροφή στην πραγματικότητα οξύνει την αντίθεση και οδηγεί τους ανθρώπους να εκτιμούν περισσότερο τον ελεύθερο τους χρόνο.

Πολλοί λίγοι καταφέρνουν να πετύχουν θεαματικές αλλαγές κατά την περίοδο των διακοπών, ενώ αντίθετα οι περισσότεροι μεταφέρουν αυτούσιες τις συνήθειες και το άγχος τους στη νέα τοποθεσία. Οι ψυχολογικές αυτές αποσκευές, ειδικά των εργασιομανών, οδηγούν σε εμμονές και ιδεοληψίες που αναστέλλουν την ηδονή: Ψυχαναγκαστικές προσωπικότητες, που πανικοβάλλονται εάν δεν έχουν μεταφέρει όλη την οικοσκευή στις αποσκευές, που φρίττουν με την ιδέα πως δεν θα είναι εφικτή η ευρυζωνική σύνδεση στο απόμερο μέρος που θα επισκεφθούν, που νιώθουν προδομένοι από το δίκτυο κινητής τηλεφωνίας και απογοητευμένοι από την έλλειψη καταστήματος καλλυντικών στο παραμεθόριο νησί, απλώς ψάχνουν μια πρόφαση να μείνουν σπίτι τους και να αντισταθούν μέχρις εσχάτων στην αλλαγή. Οι έρευνες δείχνουν ότι οι άντρες απολαμβάνουν τις διακοπές λιγότερο σε σύγκριση με τις γυναίκες και θα ήταν προθυμότεροι να τις τερματίσουν και να επιστρέψουν στη δουλειά τους. Οι γυναίκες συνδέουν το ύψος των χρημάτων που ξοδεύουν για διακοπές με την προσμονή της ευχαρίστησης που θα αντλήσουν.

H κατάθλιψη αμέσως μετά τη λήξη των διακοπών, συμβαίνει επειδή οι περισσότεροι δεν μπορούν να ενσωματώσουν τις νεοαποκτηθείσες από τις διακοπές εμπειρίες στην καθημερινότητα τους και μεμψιμοιρούν αναλογιζόμενοι αυτά που έχασαν. Οι Fritz και Sonnentag (2006) ανακάλυψαν ότι η διαρκής ενασχόληση με εργασιακά ζητήματα κατά τη διάρκεια των διακοπών μειώνει την ευχαρίστηση που προέρχεται από αυτές. Συγκεκριμένα, ο αναμενόμενος φόρτος εργασίας κατά την επιστροφή συσχετίζεται άμεσα με το άγχος και την ένταση.

Η σύγχρονη καταναλωτική εποχή έχει επιβάλει μία άνευ προηγουμένου τυποποίηση στο στυλ των διακοπών. Ο αστικός πληθυσμός βομβαρδιζόμενος από τις διαφημίσεις και τα life style περιοδικά, προσπαθεί να προσαρμόσει τις διακοπές του στις επιταγές της κοσμικής ζωής και όχι στη προσωπικότητα του με ολέθρια αποτελέσματα: τα πρότυπα βασίζονται στον άκρατο καταναλωτισμό και ευδαιμονισμό, ο οποίος απαιτεί ισχυρό οικονομικό υπόβαθρο.

Μπορούμε να διακρίνουμε δύο βασικούς τύπους παραθεριστών : τον οργανωτικό, ο οποίος αντλεί ευχαρίστηση από τον προσεχτικό σχεδιασμό των διακοπών και που προσπαθεί να προβλέψει κάθε πιθανή λεπτομέρεια και τον αυθόρμητο – περιπετειώδη τύπο, που αρέσκεται να αντιμετωπίζει ακραίες και απρόβλεπτες καταστάσεις. Σε κάθε περίπτωση η σύγκρουση επέρχεται εάν αυτοί οι δύο τύποι αποφασίζουν να πάνε από κοινού διακοπές. Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η έννοια των διακοπών δεν υπήρχε μέχρι τα πρόσφατα χρόνια στο συλλογικό υποοσυνείδητο του λαού, αλλά επεβλήθη από τον αστικό τρόπο ζωής και τα ΜΜΕ. Στην πραγματικότητα, οι διακοπές πρέπει να κατανέμονται καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου και να μην συσχετίζονται με συγκεκριμένες τουριστικές περιοχές και modus vivendi. Το τελικό ζητούμενο είναι η ευτυχία και ειδικότερα η υποκειμενική αντίληψη της, η οποία δε συνδέεται αναγκαστικά με την αλλαγή του τρόπου ζωής.

Συμβουλές:

-Να έχετε ρεαλιστικές προσδοκίες από τις διακοπές

-Να μένετε σε επαφή με τα αληθινά αισθήματα και επιθυμίες σας. Εκφράστε τα ελέυθερα.

-Χρησιμοποιείστε τμήματα του εγκεφάλου σας, που δεν αξιοποιούνται κανονικά το υπόλοιπο έτος. Αυτό το επιτυγχάνετε με το να ανακλύψετε και να ασχολειθείτε με δραστηριότητες, που δεν βρίσκονται στο καθημερινό ρεπερτόριό σας. Εάν οι διακοπές σας ενέχουν το στοιχείο του πρωτόφνωρου και της πρόκλησης, η εξουθένωση από αυτές είναι μικρότερη.

-Επιδιώξτε να διαθέτετε προσωπικό χρόνο για χαλάρωση

-Πληροφορηθείτε για την ιστορία και τα πολιτιστικά δρώμενα της περιοχής που θα επισκεφθείτε. Να έχεστε σε επαφή με τους ντόπιους.

-Διαβάστε ένα βιβλίο και αποφύγετε την τηλεόραση και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές.

-Ακούστε πολλή μουσική

-Ανάλογα με την προσωπικότητά σας, είτε επιδιώξτε να κάνετε διαφορετικά πράγματα από αυτά που έχετε συνηθίσει είτε μεταφέρετε τις συνήθειες σας, αλλά σε χαλαρότερους ρυθμούς..

-Κάντε νέες γνωριμίες

-Μην προβείτε σε έξοδα, που υπερβαίνουν τις δυνατότητές σας

-Μην επαναπαυθείτε ότι οι διακοπές μπορούν να σας αποζημιώσουν για το υπόλοιπο έτος.

-Μην ακολουθείτε τη μόδα.Επιλέξτε προορισμούς, που δεν απευθύνονται στη μάζα

-Αποκοπείτε από όλα όσα σας αγχώνουν.Αποσυνδεθείτε με κάθε τρόπο και ξεχάστε τα εμάιλ, τα κινητά, την εργασία. Μεριμνάτε μόνο για τη σημερινή μέρα και όχι για το αύριο. Ενημερώστε τους φίλους και τον προιστάμενο ότι δεν θα είστε διαθέσιμοι για την περίοδο των διακοπών.

-Επιδιώξτε τη φυσική άσκηση.

-Επιλέξτε ένα αργό μέσο μεταφοράς, για να σας μετφέρει στον προορισμό σας. Αυτό σας δίνει τη δυνατότητα να συνειδητοποιήσετε ότι φεύγετε.

-Μέσα σε δεκαπέντε ημέρες από το πέρας των διακοπών τα επίπεδα της πίεσης και του άγχους θα έχουν επανέλεθει στα προγενέστερα επίπεδα. Κρατήστε στην εργασία σας τις αναμνήσεις και τις φωτογραφίες από τις εξορμήσεις σας.

Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου

Πριν από μερικά χρόνια ο μόνος τρόπος επιρροής της κοινής γνώμης από τους τρομοκράτες ήταν τα παραδοσιακά μέσα μαζικής ενημέρωσης: το ραδιόφωνο, η τηλεόραση και οι εφημερίδες. Φυσικά, επειδή αυτοί οι ατραποί πληροφόρησης είναι πολιτικά ελεγχόμενοι και διαθέτουν συστήματα επιλεκτικής διάχυσης της είδησης, οι οργανώσεις της διεθνούς και εγχώριας τρομοκρατίας ανακάλυψαν στο διαδίκτυο μία ατόφια και ανεξέλεγκτη μέθοδο εξάπλωσης της ιδεολογίας τους. Η κατασκευή μίας ιστοσελίδας –υπό το ένδυμα μιας καθ’όλα θεμιτής πολιτικής παρέμβασης –είναι ανέξοδη, διαθέτει επίφαση νομιμότητας και μπορεί παράλληλα η δημοσιοποίηση βίντεο εκτελέσεων προσελκύει τα σκανδαλοθηρικά “sites”, αλλά και την “blogoσφαιρα”, προκαλώντας το δημόσιο αίσθημα, αλλά και όλους τους “μη φυσιολογικούς” επισκέπτες, που αρέσκονται στη θέα τέτοιων αποτρόπαιων θεαμάτων. Το αποτέλεσμα έχει διπλές προεκτάσεις: Αφενός καλλιεργεί την τρομολαγνεία και αφετέρου προπαγανδίζει την απειλή και διασπείρει το φόβο στους πολίτες. Αν και οι ιστοσελίδες των τρομοκρατών μπορούν να εντοπιστούν και να κλείσουν, εντούτοις η επιδημική εξάπλωση των πληροφοριών που εκπορεύονται από αυτές δεν μπορεί να αποτραπεί: Διαδίδεται μέσω ηλεκτρονικής αλληλογραφίας, chain letters, του you-tube. Αρκεί για ένα μικρό διάστημα να διαλάθει της προσοχής των συντακτών, να αναρτηθεί και η παγκόσμια διάχυσή του είναι εξασφαλισμένη.

Όμως το διαδίκτυο αποτελεί βασικό μέσο άντλησης πόρων για τους τρομοκράτες, είτε με τη μορφή απευθείας οικονομικής συνεισφοράς, είτε μέσω της πώλησης αγαθών. Γνωστή είναι η περίπτωση οργάνωσης, που καλούσε τους χρήστες να διαθέσουν οποιοδήποτε υλικό μέσο, από οπλισμό μέχρι αλεξίσφαιρα γιλέκα. Κάποιοι άλλοι ιδρύουν νόμιμες διαδικτυακές επιχειρήσεις (ή συνδέονται με άλλες, που λειτουργούν νόμιμα) και επενδύουν τα κέρδη στο σχεδιασμό και εκτέλεση τρομοκρατικών χτυπημάτων. Άλλοι αντλούν χρήματα μέσω διαδικτυακών καζίνο, από απάτες και υποκλοπές πιστωτικών καρτών ή και spam email, αλλά κυρίως μέσω συγκεκαλυμμένων φιλανθρωπικών δράσεων, επικλήσεων για βοήθεια προς πάσχοντες, καρκινοπαθείς, σεισμόπληκτους κλπ. Δεν είναι σπάνιο μία τρομοκρατική οργάνωση να διαθέτει μέρος των χρημάτων της για την ανακούφιση αναξιοπαθούντων πληθυσμών και τη καθιέρωση ενός φιλολαϊκού προσωπείου. Δυστυχώς, το καπιταλιστικό σύστημα προσφέρει πολλούς τρόπους νομιμοποίησης και “ξεπλύματος” βρώμικου χρήματος και πολλές κερδοφόρες επιχειρήσεις μπορούν να διατηρούν πολλαπλά κοινωνικά προσωπεία και προσχήματα.

Ήδη από το 1999 οι Arquilla et al διαπίστωσαν ότι τα διοικητικά συστήματα των τρομοκρατικών οργανώσεων ενσωματώνουν πολύ νωρίτερα από τα πολιτικά την μη ιεραρχική, αποκεντρωμένη δομή που επιβάλλει η εποχή της πληροφορίας και τα συμβολικά κοινωνικά δίκτυα: Πολλοί πυρήνες διάσπαρτοι στο διαδίκτυο, με τοπικούς αρχηγούς, με διαφοροποιημένες μεθόδους και φιλοσοφίες, αλλά ενωμένες υπό ένα κοινό σκοπό, τη διασάλευση της κοινωνικής συνοχής. Ο εντοπισμός και η σύλληψη τέτοιων πρωτοποριακών μορφών πολυμορφικών και διαδικτυωμένων οργανώσεων είναι χαλεπός, επειδή δεν υπάρχει ένα κεντρικό πρόσωπο και μία εμφανής δομή. Το επιμέρους μετασχηματίζεται, παραλλάσσεται, εγκαθιδρύει νέα δίκτυα και δεσμούς και διαιωνίζεται ακόμα και όταν κάποιοι σύνδεσμοι διασπώνται. Η πολύ- διαυλική αυτή οργάνωση απαιτεί προσεκτικό επιχειρησιακό σχεδιασμό, συντονισμό και αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών. Η ροή της πληροφορίας είναι ανέξοδη, γρηγορότερη, κρυπτογραφημένη, πολύσημη και περίπλοκή στην αποκωδικοποίηση της από τις διωκτικές αρχές (Weinmann, 2004). Όσο μεγαλύτερος ο βαθμός δικτύωσης, τόσο πληρέστερη είναι και η χρήση των νέων τεχνολογιών στη λήψη αποφάσεων. Το σκηνικό της “διαδικτυακής” τρομοκρατίας γίνεται ολοένα και ζοφερότερο, δεδομένου ότι το ίντερνετ κατάφερε να ενοποιήσει πολλές- άλλοτε απομονωμένες- τρομοκρατικές οργανώσεις, να μεταφέρει τεχνογνωσία, να κοινοποιήσει μεθοδολογίες και να κινητοποιήσει χιλιάδες χρήστες που διάκεινται ιδεολογικώς φιλικά προς τους τρομοκράτες ή αντιτίθενται στις ιμπεριαλιστικές διαθέσεις του καπιταλισμού. Εάν η τεχνολογία αιχμής συνδυαστεί με μη τεχνολογικούς, απλούς και παραδοσιακούς τρόπους δράσης ή επικοινωνίας, τότε το μείγμα είναι εκρηκτικό. Ουσιαστικά, το διαδίκτυο ώθησε τη διεθνή τρομοκρατία να αποδεσμευτεί από το γεωγραφικό χώρο, να γίνει διαδραστική, να ελέγχει τη ροή της πληροφορίας, (άλλοτε αποκλειστικό προνόμιο των κυβερνήσεων και των δημοσιογράφων), και να αξιοποιήσει τα εικονικά δίκτυα. Ταυτόχρονα έγινε εφικτή η διασύνδεση των παλιών μορφών ΜΜΕ (ραδιοφωνικοί σταθμοί, ιδιωτικά τηλεοπτικά κανάλια) με τα διαδικτυακά αντίστοιχα τους, κι έτσι επετεύχθη ένα πλαίσιο, στο οποίο οι κυβερνητικές προπαγάνδες έχουν ως πολέμιο αντίβαρο τον προσηλυτισμό των τρομοκρατικών οργανώσεων. Το εκμαγείο της παραπληροφόρησης “κοσμείται” από κάθε λογής ιδεολογικές, θρησκευτικές, εθνικιστικές και άλλες προσεγγίσεις με μοναδικό θύμα τον μη συνειδητοποιημένο πολίτη. T-shirts, βιβλία, dvd επιστρατεύονται για την προσέλκυση νέων οπαδών και διαδικτυακά παιχνίδια εφευρίσκονται, στην πλοκή των οποίων περιλαμβάνεται η σύλληψη ή διάσωση κάποιου τρομοκράτη. Ο παίκτης μπορεί να ταυτιστεί με τις αμερικανικές διωκτικές αρχές, να ενδυθεί τα χαρακτηριστικά και τα όπλα χολιγουντιανού αστυνομικού και να ξεχυθεί στα απόκρημνα μέρη του Αφγανιστάν, για να συλλάβει ή να ενδώσει στον Μπιν-Λάντεν. Σε πολλές επίσημες ή από τρομοκρατικές οργανώσεις ελεγχόμενες ιστοσελίδες διενεργούνται σφυγμομετρήσεις, σχετικά με την αναγκαιότητα μίας στρατιωτικής εισβολής ή του καίριου χτυπήματος μιας οργάνωσης, όλα διανθισμένα με κυβερνητικές ή τρομοκρατικές παραφιλολογίες. Κι όλα αυτά ενίοτε συγκερασμένα με μία ιδιότυπη αισθητική, όπως οι ιστοσελίδες της ΕΤΑ, που φαίνονται να δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στον πολιτισμό, για να προπαγανδίσουν με λανθάνοντα τρόπο την εθνικιστική υπό-κουλτούρα.

Άλλη μία συνηθισμένη μέθοδος των τρομοκρατών είναι η χρήση ιών, κακόβουλου λογισμικού, spy ware κλπ, μικρά προγράμματα, με τα οποία καταλαμβάνουν υπολογιστές, για να τους χρησιμοποιήσουν, όταν χρειαστεί, για τη μαζική επίθεση εναντίον κυβερνητικών ή στρατιωτικών ιστοσελίδων, αλλού και εναντίον του hardware ή για την καταστροφή ολόκληρων δομών. Αν και ακόμα οι κυβερνήσεις δεν έχουν συνειδητοποιήσει την ενδεχόμενη αυτή απειλή, ειδικά εάν με συντονισμένο τρόπο οργανωθεί και εκτελεστεί, εντούτοις ακόμα και με τη σημερινή τεχνολογική πρόοδο είναι δυνατόν να παραλύσει ένα ολόκληρο κράτος ή οι επικοινωνίες. Αν και διεθνείς οργανισμοί λαμβάνουν μέτρα, οι “πειρατές” φαίνεται να υπερτερούν σε ευελιξία και προσαρμοστικότητα. Η αχίλλειος πτέρνα της εξάρτησης από τους υπολογιστές στη διακυβέρνηση, την οικονομία, τον πολιτισμό μπορεί αν έχει ως τίμημα κάποτε τον αποσυντονισμό και το χάος και οι φαινομενικά αθώες ομάδες του Facebook να εξελιχθούν σε μία άνευ προηγουμένου ηλεκτρονική ιντιφάντα. Ήδη μέσα από τις υπάρχουσες εικονικές κοινότητες ο επίδοξος τρομοκράτης μπορεί να ενδυναμωθεί ιδεολογικά μέσω video, posters, υπερσυνδέσεις, να εντρυφήσει στην κατασκευή βομβών και στις τεχνικές αποφυγής των μέτρων ασφαλείας, να συντονίσει τη δράση του με εθνικά παρακλάδια διεθνών οργανώσεων, να βρει ομοϊδεάτες και να αποτελέσει ψυχολογικά μέρος ενός ιδιαίτερου συστήματος καμουφλαρισμένου και καλώς παραλλαγμένου στην άβυσσο του διαδικτύου.

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ (ISO 9001)

Μυτιλήνη, 20/04/2010

Θέμα: Επείγουσα ενημέρωση

Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου επιδιώκοντας την περαιτέρω συνεργασία με τους καταρτιζόμενους, που παρακολουθούν τα σεμινάρια Επιμόρφωσης και Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή, διοργανώνει σεμινάρια Συμβουλευτικής- Διαχείρισης κρίσεων - Ψυχομετρίας, διάρκειας 300 ωρών κατά το ακαδημαϊκό έτος 2010-2011. Τα σεμινάρια αυτά θα έχουν βιωματικό χαρακτήρα και προσφέρονται δωρεάν σε όλους τους ήδη καταρτιζόμενους στα σεμινάρια. Θα διεξάγονται από Σεπτέμβριο 2010 μέχρι Ιούνιο 2011, ένα Σαββατοκύριακο το μήνα, στις κάτωθι πόλεις: Αθήνα, Άρτα, Βέροια, Ηράκλειο, Λάρισα, Μυτιλήνη, Ξάνθη, Πάτρα και Χανιά.

Στα σεμινάρια αυτά μπορούν να λάβουν μέρος και ενδιαφερόμενοι Εκπαιδευτικοί, Ψυχολόγοι, Κοινωνικοί Λειτουργοί, Κοινωνιολόγοι και άλλες ειδικότητες με κόστος συμμετοχής 1000 ευρώ. Σε κάθε περίπτωση θα δημιουργηθούν δύο τμήματα σε κάθε πόλη, ένα για τους ήδη καταρτιζόμενους και ένα για τις νέες εγγραφές. Ενδεικτικά, οι θεματικές ενότητες θα είναι:

• Συστημική θεωρία και πρακτική
• Διαχείριση κρίσεων στον εργασιακό χώρο
• Διαχείριση περιβαλλοντικών καταστροφών
• Επαγγελματική συμβουλευτική
• Σχολική συμβουλευτική
• Θεωρία ηγεσίας
• Διοίκηση οργανισμών
• Σχέσεις ζευγαριών
• Ψυχομετρικά εργαλεία
• Μεθοδολογία έρευνας και SPSS

Οι αιτήσεις θα κατατίθενται ηλεκτρονικά στην παρακάτω διεύθυνση: counselling@aigaion.org.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθύνεστε στα παρακάτω τηλέφωνα: 22510-36520, 22510-36554 τις εργάσιμες ώρες. Εναλλακτικά τις ίδιες ώρες στο 6930700245.

Οι αιτήσεις συμμετοχής θα γίνονται δεκτές μέχρι 30 Μαΐου. Αναλυτικότερες πληροφορίες θα αναρτηθούν στην ιστοσελίδα: www.ba.aegean.gr/site3

Αν και η τρομοκρατία αποδίδεται κυρίως σε πολιτικούς, θρησκευτικούς και εθνικιστικούς λόγους, οι κοινωνικοί επιστήμονες από καιρό έχουν διαπιστώσει ότι η ιδεολογία δεν αποτελεί το μοναδικό κίνητρο της αποτρόπαιας πράξης και σίγουρα δεν είναι το σπουδαιότερο. Θα λέγαμε ότι περισσότερο δρα ως απενοχοποιητικό στοιχείο, ως μια πρόφαση για να εξιδανικευτούν τα προσωπικά κίνητρα, που κρύβονται πίσω από όλα αυτά. Η φτώχεια και η κοινωνική ανισότητα, το ιστορικό βίας σε μια κοινωνία, η αποτυχία των ειρηνευτικών προσπαθειών ή η έλλειψη κοινωνικού διαλόγου, ο ταξικός και φυλετικός διαχωρισμός, τα θρησκευτικά πάθη δεν μπορούν αποκομμένα να ερμηνεύσουν το προφίλ του τρομοκράτη και τις δυνάμεις που τον οδηγούν στο να δράσει περιθωριακά και ενάντια προς μια μια κοινωνική πραγματικότητα. Κάθε ιδεολόγημα θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για μια τρομοκρατική πράξη: το περιβάλλον, τα δικαιώματα των ζώων, ο πόλεμος για το νερό ή τους πόρους, η προάσπιση των μεταναστών. Οι αφορμές μυριάδες και δεν εξηγούν γιατί όλοι οι πολίτες δεν καταφεύγουν στην τρομοκρατία, για να διαδηλώσουν τα αιτήματά τους απέναντι σε ένα ανάλγητο κράτος

Τα μέλη των τρομοκρατικών οργανώσεων αισθάνονται πως ανήκουν σε μια πολιτική, θρησκευτική ή εθνική ελίτ, ότι είναι οι εκλεκτοί που επιλέχθηκαν για να προτάξουν την ιδεολογία τους ως αντίβαρο στην κοινωνική αδικία. Κανείς δε γεννιέται βομβιστής, αλλά σε ένα κρίσιμο αναπτυξιακό στάδιο, κατά το οποίο υπερισχύει η ηθική του καλού ή του κακού, του άσπρου ή μαύρου οι μελλοντικοί τρομοκράτες εγκαθιδρύουν μια περίεργη και επικίνδυνη συλλογιστική: υπάρχει μόνο μια σωστή θεώρηση και πρέπει να την προασπίσουν με κάθε τρόπο, βγάζοντας πολλές φορές την οργή τους για κάθε προσωπική ματαίωση, απώλεια ή απογοήτευση που έζησαν. Ο σκοπός καθαγιάζει τα μέσα. Αν πρέπει κάποιοι αθώοι να χάσουν τη ζωή τους για το γενικό καλό, τότε οι παράπλευρες απώλειες δικαιολογούνται. Οι τρομοκράτες υποσυνείδητα αποκόπτωνται από τις υπόλοιπες κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκουν. Η οικογένεια, το επάγγελμα χάνουν τη σημασία τους και οι σύντροφοι μετατρέπονται σε δεύτερο σπίτι, σε αδέλφια, σε γείτονες, για τα οποία θα έδιναν και τη ζωή τους. Αποκτούν νέο ρόλο και προσωπική ταυτότητα με τη συμμετοχή τους σε μια τέτοια οργάνωση. Η αγάπη για την εσω-ομάδα μετατρέπεται σε μίσος για όσους δεν ανήκουν σε αυτήν, όπως ακριβώς ο τρομοκράτης για ένα πολιτικό σύστημα είναι ο μαχητής της ελευθερίας για ένα άλλο. Ο εαυτός νοηματοδοτείται μέσα από τις αξίες και τις δυναμικές της ομάδας, τις ιεροτελεστίες και την ιεραρχία της, τον ιδιότυπο γλωσσικό κώδικα, τα κοινά μυστικά, που μοιράζονται, τη γνώση ότι κάτω από το μανδύα της καθημερινότητας κρύβουν έναν ήρωα, που μπορεί να επηρεάσει την κοινωνική πορεία, σε αντίθεση με τους υπόλοιπους πολίτες, που υπακούουν στις προσταγές της εξουσίας.

Οι τρομοκράτες είναι η κορυφή μιας πυραμίδας, που αποτελείται από όσους κατά κάποιο τρόπο συμφωνούν με την ιδεολογία τους. Εξάλλου να θυμάστε ότι οι πεποιθήσεις των τρομοκρατών συμπίπτουν πολλές φορές με αυτές του πολύ κόσμου, μόνο που είναι πιο ακραίες, ως προς την εφαρμογή τους. Όταν οι πολίτες απογοητευθούν από τις αδυναμίες μιας δημοκρατίας, μπορεί θεωρητικά να δουν τους τρομοκράτες ως μια εναλλακτική, ως ένα μηχανισμό εξισορρόπησης της κρατικής εξουσίας. Το μέλος μιας οργάνωσης που είναι ο εκτελεστής εκτονώνει την προσωπική του οργή. Αυτός όμως που σχεδιάζει τη βίαιη πράξη επιδιώκει να προκαλέσει πολύ μεγαλύτερη ζημιά, να διαπείρει το φόβο, την αμφιβολία, την αβεβαιότητα, τη δυσπιστία στον πολίτη πως το κράτος μπορεί να εγγυηθεί για την ασφάλεια και τη ζωή του. Οι τρομοκράτες επιβάλλουν έναν δυσβάσταχτο και πολυετή φόρο στην κοινωνία, το κόστος των μέτρων περιφρούρησης, τα οποία φροντίζουν με θεαματικά χτυπήματα να διακωμωδούν, διασύρωντας ακόμα περισσότερο την νόμιμα εκλεγμένη εξουσία. Το χειρότερο όμως είναι πως οι μηχανισμοί που αναπτύσσονται στα πλαίσια μιας τρομοκρατικής ενέργειας είναι παρόμοια με αυτά μιας πολεμικής μάχης: Ο τρομοκράτης αποξενώνεται συναισθηματικά από τα αποτελέσματα των πράξεών του, δεν κατανοεί τον πόνο, που προκαλεί, αποκόπτεται από την οδύνη των θυμάτων του. Μοιάζει με τον πιλότο ενός βομβαρδιστικού, που απασχολημένος με τη ρύθμιση των παραμέτρων της ρίψης μιας βόμβας, αγνοεί τον όλεθρο που επιφέρει. Όσο πιο δυναμικά αντιδράσει το σύστημα, τόσο μεγαλύτερη η επιτυχία του τρομοκράτη: Η στοχοποίηση πολιτών, το αστυνομικό κράτος, τα στερεότυπα, οι παρακολουθήσεις, η ένταση της κρατικής βίας αποτελούν την καλύτερη ένδειξη ότι πετυχαίνουν τους σκοπούς τους, ότι γίνονται υπολογίσιμη δύναμη και θεματοφύλακες της κοινωνικής δικαιοσύνης. Το αυταρχικό κράτος τρομοκρατεί και παράγει τρομοκράτες. Οι χειρότεροι αντίπαλοι των τρομοκρατών δεν είναι όσοι βρίσκονται στην αντίπερα όχθη, μα αυτοί που ιδεολογικά ανήκουν στην ίδια μεριά, αλλά επιλέγουν μη βίαιους τρόπους αντίδρασης και πάλης. Ο πιο αποτελεσματικός εχθρός τους είναι μια πολυσυλλεκτική και ανοιχτή στη διαφορετικότητα δημοκρατία. Οι έφηβοι που αντιμετώπισαν την αστυνομική βία σε μια διαδήλωση συναισθηματικά εμπλέκονται σε μια διαδικασία, που το επίσημο κράτος γίνεται αντιπαθές και οι πολέμιοί του συμπαθείς. Μερικοί από αυτους τους μαθητές θα προσεγγιστούν από μέλη ακτιβιστικών-αντιεξουσιατικών οργανώσεων, στις παρυφές των οποίων μπορεί οι τρομοκράτες να στρατολογούν υποψήφια μέλη. Ο προσυλητισμός μπορεί να γίνει και από έναν ερωτικό σύντροφο ή φίλο. Μετά από μια περίοδο δοκιμασίας κάποιοι από αυτούς θα ενταχθούν επίσημα στην τρομοκρατική οργάνωση και θα αποτελέσουν τους μελλοντικούς πυρήνες. Γι αυτό πολλοί ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι τα κίνητρα που εξωθούν κάποιο νέο εκτός κοινωνίας, κάλλιστα μορούν να τον οδηγήσουν στο να γίνει αναχωρητής ή τρομοκράτης

Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής μια εμπεριστατωμένη θεωρία για την προσωπικότητα του τρομοκράτη. Ίσως γιατί η τρομοκρατία ανά ιστορική περίοδο ήταν διαφορετική. Όσες μελέτες διεξήχθησαν δεν βρήκαν κανένα στοιχείο που να διαφοροποιεί την προσωπικότητα του τρομοκράτη από αυτήν των υπολοίπων ανθρώπων. Παλαιότερα, στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής θεώρησης πίστευαν ότι ο τρομοκράτης είναι ένας πληγωμένος ναρκισσιστής, ένας μεγαλομανιακός τύπος με επισφαλή αυτοεκτίμηση, με απορριπτικούς ή αυστηρούς, συντηρητικούς γονείς, που αρνείται κάθε κοινωνική πραγματικότητα, η οποία μπορεί να απειλήσει την αυτοεικόνα του. Μέσα του λανθάνει ένα διαχωρισμένο εγώ: από τη μια ένας ανίκανος, αποτυχημένος εαυτός (στο σχολείο, στην εργασία, στις ερωτικές σχέσεις) και από την άλλη ένας εξοργισμένος και απελπισμένος εαυτός, που πραγματώνεται μέσα από την συμμετοχή σε τρομοκρατικές ομάδες. Σε γενικές γραμμές, οι τρομοκράτες πολεμούν είτε για να καταστρέψουν τον κόσμο των γονιών τους είτε για να τον εκδικηθούν για όσες αδικίες οι αγαπημένοι τους υπέστησαν. Υπάρχει ο μύθος ότι οι τρομοκράτες προέρχονται πάντοτε από ευάλωτα στρώματα, που έχουν βιώσει την κοινωνική αδικία. Κι όμως πληθαίνουν οι διαπιστώσεις ότι πολλοί από αυτούς είναι άνθρωποι κοινωνικά προσαρμοσμένοι ή ακόμα και ευκατάστατοι και με φυσιολογική οικογενειακή, επαγγελματική και συναισθηματική ζωή. Άνθρωποι της διπλανής πόρτας, που η συγκυρία πυροδότησε την αντικοινωνική συμπεριφορά. Το σίγουρο είναι ότι η ψυχολογία των μελών μιας οργάνωσης είναι διαφορετική από του ηγέτη της. Τα αίτια της ένταξης πολλά: Άλλοτε τα μέλη δεν έχουν καμιά άλλη κοινωνική διέξοδο. Η ανεργία, η χαμηλή μόρφωση, η πενία κάνουν τη βία μονόδρομο. Άλλοτε πάλι οι τρομοκράτες ως έφηβοι συστηματικά καλλιεργούσαν μια αντιεξουσιαστική κουλτούρα, εμπλέκονταν σε τροχαία αδικήματα, ανήκαν σε συμμορίες, φλέρταραν με τα ναρκωτικά, αλλά πάντοτε εμπνέονταν από την πατρική φιγούρα ενός ηγέτη-καθοδηγητή. Μερικοί από αυτούς ήταν υπεβολικά ντροπαλοί, χωρίς διεκδικητικότητα και κάποιοι άλλοι είχαν μεγάλες τεχνικές δεξιότητες, που αργότερα εκμεταλλεύτηκαν στην κατασκευή βομβών. Ο τρομοκράτης σπάνια δρα μόνος του. Όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο, όπως σε αρκετές περιπτώσεις αεροπειρατών, συνήθως πρόκειται για ψυχιατρικές περιπτώσεις με βίαιους, αλκοολικούς γονείς, θρησκόληπτες μητέρες και τραυματική παιδική ηλικία. Συνήθως η άρνηση της κοινωνίας είναι αποτέλεσμα μιας υπέρμετρης ευαισθησίας, ο θυμός αποκύημα κοινωνικής προσβολής ή πόνου. Και σε κάθε περίπτωση αποδέκτης αυτού του θυμού είναι μια κοινωνία-θεατής παρά τα ίδια τα θύματα

Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Αικατερίνη Μπαλάσα, Κοινωνιολόγος

Το απέραντο σύνολο των κοινωνικών και συμπεριφοριστικών πληροφοριών που διατίθενται στο διαδίκτυο το έχει μετατρέψει σε πρωταρχικό στόχο κάθε ερευνητή που επιθυμεί να μελετήσει ανθρώπινες συμπεριφορές και αλληλεπιδράσεις. Η συλλογή των πληροφοριών γίνεται εύκολη υπόθεση, αφού η χρήση του διαδικτύου είναι ιδιαίτερα ευρεία στο γενικό πληθυσμό. Κατά συνέπεια, διασφαλίζει τις βασικές αρχές αντιπροσωπευτικότητας και τυχαιότητας του δείγματος, ενώ συγχρόνως εξασφαλίζει το ίδιο αποτέλεσμα με σχετικά χαμηλό κόστος και λιγότερο χρόνο. Έτσι εξηγείται ο αυξανόμενος αριθμός ερευνών που λαμβάνει χώρα μέσω της χρήσης διαδικτύου και η εφαρμογή νέων ερευνητικών εργαλείων. Ως πληροφορία ορίζεται οποιοδήποτε στοιχείο ή δεδομένο, το οποίο περιέχει και μεταδίδει μία γνώση με τη βοήθεια του λόγου, της εικόνας, του ήχου και των συμβόλων (Μπώκος, 2001). Οποιοδήποτε στοιχείο διακινείται στο διαδίκτυο περιγράφεται ως πληροφορία.

Η πληροφορία παίρνει διάφορες μορφές, έχει την τάση να διαχέεται και να πολλαπλασιάζεται. Εξαρτάται άμεσα από την πηγή προέλευσής της, αν είναι επιστημονική, εταιρική, κρατική, εμπορική ή αν είναι δημόσια ή ιδιωτική. Είναι φανερό ότι η χρήση των νέων συστημάτων πληροφοριών, οι νέες τεχνικές συλλογής δεδομένων και τα νέα μεθοδολογικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται δημιουργούν πολλαπλά εμπόδια στην εφαρμογή βασικών ερευνητικών αρχών και κανόνων, μεθοδολογικών, δεοντολογικών και ηθικών. Το ζήτημα της ηθικής αποκτά ιδιάζουσα σημασία εξαιτίας της εφαρμογής αυτών των νέων τεχνολογικών μεθόδων. Φαινόμενα όπως η λογοκλοπή, η παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων, η πορνογραφία, η ψευδοπροσωπία καθιστούν αναγκαία τη θέσπιση ηθικών κανόνων για την ανάκτηση και χρήση μίας πληροφορίας. Η επιλογή όμως του ηθικά σωστού είναι αποτέλεσμα περίπλοκων διαδικασιών.

Η έννοια της ηθικής συνήθως παραπέμπει σε ένα σύνολο θεμελιωδών αρχών, που διέπουν το αξιακό σύστημα των ατόμων ή μίας ομάδας ατόμων και καθοδηγούν σε συγκεκριμένες δράσεις για την επίτευξη ενός σκοπού. Πρόκειται για κανόνες και κώδικες, που υιοθετούνται από άτομα με τα ίδια γνωστικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά. Είναι ένα συνονθύλευμα κριτηρίων που αξιολογεί τις ανθρώπινες συμπεριφορές, τις στάσεις, τις αντιλήψεις και τις αξίες. Ο όρος δεοντολογία αφορά παρόμοιους κώδικες, κανόνες και αρχές, με τη διαφορά ότι σχετίζεται περισσότερο με την αξιολόγηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε συγκεκριμένα πολιτικά, πολιτιστικά, διαπροσωπικά πλαίσια (Kassirer, 2001). Πραγματεύεται δράσεις και συμπεριφορές για συγκεκριμένα επαγγέλματα ή πρακτικές της ανθρώπινης συμπεριφοράς (Behar, 1993). Η έννοια της δεοντολογίας συνδέεται άρρηκτα με αυτήν της ηθικής. Η εφαρμογή της δεοντολογίας συναρτάται από την ηθική που διέπει κάθε άτομο εκτός και εντός διαδικτύου. Επομένως, η ηθική και η δεοντολογία διαπλέκονται και καταδεικνύουν ένα σύνολο από στάσεις και συμπεριφορές, που καλείται να υιοθετήσει το άτομο κατά την άσκηση του επαγγέλματός του ή μίας δράσης. Εστιάζουν στην κοινωνική ευθύνη για την απόκτηση, τη δημιουργία και τη χρήση μίας ψηφιακής πληροφορίας.

Στο διαδίκτυο οι ανθρώπινες αξίες είναι ρευστές εξαιτίας της απεριόριστης ελευθερίας που παρέχει. Δεν υπάρχει καμία ανώτερη αρχή που μπορεί να ελέγξει το περιεχόμενο που δημοσιεύεται. Τα όρια μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού περιπλέκονται και επαναπροσδιορίζονται σε μία νέα πραγματικότητα. Στις ιστοσελίδες κοινωνικών δικτύων, στα ιστολόγια οι κανόνες που διέπουν αυτήν τη διαδικτυακή επικοινωνία είναι ελάχιστοι έως ανύπαρκτοι, με αποτέλεσμα η κατοχύρωση του περιεχομένου τους να είναι μηδενική. Η οικειοποίηση κειμένων, η αντιγραφή και η δημοσίευσή τους, οι ανώνυμες δημοσιεύσεις, η διείσδυση σε προσωπικούς χώρους και δεδομένα αποτελούν συνήθη φαινόμενα. Πρόκειται για ασύδοτες μορφές επικοινωνίας, όπου δεν μπορούν να αποδοθούν ευθύνες, αφού η ταυτότητα του χρήστη είναι άγνωστη ή ψεύτικη και δεν επαρκεί, για να προσωποποιηθεί οποιαδήποτε παρατυπία. Υπάρχει έλλειψη υπευθυνότητας και ανικανότητα εφαρμογής κανόνων δικαίου, που έρχεται σε αντίθεση με την δημοκρατική κοινωνία στην οποία δραστηριοποιούμαστε. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι ιστότοποι, γνωστοί και ως blogs, ένας χώρος στον οποίο τα άτομα εκφράζουν ελεύθερα και ανώνυμα τις απόψεις τους. Δεν ήταν λίγα τα άτομα που διασύρθηκαν μέσω αυτών, αφού έγινε περιγραφή της προσωπικής τους ζωής και αποκάλυψη προσωπικών δεδομένων, χωρίς να υπάρχει τρόπος να εξακριβωθεί η ορθότητά τους, λόγω της ανωνυμίας που διατηρείται από τους bloggers. Η παραβίαση και η δημοσιοποίηση προσωπικών δεδομένων χωρίς τη συγκατάθεση των ατόμων, η μη τήρηση του απορρήτου σε κάποια ζητήματα, η διακίνηση αμφιλεγόμενου υλικού δεν πρέπει να επιτρέπονται. Το διαδίκτυο, όπως και τα εργαλεία του οφείλουν να διέπονται από κανόνες ηθικής και αξιοπρέπειας και από νόμους, οι οποίοι θα προστατεύουν κάθε χρήστη.

Οι εικονικοί κόσμοι και τα διαδικτυακά παιχνίδια αποτελούν μέρος της διαδικτυακής ζωής. Εξαιτίας της μαζικής συμμετοχής το περιβάλλον των παιχνιδιών και των εικονικών κόσμων, τα παιχνίδια ρόλων, οι πολλαπλές αλληλεπιδράσεις και η πολύμορφη επικοινωνία, που τα χαρακτηρίζουν, τα έχουν μετατρέψει σε πρωταρχικό στόχο κάθε ερευνητή. Ένα ταξίδι σε αυτούς τους κόσμους του Second life, του Warcraft, του Lineage φέρνει τους ερευνητές αντιμέτωπους με πολλαπλά, διαφορετικά και ασυνήθιστα ζητήματα. Αντιμετωπίζουν ηθικά διλήμματα για το αν πρέπει να πραγματοποιήσουν έρευνα σε τέτοια μέρη, για το αν αυτοί οι εικονικοί κόσμοι θεωρούνται «δημόσιοι», ποιες αλληλεπιδράσεις και επικοινωνίες μπορούν να μελετήσουν και να καταγράψουν χωρίς τη συγκατάθεση των ατόμων. Τι, λοιπόν, θεωρείται προσωπικό και ευαίσθητο δεδομένο; Επομένως, θίγονται ζητήματα, όπως η ποιότητα της έρευνας στο διαδίκτυο, οι ηθικές απαιτήσεις, η διάκριση δημόσιας και ιδιωτικής πληροφορίας, οι περιορισμοί προσβασιμότητας, η χρήση προσωπικών και ευαίσθητων δεδομένων, η προστασία ανηλίκων και η εμπιστευτικότητα. Όλα αυτά απαιτούν την ύπαρξη ενός ενιαίου κώδικα δεοντολογίας (Bruckman, 2002a. 2002b. Buchanan, 2004. Cavanaugh, 1999. McKee & DeVoss, 2007. Ess, 2002. Eysenback & Till, 2001. Frankel & Siang, 1999. Mann & Stewert, 2000. Waskul & Douglass, 1996).

Αν και αυτά τα ζητήματα έχουν επιλυθεί σε μία φυσική έρευνα, το περιεχόμενο της διαδικτυακής έρευνας διχάζει τους ερευνητές. Σπάνια συμφωνούν μεταξύ τους, όσον αφορά στους κώδικες δεοντολογίας, που ισχύουν στο διαδίκτυο. Η δυνατότητα εφαρμογής έρευνας, που αφορά ανθρώπινες συμπεριφορές, κινείται γύρω από τα δίπολα: λήψη συναίνεσης για την πραγματοποίηση της έρευνας ή πραγματοποίηση έρευνας χωρίς αυτή, δημόσιος ή ιδιωτικός χώρος, προσωπικά-ευαίσθητα ή δημόσια δεδομένα. Η προσέγγιση του κάθε ερευνητή διαφέρει ανάλογα με τα όρια που θέτει, τα μεθοδολογικά εργαλεία που ασπάζεται, αλλά και από τα ερωτήματα ή τα ζητήματα που περιγράφουν τη βάση της έρευνάς του.

Πολλοί ερευνητές προσπάθησαν να εντοπίσουν τα ερευνητικά και μεθοδολογικά εργαλεία της διαδικτυακής έρευνας καταγράφοντας και μελετώντας τις συζητήσεις που έχουν γίνει κατά καιρούς σε συνέδρια σχετικά με το διαδίκτυο και την έρευνα, σε ιστοχώρους, σε δημόσια έγγραφα και άρθρα, αλλά και μέσα από συνεντεύξεις σε ερευνητές που ασχολούνται με την μελέτη των εικονικών κόσμων. Παρά τις πολλαπλές συζητήσεις γύρω από τα ηθικά ζητήματα πραγματοποίησης διαδικτυακής έρευνας τα τελευταία χρόνια, δεν έχει ακόμη και σήμερα δημοσιευτεί καμία έρευνα που να απαντά στις ηθικές αυτές προκλήσεις.

Άλλωστε, η διαδικτυακή έρευνα σε τέτοιους χώρους δεν είναι εύκολη υπόθεση, αν αναλογιστεί κανείς ότι ο ερευνητής δεν μπορεί απλά να παρατηρεί, αλλά καλείται να συμμετέχει ενεργά σε όποια διαδικασία λαμβάνει χώρα, ακόμη και να δημιουργήσει δικό του προσωπείο (avatar). Το γεγονός αυτό καθιστά δύσκολη την εξαγωγή ορθών και αντικειμενικών συμπερασμάτων, αφού ο ερευνητής δεν αποστασιοποιείται από το αντικείμενο μελέτης του, αλλά, αντιθέτως εμπλέκεται άθελά του στην έρευνα και επηρεάζεται μερικώς. Ωστόσο, σύμφωνα με την Κριτική σκέψη ή τη Σχολή της Φρανκφούρτης, η πραγματοποίηση της έρευνας χωρίς την εμπλοκή του ερευνητή, αν και αντικειμενική, θεωρείται ανέφικτη.

Ως προς τη μέθοδο που ακολουθούν οι ερευνητές, μία σημαντική παρατήρηση ήταν ότι οι περισσότεροι συνδύαζαν ποιοτική και ποσοτική μεθοδολογία και δεν χρησιμοποιούσαν κάθε μία ξεχωριστά. Δηλαδή, συνδύαζαν ποσοτικές αναλογίες και αναλύσεις με ερμηνευτικές αποδόσεις, σχολιασμούς και αφηγήσεις. Αυτές οι δύο μέθοδοι θεωρούνται συμπληρωματικές. Η χρήση μόνο της ποιοτικής προσέγγισης λειτουργεί σαν τους προβολείς σε μία σκηνή, όπου φωτίζονται οι πρωταγωνιστές και κάποια σημεία και τα υπόλοιπα μένουν σκοτεινά. Το ίδιο συμβαίνει, αν χρησιμοποιείται μόνο η ποσοτική μέθοδος. Με βάση αυτή τη μεθοδολογία, ο συνδυασμός ποιοτικής και ποσοτικής λαμβάνει υπόψη την έννοια της συμπεριφοράς έτσι, όπως αυτή εκφράζεται και διενεργεί. Η συμμετοχική παρατήρηση, όμως, δημιουργεί ερωτηματικά στους ερευνητές για την αντιπροσωπευτικότητα, την ιδιωτικότητα και τις ευθύνες που έχουν απέναντι στους ερωτώμενους και στις αρχές της έρευνας.

Η προσέγγιση που ακολουθούσαν (ποιοτική ή ποσοτική) σχετιζόταν άμεσα και έμμεσα με την ερμηνεία του χώρου που υιοθετούσαν για το διαδίκτυο. Τι σημαίνει όμως ερμηνεία του χώρου; Για πολλούς ερευνητές ο διαδικτυακός χώρος ερμηνεύεται ως ο χώρος εκείνος, όπου δημοσιεύονται κείμενα, άρθρα, απόψεις πραγματοποιούνται συζητήσεις (δημόσιες ή ιδιωτικές) (Cohen, 2007). Σύμφωνα με αυτή την οπτική, αφού τα κείμενα αυτά δημοσιεύονται και δεν υπάρχει πουθενά περιορισμός χρήσης ή πρόσβασης, ο κάθε ερευνητής έχει δικαίωμα να τα καταγράφει και να τα χρησιμοποιεί. Σύμφωνα με τον Walters (2002), η ανάλυση στο διαδίκτυο δεν περιλαμβάνει αλληλεπίδραση με ανθρώπινα υποκείμενα. Επομένως, η έρευνα αυτή θα γίνει όπως ακριβώς θα γινόταν σε αρχεία εφημερίδων και γενικότερα σε αρχεία δεδομένων. Με αυτή την οπτική συμφωνεί και ο Garlson (2008), ο οποίος συμπληρώνει ότι, εφόσον η μελέτη και η ανάλυση έχουν ως σημείο αναφοράς τα προσωπεία και όχι τα ίδια τα άτομα, τότε δεν υπάρχει κανένας περιορισμός στη χρήση τους.

Άλλοι ερευνητές ερμηνεύουν το διαδίκτυο όχι ως χώρο, αλλά ως ένα μέρος, όπου τα άτομα συγκεντρώνονται, για να συζητήσουν, να ανταλλάξουν και να μοιραστούν τις νόρμες και τα δικαιώματα που τους παραχωρούνται στο «χώρο» τους. Στο μέρος αυτό τα άτομα δεν δημοσιεύουν απλά κείμενα, βίντεο και εικόνες, δεν ανταλλάσσουν απλά απόψεις, αλλά μοιράζονται μία κοινή κουλτούρα. Είναι «κάτοικοι» ενός κόσμου, μίας κοινότητας, που οι ίδιοι κατασκεύασαν, με συγκεκριμένους κανόνες και νόρμες και που ο καθένας οφείλει να τηρεί.

Οι ερευνητές που αντιλαμβάνονται τους κόσμους αυτούς ως «κοινότητα», χρησιμοποιούν διαφορετικά κριτήρια στην ανάλυσή τους. Πιο συγκεκριμένα, η προσέγγισή τους περιλαμβάνει περισσότερο εθνογραφικά μεθοδολογικά εργαλεία και στοιχεία συμμετοχικής παρατήρησης. Η Steinkuehler (2007), αναφέρει ότι για την κατανόηση και την ερμηνεία των χώρων αυτών καθίσταται αναγκαία η συμμετοχή σε αυτούς. Άλλωστε, όπως υποστηρίζει ο Schutz, όταν κάποιος δεν ανήκει σε μία ομάδα ή δεν αισθάνεται μέλος της, είναι «ξένος», αυτό δεν βοηθάει να αντιληφθεί τον κώδικα επικοινωνίας, τους κανόνες και τις νόρμες που χρησιμοποιούν οι κάτοικοι, ενώ ταυτόχρονα δεν μπορεί να ερμηνεύσει στάσεις, συμπεριφορές και αντιλήψεις. Κάθε κοινότητα δηλαδή, αναγνωρίζει τα δημώδη, προδομημένα, αυτονόητα χαρακτηριστικά της έσω-ομάδας. Το να μη γνωρίζεις αυτά τα χαρακτηριστικά είναι σαν να μη γνωρίζεις το στόχο σου – δεν μπορείς να κάνεις το προφανές.

Μέσα από αυτές τις κοινότητες των κοινών χαρακτηριστικών διατάσσεται ένα πυκνό δίκτυο σχέσεων και συμπεριφορών, που έχει ιδιαίτερη σημασία για όσους βρίσκονται σε αυτόν τον μικρόκοσμο. Υπάρχει μία έγκυρη μορφή εξουσίας, μία αυθεντία, για την οποία έχουν όλοι συμφωνήσει. Ο εικονικός κόσμος, δηλαδή, είναι ένα δίκτυο κοινωνικών σχέσεων, σημείων και συμβόλων, που έχουν τη δική τους νοηματοδοτική δομή, ένας μικρόκοσμος, όπου τα μέλη της κοινότητας συνδιαμορφώνουν τη δράση τους. Όπως στην καθημερινή ζωή, έτσι και εδώ οι άνθρωποι παράγουν νοήματα και πράξεις για την κοινωνική πραγματικότητα. Δημιουργείται μία συμβολοποίηση της κοινωνικής πραγματικότητας. Η έρευνα απαιτεί τη μελέτη αυτή, της κατασκευής της κοινωνικής πραγματικότητας των ατόμων αυτών. Οι άνθρωποι ερμηνεύουν τις πράξεις τους και ο ερευνητής ερμηνεύει το νόημα που της δίνουν. Πρόκειται για μία διαδικασία παραγωγής και συγκρότησης της γνώσης.

Ο Jurgen Habermas (1971) χαρακτήρισε τους νέους αυτούς χώρους ως «το τρίτο μέρος» της ελεύθερης έκφρασης και εικονικής συζήτησης. Πιο συγκεκριμένα, υποστήριξε το ζωτικής σημασίας ρόλο της συνομιλίας και της επικοινωνίας στη συγκρότηση του δημόσιου χώρου. Ο Habermas ορίζει ως δημόσιο χώρο την περιοχή της κοινωνικής μας ζωής, στην οποία μπορεί να διαμορφωθεί και να διατυπωθεί οποιαδήποτε γνώμη. Η πρόσβαση στο δημόσιο χώρο είναι ανοικτή σε όλους τους πολίτες. Για τον Habermas (1971), ο δημόσιος χώρος είναι μία «χωροχρονική οντότητα, όπου οι πολίτες συγκεντρώνονται πραγματικά ελεύθερα και έχουν ανοιχτές πολιτικές συζητήσεις». Ο Gouldner (1976), συμφωνώντας με τον Habermas, τονίζει την ανάγκη για ένα καθαρισμένο, ασφαλές μέρος, μέσα στο οποίο μπορεί να επιτευχθεί η πρόσωπο με πρόσωπο συζήτηση για οτιδήποτε συμβαίνει. Ο Oldenburg (1991) υποστηρίζει ότι αυτό το «τρίτος μέρος» είναι το κλειδί για την κοινωνική δομή της κοινότητας, αφού βρίσκεται σε ουδέτερο έδαφος και εξυπηρετεί την επικοινωνία, την ελεύθερη έκφραση και την ανάδειξη της ανθρώπινης προσωπικότητας. Μέσα από τη συζήτηση του Habermas με άλλους θεωρητικούς είναι εμφανές ότι το ιδανικό μέρος για επικοινωνία, είναι αυτό που όλες οι φωνές μπορούν να ακουστούν με κάθε τρόπο, όπου μπορούν να εκφραστούν επιχειρήματα και ο χώρος όπου νικητής από μία διαφωνία αναδεικνύεται αυτός με το καλύτερο επιχείρημα (Nielson, 1990).

Για τους Gajjala (2008), Ktotoski (2006) & Steinkuehler (2007), εικονικός κόσμος δε σημαίνει ταυτόχρονα μη πραγματικός. Αντιμετωπίζουν τους συμμετέχοντες ως πραγματικά υποκείμενα, όπου οι λέξεις, οι δράσεις, οι σκέψεις τους αφορούν στην καθημερινότητά τους. Οι ίδιοι οι συμμετέχοντες μέσω των προσωπείων τους απεικονίζουν τον εαυτό τους, εκφράζουν την πραγματική τους συμπεριφορά και υποδύονται ρόλους που ίσως «κρύβουν» στην πραγματικότητα, γιατί δεν τους το επιτρέπουν οι συνθήκες. Πολλές ψυχολογικές θεωρίες υποστηρίζουν ότι τα άτομα καθημερινά αναλαμβάνουν ρόλους και φοράνε διαφορετικά προσωπεία. Σε κάθε «παράσταση» υποδύονται ένα διαφορετικό ρόλο, όπου το παρασκήνιο διαφέρει από το προσκήνιο. Έτσι και στους εικονικούς κόσμους, το προσωπείο αποτελεί το «υπερεγώ» και το «εκείνο» (ένστικτα και ορμές) των ατόμων. Υιοθετούν στάσεις και συμπεριφορές, εκφράζουν απόψεις που διστάζουν στην αληθινή ζωή και τους το επιτρέπει η «κρυφή» τους ταυτότητα (Goffman, 2007).

Εκτός όμως από τις προσεγγίσεις που ενστερνίζονται οι ερευνητές, πρέπει να γίνει αναφορά στους κινδύνους και τα ρίσκα που αντιμετωπίζει η έρευνα ως διαδικασία, αλλά και το προϊόν της. Η δημοσίευση των δεδομένων μίας διαδικτυακής έρευνας συνήθως έχει άσχημες συνέπειες για τα υποκείμενα της έρευνας. Δημιουργείται η αίσθηση ότι υπάρχει έλλειψη σεβασμού στα προσωπικά δεδομένα και στην ιδιωτική τους ζωή. Άλλωστε, οι ίδιοι οι ερευνητές, αφού γίνουν μέλη της κοινότητας, αισθάνονται μία «ηθική δέσμευση» να την προστατέψουν. Ωστόσο, οι επιλογές τους καθορίζονται από τις διαφορετικές προτεραιότητες που θέτει ο καθένας. Η τάση προστατευτικότητας που δημιουργείται, σχετίζεται τόσο με τα μέλη της κοινότητας, δηλαδή με την παρουσίαση και δημοσίευση των αποτελεσμάτων, όσο και με τη διαδικασία συλλογής των δεδομένων αυτών, και αυτό, για να διασφαλιστεί η ομαλή λειτουργία της κοινότητας και η μελλοντική πρόσβαση σε άλλους ερευνητές. Η συμμετοχική παρατήρηση, επομένως, δημιουργεί ερωτηματικά στους ερευνητές για την αντιπροσωπευτικότητα, την ιδιωτικότητα και τις ευθύνες που έχουν απέναντι στους ερωτώμενους και στις αρχές της έρευνας.

Αξιοσημείωτο είναι ότι τα άτομα δημιουργούν ένα κοινό χώρο, μία ομάδα, την οποία προστατεύουν από κάθε είδους απειλή. Σημαντικό για ένα ερευνητή είναι η ικανότητά του να είναι δημοφιλής, γνωστός και αρεστός, κάτοικος της κοινότητας και η ικανότητά του να «παίζει» σε προχωρημένο επίπεδο. Για παράδειγμα, σε παιχνίδια, όπως το Lineage, για να μπορεί κάποιος να προσεγγίσει πολλούς συμμετέχοντες, πρέπει να είναι στο επίπεδο 48 (ανώτερο επίπεδο 52), για να αποφύγει τον αποκλεισμό από τους συμμετέχοντες που είναι πιο πάνω. Είναι φανερό ότι πέρα από τις ενδοπροσωπικές ικανότητες απαιτούνται διαπροσωπικές δεξιότητες και αρκετός διαθέσιμος χρόνος για παιχνίδι. Εάν δεν αφιερώνει τον απαραίτητο για την κοινότητα χρόνο στο παιχνίδι, δεν θα μπορέσει να γίνει μέλος και συνεπώς να προσεγγίσει τα μέλη της (Steinkuehler, 2007). Παρομοίως, στο Second life, εκτός από το χρόνο είναι απαραίτητη η γνωριμία με τον χώρο. Το φύλο δεν έχει τόσο σημασία, όσο οι συνήθειες και το κοινωνικό «πράττειν». Ζητήματα όπως το ύψος και η ημερομηνία γέννησης, γίνονται θέμα συζήτησης και συνήθως σοβαρός λόγος στο να μην σε προσεγγίσει κανείς. Ο κάθε ερευνητής διαπραγματεύεται την εμπιστοσύνη και τον αλληλοσεβασμό, τα οποία κερδίζονται στο βαθμό που αποκτούν δεξιότητες και ικανότητες σε προχωρημένο επίπεδο και γίνονται δραστήρια μέλη. Άρα, ο χρόνος στο παιχνίδι αποτελεί μία σημαντική παράμετρο για τον ερευνητή.

Εξίσου βασικό εργαλείο για μία διαδικτυακή έρευνα είναι η γνωστοποίηση της έρευνας. Οποιαδήποτε έρευνα γίνει χωρίς τη λήψη συγκατάθεσης από τους ερωτώμενους για πολλούς ερευνητές θεωρείται αίτιο αποκοπής από τις εικονικές κοινότητες, συνεπάγεται μη δυνατότητα πραγματοποίησης άλλων ερευνών (Κrotoski, 2006). Γι’ αυτούς που επιλέγουν την επίσημη οδό, τα συμβαλλόμενα μέρη υπογράφουν συμφωνία για τη γνωστοποίηση της πραγματοποίησης έρευνας. Αυτό είναι εφικτό με ποικίλους τρόπους: μέσω της κοινοποίησης σε όλους τους συμμετέχοντες μίας ομάδας συζητήσεως ότι υπάρχει ένας ερευνητής που παρατηρεί και αξιολογεί συμπεριφορές και αντιδράσεις ή παίρνοντας άδεια από τον ιστότοπο για τη χρήση σήμανσης που δηλώνει ότι κάποιος παρακολουθεί τη συζήτηση, είτε μέσω της εταιρείας που αναλαμβάνει να το ανακοινώσει, είτε μέσω του προφίλ του ερευνητή, όπου αναγράφει λεπτομερώς την ιδιότητά του, είτε μέσω της δημιουργίας επίσημης ομάδας συζήτησης, την οποία ονομάζουν «ερευνητές» και συμμετέχουν όσοι επιθυμούν (Krotoski, 2006). Ένας άλλος τρόπος είναι η ανάρτηση ερωτηματολογίου με ανοιχτού ή κλειστού τύπου ερωτήσεις ή η ομαδική ή ατομική (αν πρόκειται για συνέντευξη) αποστολή του μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Συνεπώς, η ειλικρίνεια αποτελεί για πολλούς ένα από τα ισχυρότερα όπλα ενός ερευνητή.

Ωστόσο, αυτό δημιουργεί πολλές επιπτώσεις στην αξιοπιστία της έρευνας. Τα άτομα αλλάζουν στάση, συμπεριφορά και αντιλήψεις μέσα από τη φυσική ή συμβολική πίεση. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα πειράματα των Milgram και Asch, τα οποία έδειξαν πώς οι συνθήκες και οι παράγοντες μπορούν να κινητοποιήσουν το άτομο σε ανάλογη συμπεριφορά. Συνεπώς, η έρευνα οδηγείται σε λάθος συμπεράσματα. Επιπλέον, η λήψη συγκατάθεσης από όλους τους συμμετέχοντες καθίσταται δύσκολη, αν λάβει κανείς υπόψη του την ταχύτητα αλλαγής των συζητήσεων και των ομάδων.

Άλλοι θεωρούν ότι μπορούν χωρίς τη συμφωνία των χρηστών να χρησιμοποιήσουν τις καταγραφές, τους διαλόγους, τα κείμενα, τις συνεντεύξεις, που έτσι κι αλλιώς κυκλοφορούν ελεύθερα και δημόσια στο διαδίκτυο. Εξάλλου είναι γνωστό πως οτιδήποτε αποστέλλεται στο διαδίκτυο (εικόνα, ηλεκτρονική αλληλογραφία, κείμενα κλπ) ουσιαστικά τίθεται σε κοινή θέα (Kitchin, 2007. Eysenbach & Till, 2001). Κάποιοι άλλοι πιστεύουν ότι, εφόσον τα έγγραφα αυτά δεν είναι προσπελάσιμα σε ανθρώπους, αλλά αναλύονται μόνο από κατάλληλα λογισμικά, δεν τίθεται κάποιος ιδιαίτερος περιορισμός δεοντολογίας. Ως διαθέσιμη για έρευνα πληροφορία χαρακτηρίζεται οποιαδήποτε πληροφορία, η οποία είναι δημόσια και επίσημα καταχωρημένη, που δεν απαιτεί κωδικό πρόσβασης και όρους χρήσης και το περιεχόμενό της δεν είναι ευαίσθητο (Bruckman, 2002. Svenigsson, 2004). Πιο συγκεκριμένα, επειδή το ζήτημα του «ευαίσθητου προσωπικού δεδομένου» είναι πολύπλοκο και απαιτεί βαθύτερη ανάλυση σύμφωνα με τους Eysenbach & Till (2001), ένας χώρος χαρακτηρίζεται δημόσιος ή ιδιωτικός, λαμβάνοντας υπόψη τρία δεδομένα: αν απαιτείται κάποια διαδικασία εγγραφής ως μέλος, τον πραγματικό αριθμό χρηστών και την παρουσίαση των προδιαγραφών, για να είναι ιδιωτικός. Για παράδειγμα, το copyright απαιτεί τη λήψη ειδικής άδειας για την αναπαραγωγή ενός βίντεο ή μίας εικόνας.

Είναι εμφανές ότι το ζήτημα της ιδιωτικότητας χρήζει ιδιαίτερης σημασίας, καθώς τα όρια μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας είναι θολά. Τα άτομα στα κοινωνικά δίκτυα τύπου facebook, myspace κλπ μπαίνουν σε μία διαδικασία επαναπροσδιορισμού και επαναδόμησης της ταυτότητάς τους, γεγονός που με τη σειρά του περιπλέκει και επαναπροσδιορίζει τα όρια μεταξύ ιδιωτικής και δημόσιας πραγματικότητας. Αυτή η επικάλυψη δημόσιου και ιδιωτικού μπορεί να γίνει αντιληπτή ως κάτι «δημόσια ιδιωτικό», όπου κάποιο άτομο δημοσιεύει κάποια συμπεριφορά του φανερώνοντας ταυτόχρονα και την πραγματική του ταυτότητα, ή «ιδιωτικά δημόσιου», όπου τα άτομα δημοσιεύουν μία συμπεριφορά χωρίς να αποκαλύψουν την ταυτότητά τους. Όμως και στις δύο περιπτώσεις δεν είναι ξεκάθαρο ποια είναι υπέρ της δημοσιότητας ή της ιδιωτικότητας. Το διαδίκτυο, συνεπώς, κυρίως μέσω των κοινωνικών δικτύων, όπου τα άτομα διαμορφώνουν την προσωπική τους ταυτότητα και παρουσιάζουν αυτό που εκείνα επιλέγουν, διαφοροποιεί τον τρόπο διαχείρισης της ταυτότητας.

Τέλος, η ανεξάρτητη υποδομή και η διατήρηση της ανωνυμίας στο διαδίκτυο περιπλέκει περισσότερο τα πράγματα. Παράγοντες, όπως το φύλο, η φυλή, η ηλικία, που σε μία έρευνα στο φυσικό κόσμο θεωρούνται εύκολα προσβάσιμα, στο διαδίκτυο είναι αδύνατο να προσδιοριστούν. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει η δυνατότητα γενίκευσης των συμπερασμάτων τους. Επιπλέον, η ανωνυμία και η ψευδοπροσωπία δημιουργεί με τη σειρά της ηθικά διλήμματα. Αρκετοί ερευνητές θεωρούν ότι, εφόσον αποκρύπτουν/παραλλάσσουν τα ονόματα ή ψευδώνυμα των χρηστών, δεν μπορεί να εγερθεί κάποια δεοντολογική αντίρρηση. Η άποψη αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι όλες οι υπηρεσίες chat/email/blog κλπ δηλώνουν ρητά στους όρους σύμβασης πως ο πάροχος συλλέγει ανώνυμα στατιστικά στοιχεία ή οικειοποιείται την πνευματική ιδιοκτησία των κειμένων/εικόνων κλπ, που διακινεί. Για παράδειγμα, το Gmail χρησιμοποιεί τους εξής όρους σύμβασης:

Διατηρείτε τα πνευματικά δικαιώματα και κάθε άλλο δικαίωμα, το οποίο ήδη κατέχετε επί του Περιεχομένου, το οποίο υποβάλλετε, αποστέλλετε ή προβάλλετε στις ή μέσω των Υπηρεσιών. Με την υποβολή, αποστολή ή προβολή του περιεχομένου παρέχετε στην Google μία συνεχή, αμετάκλητη, παγκόσμιας εμβέλειας, άνευ υποχρεώσεως καταβολής δικαιωμάτων, και μη αποκλειστική άδεια να αναπαράγει, προσαρμόζει, τροποποιεί, μεταφράζει, δημοσιεύει, εκτελεί ή προβάλλει δημοσίως και να διανέμει οποιοδήποτε Περιεχόμενο, το οποίο υποβάλλετε, αποστέλλεται ή προβάλλετε στις Υπηρεσίες, ή μέσω των Υπηρεσιών.

Μεγάλη συζήτηση σχετικά με τις πολιτικές αυτές έχει ανακύψει, εξαιτίας της πρόθεσης εταιρειών, όπως η Google, η Yahoo και η Microsoft, να μην απεμπολήσουν το δικαίωμά τους αυτό. Ένα άλλο παράδειγμα είναι αυτό της Google, η οποία έναντι συναλλάγματος, αποκτά κάθε δικαίωμα διακίνησης ολόκληρων βιβλίων, που έχουν συγγραφικά δικαιώματα. Στο Project η Research Group (1993-1994), μετά από μακροχρόνιες διαβουλεύσεις συμφωνήθηκε ότι η συλλογή κοινωνικών δεδομένων από fora/chatrooms/κοινότητες, που δημοσιεύονται ανοιχτά, δεν απαιτεί τη συγκατάθεση των χρηστών. Συγκεκριμένα αποφασίστηκε ότι:

«Τα δημόσια δεδομένα και το περιεχόμενο που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο είναι αυτό ακριβώς: δημόσιο. Η ανάλυσή τους, εφόσον αποκρύπτονται οι ταυτότητες των χρηστών, δεν υπόκεινται στους ίδιους περιορισμούς, όπως σε ανθρώπινα υποκείμενα. Είναι σαν να ζητούσαμε άδεια, για να αναλύσουμε γκράφιτι, επιτύμβιες στήλες ή δημοσιεύματα σε εφημερίδες. Τα δεδομένα στο διαδίκτυο μπορεί να είναι προσωπικά, αλλά όχι ιδιωτικά». Τα περισσότερα δεδομένα του διαδικτύου είναι ηθελημένες και ενσυνείδητες πράξεις επικοινωνίας ηθελημένα αναρτημένα για δημόσια προσπέλαση. Οι χρήστες των Facebook, Flickr, YouTube και MySpace δεν αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης αφού στην πραγματικότητα πρόκειται για συνειδητή επιλογή. Είναι εξίσου σύμμαχοι στο «μοίρασμα» περιεχομένου, στην ανοιχτή συζήτηση και στην πρόσβαση στην πληροφορία.

Όσο όμως η ψηφιακή τεχνολογία σπάει τα σύνορα μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου, δημιουργούνται νέες κοινωνικές συλλήψεις για τις παιδικές δραστηριότητες ως ξεχωριστό και προστατευόμενο όνομα χώρου (domain). Αν και τα παιδιά έχουν αποκλειστεί ολοκληρωτικά από τη συμμετοχή τους σε δραστηριότητες της δημόσιας σφαίρας -από το δικαίωμα ψήφου μέχρι τα μέσα μαζικής ενημέρωσης- το Διαδίκτυο προσφέρει σε χρήστες όλων των ηλικιών δικαίωμα συμμετοχής σε δραστηριότητες όλων των ειδών. Περισσότερο από κάθε άλλη ομάδα ηλικιών, τα παιδιά και οι νέοι είναι πιο ευάλωτοι στα θετικά και αρνητικά του διαδικτύου, καθώς είναι πιο συχνοί χρήστες όλων των εργαλείων επικοινωνίας (chat, MSN), των κοινωνικών δικτύων, των online παιχνιδιών και της διασποράς αρχείων.

Η συμμετοχή των παιδιών σε τέτοιου είδους δραστηριότητες έχει δημιουργήσει νέες προκλήσεις για την οικογένεια, την κυβέρνηση, την ακαδημαϊκή κοινότητα και τους δημοσιογράφους. Η νεαρή τους ηλικία πολλές φορές δεν ενισχύει την ικανότητά τους να λαμβάνουν ορθές αποφάσεις και υπεύθυνες για το περιεχόμενο των ιστοσελίδων και των αλληλεπιδράσεων που επιλέγουν, ενώ δεν έχουν εξοπλιστεί με δεξιότητες και ικανότητες που να τους βοηθούν να διακρίνουν τα όρια δημόσιας και ιδιωτικής ζωής (Τurow, 2001). Τα παιδιά είναι επιρρεπή στην εξερεύνηση και ανακάλυψη νέων άγνωστων χώρων, με αποτέλεσμα να εκτίθενται εύκολα στους σκοτεινούς χώρους του διαδικτύου. Καθημερινά εμπλέκονται σε πολύπλοκες σχέσεις, εκ των οποίων οι περισσότερες προκύπτουν «πίσω από τις οθόνες». Πολλές από αυτές τις ιστοσελίδες προσφέρουν στα παιδιά διαφορετικές μορφές ψυχαγωγίας, συμμετοχή σε εικονικές κοινότητες και πρόσβαση σε οποιαδήποτε πληροφορία τους ενδιαφέρει, ενώ ταυτόχρονα λειτουργούν ως εργαλεία διαφήμισης και αγοράς (Seiter, 2004. Steeves & Kerr, 2005). Οι περισσότερες από τις πιο δημοφιλείς εμπορικές ιστοσελίδες για παιδιά, λειτουργούν αφενός ως μορφές διαδραστικής διαφήμισης και αφετέρου ως μέσο για έρευνα αγοράς, αφού τα μεγάλα ποσοστά πρόσβασης στο Διαδίκτυο επιτρέπουν τη συλλογή και καταγραφή προσωπικών πληροφοριών, απόψεων και σκέψεων των παιδιών (Kapur, 1999. Montgomery, 2000. Steeves, 2006).

Μετά από δημόσιες συζητήσεις σχετικά με την ιδιωτικότητα των δικτυακών αυτών τόπων, σε κάποιες χώρες, όπως ο Καναδάς και οι ΗΠΑ, αποφασίστηκε η επιβολή περιορισμών στη συλλογή προσωπικών πληροφοριών (όνομα, διεύθυνση, ταχυδρομικός κώδικας κ.λπ) από παιδιά. Παρόλα αυτά η έρευνα αγοράς δεν έπαψε να υφίσταται και οι χαλαρές ηθικές αξίες οδηγούν σε αμφιβολίες των ερευνητών για τις πρακτικές που θα ακολουθήσουν στη διαδικτυακή έρευνα αγοράς (Kapur, 1999. Klein, 2000. Montgomery, 2000. Linn, 2004. Seiter, 2004. Rushkoff, 2006. Nairn, 2006). Από σχετικές έρευνες και δημοσκοπήσεις, γνωστές ως « κουίζ προσωπικότητας», οι ιστοσελίδες που έχουν πρόσβαση τα παιδιά περιλαμβάνουν χαρακτηριστικά γνωρίσματα, που επιτρέπουν την επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων των παιδιών και τη δημιουργία βάσεων δεδομένων. Μέσα από αυτές δημιουργούν συγκεντρωτικά στοιχεία και καταλήγουν σε λεπτομερείς εκθέσεις, που αφορούν την «τάση της νεολαίας» (Ghung & Grimes, 2005) και δίνουν σημαντικά στοιχεία για την παραγωγή και προώθηση καταναλωτικών αγαθών. Αυτές οι πρακτικές δημιουργούν ερωτήματα για τους ηθικούς περιορισμούς και την προστασία της ιδιωτικότητας των παιδιών (Grimes & Shade, 2005).

Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος των ερευνών αυτών δεν δημοσιεύονται στο κοινό (Kline, 1993, Schor & Ford, 2007), ενώ μεγάλες εκθέσεις έρευνας αγοράς, που ενίοτε είναι διαθέσιμες, δεν αναφέρουν πολλά για τη μεθοδολογία που ακολουθήθηκε, γεγονός που δεν βοηθάει ιδιαίτερα το έργο άλλων ερευνητών και δε συμβάλλει στην ενδυνάμωση της έρευνας. Συνήθως οι πανεπιστημιακοί που επιχειρούν έρευνες αγοράς για τις καταναλωτικές προτιμήσεις των παιδιών δεν καταφέρνουν να έχουν σαφή αποτελέσματα εξαιτίας της έλλειψης πρόσβασης στην πληροφορία και της έλλειψης ανατροφοδότησης από παρόμοιες έρευνες (feedback). Έτσι, αναλώνονται σε ανάλυση των ήδη δημοσιευμένων αναλύσεων (Klein, 1993), συμμετέχουν σε συνέδρια και παίρνουν συνεντεύξεις από επαγγελματίες, για να αποσπάσουν εμπορικά μυστικά (Klein, 2000. Schor, 2004. Rushkoff, 2006). Με την ένταξη των νέων τεχνικών της διαδικτυακής έρευνας, δόθηκαν νέες δυνατότητες άμεσης παρατήρησης, επιτρέποντάς τους να έχουν πρόσβαση σε όλες τις δραστηριότητες online.

Παρόλα αυτά, ούτε σε αυτό το πεδίο απουσιάζουν οι ηθικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο ερευνητής και οι δυσκολίες για την εξασφάλιση ηθικής και ξεκάθαρης έρευνας. Νέες έρευνες δείχνουν ότι τα μικρά παιδιά δεν μπορούν να κατανοήσουν το ηλεκτρονικό επιχειρείν (Shade et al, 2004) και δεν κατανοούν πάντα τις επιπτώσεις της αποκάλυψης προσωπικών πληροφοριών στο διαδίκτυο (Turow, 2001). Άλλες έρευνες συμπληρώνουν ότι τα παιδιά σπάνια διαβάζουν τους όρους σύμβασης μίας ιστοσελίδας (Sandvig, 2000. Turow, 2001), τους οποίους χαρακτηρίζουν πολλούς και βαρετούς (Burkell et al, 2007). Άλλωστε, είναι αμφίβολο αν μπορούν να κατανοήσουν την ορολογία και το περιεχόμενο των πολιτικών (Funham, 1996. Cram, Ng & Jhaveri, 1996).

Όσον αφορά στη γονική συναίνεση, δεν υπάρχει κάτι που να αποδεικνύει ότι οι γονείς είναι ενήμεροι για τις δραστηριότητες των παιδιών τους στο διαδίκτυο, αλλά ακόμη και αν είναι, δεν υπάρχει κάτι που να τους διαβεβαιώνει ότι τα προσωπικά στοιχεία του παιδιού τους χρησιμοποιούνται για έρευνα (Turow, 2001). Εκτός όμως από τους γονείς, δεν υπάρχουν εξίσου στοιχεία, που να διαβεβαιώνουν τον ερευνητή ότι πρόκειται για τον «πραγματικό γονέα» που δίνει τη συγκατάθεση, καθώς, όπως υποστηρίζει ο Livingstone (2006), τα παιδιά δίνουν μεγάλη αξία στην ιδιωτική ζωή και συνήθως χρησιμοποιούν το διαδίκτυο, για να δημιουργήσουν ιδιωτικούς χώρους και να βιώσουν εμπειρίες, που σημαίνει ότι δεν επιτρέπουν στους γονείς τους να εισέλθουν στους χώρους αυτούς. Άλλωστε, το αίσθημα ελέγχου και η ελευθερία έκφρασης δεν εκδηλώνεται υπό την επίβλεψη των ενηλίκων. Παραμένουν αναπάντητα ερωτήματα για το κατά πόσον οι γονείς και τα παιδιά ενημερώνονται πλήρως για τις ηθικές και νομικές λειτουργίες του διαδικτύου.

Στην προσπάθεια να κατασκευαστούν κάποιες κατευθυντήριες γραμμές για την προστασία των παιδιών, ορίστηκαν κάποια «πρέπει». Σύμφωνα, λοιπόν, με αυτά, η συλλογή δεδομένων δεν πρέπει να χρησιμοποιείται στα μικρά παιδιά. Ωστόσο, δεν τέθηκαν κάποιοι συγκεκριμένοι νομικοί περιορισμοί. Για παράδειγμα, η Καναδέζικη επιχειρησιακή ένωση, δημιούργησε ένα κώδικα δεοντολογίας, στον οποίο έγραφε «οποιαδήποτε έρευνα έχει ως αντικείμενο παιδιά κάτω των 13 χρόνων, και είναι αναγκαία η συλλογή προσωπικών δεδομένων, απαιτεί τη γονική συναίνεση».

Όσον αφορά στις ακαδημαϊκές έρευνες, οι ηθικές πρακτικές σχετίζονται άμεσα με το περιεχόμενο και τις πηγές της έρευνας. Σε αυτές τις έρευνες τα κριτήρια είναι περισσότερο αυστηρά και περιεκτικά συγκριτικά με την έρευνα μίας επιχείρησης. Στην ακαδημαϊκή έρευνα η ενημέρωση για την πραγματοποίηση έρευνας και η λήψη συγκατάθεσης, όταν πρόκειται για ανθρώπινα υποκείμενα, πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη. Απαραίτητη προϋπόθεση για τη λήψη ενημερωμένης συγκατάθεσης είναι η πλήρης ενημέρωση από τον ερευνητή για τις μεθόδους, τους σκοπούς της έρευνας, τον τύπο των δεδομένων που συλλέγει και τον τρόπο χρήσης τους. Μία δεύτερη χρήση των δεδομένων είναι επιτρεπτή μόνο όταν τα προσωπικά στοιχεία παραμένουν ανώνυμα. Επομένως, σε έρευνες που εμπεριέχουν παιδιά είναι απαραίτητη η συγκατάθεση των γονέων, ακόμη και των ιδίων των ατόμων, καθώς, επίσης, και πρόσθετες προφυλάξεις και ηθική ευαισθητοποίηση. Σύμφωνα με τις ηθικές κατευθυντήριες γραμμές της Ένωσης των Ερευνητών του Διαδικτύου, ο ερευνητής οφείλει να λαμβάνει σοβαρά υπόψη του ότι, όσο πιο ευπαθής είναι η ομάδα που μελετάει, τόσο περισσότερο υποχρεούται να την προστατέψει (Ess & AoIR, 2002).

Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής οι περισσότερες έρευνες που έχουν ως αντικείμενο μελέτης τον άνθρωπο, ακολουθούν την έκθεση Belmont, η οποία συντάχθηκε το 1979 από την Εθνική Επιτροπή για την Προστασία Ανθρωπίνων Θεμάτων της Βιοϊατρικής και της Συμπεριφοριστικής έρευνας. Αυτή η έκθεση αναδεικνύει τις βασικές ηθικές αρχές που πρέπει να διέπουν κάθε έρευνα σχετική με ανθρώπινα υποκείμενα. Δύο βασικές αρχές είναι ο σεβασμός και η προστασία. Όσον αφορά στο σεβασμό, τα άτομα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως αυτόνομα, που είναι ικανά να αποφασίζουν από μόνα τους για το αν θέλουν ή όχι να συμμετέχουν σε μία έρευνα. Αυτή η αρχή απευθύνεται μόνο σε έρευνες που έχουν να κάνουν με ανθρώπινα υποκείμενα. Επομένως, ένα ζήτημα που ανακύπτει είναι αν η έρευνά τους αφορά ανθρώπινα θέματα. Στο πλαίσιο αυτό καλούνται να απαντήσουν στα εξής ερωτήματα: 1. εάν υπάρχει κάποιο είδος αλληλεπίδρασης ή επέμβασης με ένα ζωντανό πρόσωπο εκτός από τον ερευνητή, 2. εάν θα χρησιμοποιηθούν στοιχεία ιδιωτικά, στοιχεία ή πληροφορίες σε μορφή συνδυάσιμη με το άτομο. Αν και αυτές οι οδηγίες μπορεί να αρκούν για την παραδοσιακή έρευνα, στη διαδικτυακή έρευνα δεν είναι τόσο εύκολα προσδιορίσιμες.

Αντίθετα, οι ερευνητές που ασχολούνται με το διαδίκτυο διαφωνούν, όπως προαναφέρθηκε, για το βαθμό κατά τον οποίο ο κυβερνοχώρος είναι ένας δημόσιος ή ιδιωτικός χώρος, και για το βαθμό κατά τον οποίο οι επικοινωνίες παρέχουν δημόσιες ή ιδιωτικές πληροφορίες (Waskul & Douglass, 1996. Frankel & Siang, 1999. Mann & Stewart, 2000). Αυτοί οι βασικοί προσδιορισμοί είναι σημαντικοί στο να κατανοήσουν αν η έρευνα αφορά ανθρώπινα θέματα. Σε μια προσπάθεια εύρεσης απαντήσεων μελετήθηκαν κάποιες πτυχές. Οι προσωπικές αρχικές ιστοσελίδες, που δημοσιεύονται στον Παγκόσμιο Ιστό (WWW), δεν αποτελούν έρευνα ανθρώπινων θεμάτων υπό την παραδοσιακή έννοια, επειδή το περιεχόμενό τους δημοσιεύεται σκόπιμα σε ένα μεγάλο φόρουμ, το WWW. Εντούτοις, το ότι η μελέτη των αρχικών ιστοσελίδων δεν αποτελεί παραδοσιακά μελέτη ανθρωπίνων θεμάτων, απαραιτήτως δεν σημαίνει ότι οι ερευνητές μπορούν να χρησιμοποιήσουν οποιαδήποτε πληροφορία απορρίπτοντας οποιαδήποτε ευθύνη, διότι οφείλουν να λάβουν υπόψη ότι δημιουργήθηκαν από πραγματικούς ανθρώπους.

Αντ’ αυτού, οι ερευνητές πρέπει να καθορίσουν το βαθμό κατά τον οποίο οι ηθικές αρχές που καθοδηγούν τις μελέτες των ανθρωπίνων θεμάτων, θα πρέπει να επεκταθούν στις εκδηλώσεις των πραγματικών ανθρώπων, δηλ. στην απευθείας σύνδεση επικοινωνία τους. Σε τελική ανάλυση, κάποιος δεν υπάρχει στον κυβερνοχώρο, έως ότου γράφεται κυριολεκτικά. Λόγω της απουσίας ενός φυσικού σώματος ή μιας ευδιάκριτης φωνής στην απευθείας σύνδεση έρευνα, οι ερευνητές μπαίνουν στον πειρασμό να δουν τα αυστηρά δεδομένα που έχουν κοινοποιήσει.

Ο King (1996), προσθέτει ότι οι πληροφορίες από μια οθόνη υπολογιστή είναι εύκολα καταγράψιμες. Είναι εύκολο για τους ερευνητές να μη δείξουν σεβασμό στους πραγματικούς ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από τη μελέτη τους. Οφείλουν να θυμούνται ότι πίσω από κάθε έρευνα κρύβεται ένας πραγματικός άνθρωπος. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι οι ερευνητές από τη φύση τους θεωρούν αυτό που μελετούν αντικείμενο και όχι υποκείμενο. Επίσης, δεν είναι εύκολο να προσωποποιήσουν τα υποκείμενα της έρευνάς τους, εφόσον πραγματικά δεν γνωρίζουν ποιοι κρύβονται από πίσω. Η τραγική ειρωνεία εδώ είναι ότι ο κυβερνοχώρος κατασκευάστηκε ως ο χώρος ελεύθερης έκφρασης και ειλικρίνειας, περισσότερο από τον κόσμο εκτός διαδικτύου. Άρα, με αυτά τα δεδομένα, οι ερευνητές προσπαθούν να συμφιλιώσουν την αυθεντικότητα των προσωπικών σελίδων με την άυλη φύση τους. Μη ξέροντας τίποτα για τους συντάκτες τους παραμένουν αποστασιοποιημένοι και γνωρίζουν μόνο όσα τους παρουσιάζουν, με αποτέλεσμα να προτιμούν να στηριχτούν στην αλήθεια- κοινοποιώντας το σκοπό τους- και λιγότερο στο βάρος της ευθύνης τους. Οι ερευνητές μάχονται την αυθεντικότητα, αλλά δεν ενισχύεται αυτή τους η προσπάθεια από το γεγονός ότι δεν έχουν την ίδια δυνατότητα να διαβάσουν το περιβάλλ ]]> http://www.lesvosblogs.gr/%ce%95%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%9a%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%88%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1/2010/04/17/%ce%86%cf%84%ce%bf%ce%bc%ce%b1_%ce%bc%ce%b5_%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%80%ce%b7%cf%81%ce%af%ce%b1_%ce%ba%ce%b1%ce%b9_%ce%b4%ce%b9%ce%b1%ce%b4%ce%af%ce%ba%cf%84%cf%85%ce%bf Sat, 17 Apr 2010 21:07:00 -0400 http://www.lesvosblogs.gr/%ce%95%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%9a%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%88%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1/2010/04/17/%ce%86%cf%84%ce%bf%ce%bc%ce%b1_%ce%bc%ce%b5_%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%80%ce%b7%cf%81%ce%af%ce%b1_%ce%ba%ce%b1%ce%b9_%ce%b4%ce%b9%ce%b1%ce%b4%ce%af%ce%ba%cf%84%cf%85%ce%bf Efstratios Papanis Άτομα με αναπηρία και διαδίκτυο

Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Κατερίνα Μπαλάσα, Κοινωνιολόγος

Ο όρος αναπηρία είναι ένας όρος με ποικίλες ερμηνείες, που πολλές φορές δημιουργεί σύγχυση. Ωστόσο κανένας ορισμός δεν μπορεί να θεωρηθεί απόλυτα σωστός ή λάθος. Γενικότερα, η αναπηρία θεωρείται μία κατάσταση που είτε υπάρχει εκ γενετής είτε είναι επίκτητη. Πρόκειται για μία λειτουργική δυσλειτουργία που δημιουργεί εμπόδια στη ζωή ενός ατόμου. Η αναπηρία είναι η συνέπεια μία μειονεξίας, μίας βλάβης. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η αναπηρία αποτελείται από τρία αλληλένδετα μέρη, τη βλάβη, την αναπηρία και τη μειονεξία. Ένα βελτιωμένος ορισμός προσθέτει τρεις επιπλέον διαστάσεις, τις σωματικές δομές και λειτουργίες, την ατομική δραστηριότητα και την συμμετοχή στη κοινωνία. Είναι δηλαδή μία διάσταση ανάμεσα στους ατομικούς και τους κοινωνικούς- περιβαλλοντολογικούς παράγοντες.

Σύμφωνα με το ιατρικό μοντέλο, η αναπηρία γίνεται αντιληπτή ως μία μορφή αρρώστιας, μία δυσλειτουργία του ατόμου, μία βλάβη, μία έκπτωση, η οποία είναι αποτέλεσμα φυσικών αιτιών και χρήζει θεραπείας. Βλέπει τα άτομα με αναπηρία ως σώμα με δυσλειτουργίες, που παρεκκλίνει από αυτό που στη γλώσσα τους ονομάζεται «υγιή». Το οικονομικό σύστημα και το σύστημα της εργασίας ορίζει την αναπηρία ως μία ανικανότητα του ατόμου για εργασία, και γενικότερα τη σχετίζει με την έλλειψη οικονομικών πόρων, με τη φτώχεια και την αδυναμία πληρωμής. Το νομικό σύστημα με τη σειρά του δίνει μία ερμηνεία που έχει σχέση με την έλλειψη δικαιωμάτων, με τη νομική ανικανότητα. Συνήθως στα άτομα με αναπηρία, η δικαιοσύνη δίνει το λεγόμενο ακαταλόγιστο. Το εκπαιδευτικό σύστημα από την άλλη ερμηνεύει την αναπηρία ως μία μορφή μαθησιακής δυσκολίας, ένα άτομο με χαμηλό εκπαιδευτικό επίπεδο. Το σύστημα της τέχνης, χρησιμοποιεί την αναπηρία για να παρουσιάσει την ασχήμια, το ελλειμματικό πρόσωπο ή σώμα. Δηλαδή έχουμε το βιοϊατρικό μοντέλο και το κοινωνικο-περιβαλλοντολογικό μοντέλο, που δίνει έμφαση στις επιπτώσεις και τις απαιτήσεις της κοινωνίας και του περιβάλλοντος. Παρατηρείται μια σειρά από διαφορετικές μορφές αντίληψης της αναπηρίας, που όμως αγνοούν, η κάθε μία ξεχωριστά, τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά των ατόμων με αναπηρία.

Για το λόγο αυτό, η αναπηρία θα πρέπει να προσεγγιστεί ως ένα συστημικό φαινόμενο. Σύμφωνα με τη θεωρία του Parsons, η πραγματικότητα διαιρείται σε τέσσερα υποσυστήματα, το φυσικό-βιολογικό, το υποσύστημα της προσωπικότητας, το οποίο περιλαμβάνει συναισθήματα, κίνητρα, στάσεις, συμπεριφορές, το κοινωνικό υποσύστημα, το οποίο περιλαμβάνει τους θεσμούς και τις νόρμες και το πολιτιστικό υποσύστημα (αξίες, πρότυπα). Στόχος του συστήματος είναι η εξασφάλιση της ενότητας, της ισορροπίας και της τάξης στην κοινωνία, τα οποία επιτυγχάνονται μέσω ενός πλέγματος από αξίες και κανόνες, που είναι δεσμευτικές για όλους. Η δράση του κάθε ατόμου είναι ενσωματωμένη σε αυτά τα υποσυστήματα και διαχέεται από ένα πλέγμα σχέσεων και προτύπων. Πιο συγκεκριμένα, ο Parsons αναγνωρίζει την πρωτοκαθεδρία του πολιτιστικού υποσυστήματος, όπου με τη θεσμοποίηση το πλέγμα των αξιών και των προτύπων μεταφέρεται στην κάθε κοινωνική ομάδα. Το κοινωνικό υποσύστημα, το οποίο αποτελείται από θεσμούς, ρόλους, κανόνες, με τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης μεταφέρει όλα τα παραπάνω στο σύστημα της προσωπικότητας. Μέσω λοιπόν της αφομοίωσης των προτύπων δράσης και της εσωτερίκευσης αξιών επιτυγχάνεται η απρόσκοπτη λειτουργία του συστήματος.

Επομένως, στην προσέγγιση της αναπηρίας θα πρέπει να συνυπάρξει το ιατρικό και κοινωνικό μοντέλο και να υπάρξει μία σύνθεση του ατομικού, κοινωνικού και ιατρικού, εξετάζοντας όλους τους παράγοντες που επηρεάζουν την αναπηρία και δίνοντας μία πιο σφαιρική εικόνα της αναπηρίας. Άλλωστε, η αναπηρία είναι ένα διεπιστημονικό φαινόμενο. Τόσο οι ικανότητες του ατόμου όσο και οι απαιτήσεις του περιβάλλοντος επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό. Οι τροποποιήσεις που υφίσταται το δομημένο, φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον επιδρούν στα ψυχολογικά χαρακτηριστικά, στον τρόπο ζωής και συμπεριφοράς, στην προσαρμογή και στην ενσωμάτωση ενός ατόμου.

Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι η επίτευξη της ισορροπίας είναι δύσκολο να επιτευχθεί, κυρίως σε μία κοινωνία, η οποία δημιουργεί αξιολογικά πρότυπα και θέτει σκοπούς που για την πραγμάτωση τους δεν δίνει τα απαραίτητα μέσα. Με τον τρόπο αυτό θέτει στο περιθώριο του κοινωνικού αποκλεισμού όσα άτομα δε διαθέτουν αυτά τα μέσα. Η αναπηρία τίθεται στην απομόνωση, καθώς αποκλίνει από αυτό που θεωρείται κοινωνικά αποδεκτό, από τα πρότυπα, τις στάσεις, την κουλτούρα που έχει διαμορφώσει η κοινωνία. Οι οικονομικές δυσχέρειες, η αυτοσυντήρηση, η προσβασιμότητα, δημιουργεί πολλαπλά πρακτικά προβλήματα για τα άτομα με αναπηρία.

5.2. Κοινωνικός αποκλεισμός και ΑμεΑ

Η σημερινή πραγματικότητα καθιστά αναγκαία τη συνύπαρξη και την αλληλεπίδραση ατόμων που έχουν διαφορετική κοινωνική υποδομή. Αυτό συνεπάγεται τη δημιουργία μίας κατάστασης, ευνοϊκής για κάποια άτομα και δυσμενής για κάποια άλλα. Έτσι, η κοινωνία επινοεί κατηγορίες και κατατάσσει τα άτομα με βάση ένα συγκεκριμένο φάσμα γνωρισμάτων, καθορίζοντας κάποια ως φυσιολογικά και άλλα ως μη φυσιολογικά. Με τον τρόπο αυτό κατηγοριοποιεί τα άτομα που απειλούν την εύρυθμη κοινωνική λειτουργία, προσάπτοντας τους ετικέτες και αποκλείοντας τους από κάθε μορφής ευκαιρίες (Burns, 1992).

Η διαφορετικότητα επομένως είναι μέρος της καθημερινότητας μας, αφού ερχόμαστε συνεχώς σε επαφή με ανθρώπους που διαφέρουν σε κάποιο βαθμό από αυτό που ορίζεται ως φυσιολογικό. Ο Σουτς χρησιμοποιεί τον όρο «βιόκοσμος» για να εκφράσει την έννοια της καθημερινής ζωής. Αναφέρεται στον κοινωνικό κόσμο τον οποίο ερμηνεύουμε και του αποδίδουμε νόημα μέσω των συμβολοποιήσεων μας. Ισχυρίζεται ότι υπάρχει μία προδομημένη και προδιατεταγμένη οργάνωση του εξωτερικού χώρου. Γνωρίζουμε από πριν το πλαίσιο αναφοράς. Έχουμε ένα κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο διαφέρει πολλές φορές. Οι κανόνες δηλαδή κατά καιρούς αλλάζουν, ωστόσο υπάρχει ένας αντικειμενικός σκοπός – υπάρχει μία κοινότητα χαρακτηριστικών αλλά και ένα χαρακτηριστικό που το μοιράζονται όλοι. Επιπλέον, υπάρχουν σχέσεις ιεραρχίας και σχέσεις ανισότητας.

Μέσα από τα συστήματα των κοινών χαρακτηριστικών διατάσσεται ένα πυκνό δίκτυο σχέσεων και συμπεριφορών, που έχει ιδιαίτερη σημασία για όσους βρίσκονται σε αυτόν τον μικρόκοσμο. Υπάρχει μία έγκυρη μορφή εξουσίας, μία αυθεντία, για την οποία έχουν όλοι συμφωνήσει. Φτιάχνεται έτσι, ένα δίκτυο κοινωνικών σχέσεων, όπου κάποιοι ορίζονται για να διατηρούν την ισορροπία. Όσοι δεν ανήκουν στο πλέγμα των κοινών χαρακτηριστικών, ορίζονται ως «ξένοι».

Στα πλαίσια λοιπόν της καθημερινής ζωής το διαφορετικό και το ιδιαίτερο είναι άμεσα συνυφασμένο με την έννοια του κοινωνικού στίγματος, που με τη σειρά του οδηγεί στον κοινωνικό αποκλεισμό. Το κοινωνικό στίγμα είναι στενά συνδεδεμένο με έννοιες όπως στερεότυπα, προκαταλήψεις και διακρίσεις. Πρόκειται για μία μορφή αρνητικής γνωστικής και συναισθηματικής αντίδρασης. Το στίγμα δεν είναι οποιοδήποτε αρνητικό γνώρισμα αλλά οτιδήποτε δεν συμφωνεί με τα στερεοτυπικά γνωρίσματα της κοινωνίας. Είναι αποτέλεσμα της αναντιστοιχίας ανάμεσα στο εγώ και το κοινωνικό εγώ. Τα άτομα πρέπει να δρουν ανάλογα με το πλαίσιο μέσα στο οποίο είναι υποχρεωμένα να κινούνται, συμμετέχοντας συνεχώς σε μία ιεροτελεστία διαντιδράσεων. Οι στιγματισμένοι είναι εκείνη η ομάδα ατόμων που αδυνατεί να ανταποκριθεί στα κανονιστικά πρότυπα. Αυτή τους η αδυναμία ερμηνεύεται ως αδυναμία επιβεβαίωσης των προσδοκιών της κοινωνίας, άρα και καταπάτηση των κανόνων, που αντίστοιχα δημιουργεί σοβαρές συνέπειες στην κοινωνική τους ταυτότητα (Goffman, 2001). Διακρίνονται τρεις τύποι στίγματος. Πρώτον, άτομα με σωματικές δυσμορφίες και αναπηρίες, με μη ελκυστικά πρόσωπα, με ειδικές ανάγκες, διανοητικά καθυστερημένα, παχύσαρκα. Δεύτερον, άτομα με ψεγάδια στον προσωπικό τους χαρακτήρα, όπως είναι οι χρόνια πάσχοντες, πρώην κατάδικοι, αλκοολικοί, ναρκομανείς, ομοφυλόφιλοι, πόρνες, αγράμματοι, άτομα χαμηλών κοινωνικών τάξεων. Τρίτον, τα συλλογικά στίγματα, που αποδίδονται σε άτομα που είναι μέλη εθνικών και θρησκευτικών ομάδων. Όλοι τα παραπάνω παρεκκλίνουν κοινωνικά, για το λόγο ότι διαφοροποιούνται από τα κυρίαρχα κανονιστικά πρότυπα και ανατρέπουν τις προσδοκίες των υπολοίπων μελών της κοινωνίας κατά τη διάρκεια της κοινωνικής τους αλληλεπίδρασης (Goffman, 2001).

Έτσι λοιπόν τα στιγματισμένα άτομα περιθωριοποιούνται από την κοινωνία, χωρίς να μπει κανείς στη διαδικασία να ερμηνεύσει το γιατί είναι διαφορετικά. Σημασία δεν έχει η αναζήτηση της αιτίας, αλλά η διαδικασία τα αλληλεπίδρασης και του στιγματισμού. Αυτό διαφαίνεται και στη θεωρία της ετικετοποίησης, σύμφωνα με την οποία οι κοινωνικές παρεκτροπές δεν οφείλονται σε μία σειρά χαρακτηριστικών των ατόμων αλλά είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής αλληλεπίδρασης μεταξύ αποκλινόντων και μη αποκλινόντων (Giddens, 1989). Όταν κάτι αποκλίνει από το κοινωνικά αποδεκτό, το οποίο ορίζεται από τον τρόπο που αντιδρούν οι τρίτοι, τότε επέρχεται ο στιγματισμός, η ετικετοποίηση του ατόμου με αυτά τα χαρακτηριστικά. Με τον τρόπο αυτό το άτομο ζει με την ετικέτα του διαφορετικού, σε σημείο που αποδέχεται το ίδιο ότι είναι διαφορετικό και μαθαίνει να ζει με αυτό (Δασκαλάκης, 1985). Ο στιγματισμός οδηγεί σε δυσκολία προσαρμογής του ατόμου με τα διαφορετικά χαρακτηριστικά στην κοινωνία, εξαιτίας κυρίως της εικόνας που έχει διαμορφώσει για τον εαυτό του (Δασκαλάκης, 1985). Άλλωστε, έρευνες έχουν δείξει ότι η άποψη που έχουν οι άλλοι επηρεάζει άμεσα την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμηση του κάθε ατόμου

Υπάρχουν περιπτώσεις, όπου κάποια άτομα μένουν σχετικά αλώβητα από το στιγματισμό, αυτό συμβαίνει γιατί αποξενώνονται από τον κοινωνικό περίγυρο και θεωρούν τον εαυτό τους φυσιολογικό σε σχέση με όλους τους υπόλοιπους (Goffman, 2001). Κεντρικό χαρακτηριστικό συνεπώς αποτελεί η έννοια της αποδοχής, η οποία δε νοείται ως κάτι ουδέτερο, αλλά σημασιοδοτείται από τους όρους που θέτουν οι φυσιολογικοί και εξαρτάται από το βαθμό που οι στιγματισμένοι θα συμμορφωθούν με τα όρια που έχουν καθορίσει οι φυσιολογικοί.

Είναι εμφανές ότι ο «ανάπηρος», ο «ξένος», ο «τρελός», ο «φυλακισμένος», αποτελούν κοινωνικές ομάδες που εκτός από την αρρώστια τους ή το πρόβλημά τους έρχονται αντιμέτωπες με μία μεγαλύτερη αρρώστια που χαρακτηρίζει τα άτομα που θεωρούν τον εαυτό τους φυσιολογικό, και άρα ανώτερο, το κοινωνικό στίγμα. Παρόλα αυτά η αναπηρία δεν σημαίνει ανικανότητα. Τα άτομα με αναπηρία έχουν πολλές δυνατότητες και δεξιότητες, που μπορούν να εξελιχθούν αν τους το επιτρέψουν οι συνθήκες και το περιβάλλον. Εξάλλου, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι ο στιγματισμός δεν είναι υπόθεση μίας μειονότητας αλλά αφορά όλους μας, διότι στις καθημερινές μας αλληλεπιδράσεις, όλοι βρισκόμαστε στη θέση του στιγματισμένου και στην ανάγκη να διαχειριστούμε μία κρίση στις διαπροσωπικές μας σχέσεις.[1] Όλα τα μέλη μιας κοινωνίας είναι παίκτες του στίγματος, γιατί πέρα από τα απαξιωτικά χαρακτηριστικά, που καθιστούν κάποιον στιγματισμένο, σε καθημερινές καταστάσεις όλοι έχουν νιώσει ότι υστερούν έναντι των κοινωνικών προσδοκιών. Όλοι είναι πρωταγωνιστές μίας ηθικής καριέρας.

Αναφέρθηκε ότι απόρροια του στίγματος είναι ο κοινωνικός αποκλεισμός. Υπάρχουν αρκετές μελέτες που αποδεικνύουν ότι οι κοινωνίες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από υψηλά επίπεδα ανάπτυξης κοινωνικού κεφαλαίου και κοινωνικής συνοχής δίνει περισσότερες ευκαιρίες για τη δημιουργία μίας πολιτισμένης κοινωνίας (Kawachi & Berkman, 2000). Επομένως, ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι αποτέλεσμα παραγόντων στέρησης, όπως η έλλειψη οικονομικών πόρων, εκπαίδευσης, ανεργία. Ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που ενυπάρχει σε όλες τις κοινωνίες που συντηρούν ανισότητες, εμποδίζοντας τα άτομα να συμμετέχουν σε βασικούς κοινωνικούς θεσμούς, όπως είναι η εκπαίδευση, η υγεία, οι δημόσιες ή ιδιωτικές υπηρεσίες και άλλα δικαιώματα.

5.3.Κοινωνία της πληροφορίας και άτομα με ειδικές ανάγκες

Την περίοδο που ο συγγραφέας διετέλεσε αντιπρόεδρος στο Ίδρυμα Κοινωνικής Πρόνοιας η «Θεομήτωρ» στο διοικητικό συμβούλιο έφτασε η απορριπτική πρόταση της Κοινωνικής Υπηρεσίας του Ιδρύματος σχετικά μ’ ένα Ευρωπαϊκό πρόγραμμα, που αφορούσε την εκπαίδευση των περιθαλπομένων στις νέες τεχνολογίες. Το σκεπτικό ήταν ότι, εφόσον τα ανάπηρα άτομα ήταν αναλφάβητα, δεν θα επωφελούνταν των δυνατοτήτων που προσφέρει το διαδίκτυο και οι υπολογιστές. Αυτό αποτέλεσε το έναυσμα για τη διεξαγωγή ποιοτικής έρευνας με θέμα «αναπηρία και διαδίκτυο».

Το κεντρικό θέμα όλων των συνεντεύξεων με τα ανάπηρα άτομα ήταν η αίσθηση ελέγχου, που θα πρόσφερε η χρήση του διαδικτύου σε αυτά. Πραγματικά οι μακροχρόνιοι περιθαλπόμενοι είχαν χάσει κάθε αίσθηση αυτοεκτίμησης, επειδή η πολιτική των ιδρυμάτων κοινωνικής πρόνοιας είναι απλώς συντηρητική: Τα ανάπηρα άτομα πρέπει να είναι καθαρά, να λαμβάνουν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, να αυλίζονται, να καπνίζουν και στην καλύτερη των περιπτώσεων να συνοδεύονται σε περιπάτους στην τοπική κοινότητα. Οποιαδήποτε άλλη πρωτοβουλία προξενούσε άγχος, τόσο στο προσωπικό, όσο και στους θεραπευόμενους. Με τα χρόνια το φαινόμενο του ιδρυματισμού κατίσχυσε σε όλους τους τομείς της κοινωνικής δραστηριότητας των αμεα.

Μπορούν οι νέες τεχνολογίες και η συμμετοχή στις διαδικτυακές εικονικές κοινότητες να ανακτήσουν και να επαναδομήσουν την απολεσθείσα αίσθηση ελέγχου, της οποίας η έλλειψη οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην παραίτηση και την κατάθλιψη;

Τα πορίσματα της έρευνας είναι αποκαλυπτικά: Η χρήση του διαδικτύου μπορεί να ωφελήσει τα άτομα με αναπηρία στην εκπαίδευση, στην πρόσβαση στην πληροφορία, στην ανάπτυξη των διαπροσωπικών σχέσεων, την καλλιέργεια της φαντασίας, στην ηλεκτρονική διακυβέρνηση και δημοκρατία, στην οικονομική αυτονομία και τον επαγγελματικό προσανατολισμό και τέλος στην ερωτική – σεξουαλική ζωή.

Αν και τα στατιστικά καταδεικνύουν ότι η συντριπτική πλειοψηφία των αμεα στερείται ευκαιριών μόρφωσης η ψηφιακή επανάσταση και η τελεκπαίδευση προσφέρουν μοναδικές δυνατότητες για την άρση του εκπαιδευτικού αποκλεισμού. Η συμμετοχή σε παρόμοια προγράμματα καταπολεμά τον αναλφαβητισμό, αναπτύσσει τις δεξιότητες, την αυτοπειθαρχία και την ικανότητα προγραμματισμού, οργάνωσης και διατήρησης του χρόνου. Τα άτομα με αναπηρία μπορούν να ανακαλύψουν το δικό τους ρυθμό μάθησης και να αξιοποιήσουν τις ατέλειωτες ώρες αδράνειας, στις οποίες ήταν καταδικασμένα, εξασκώντας παράλληλα τις επαγγελματικές προτιμήσεις τους. Τα παραπάνω ενισχύουν τα κίνητρα για μάθηση, βελτιώνουν την ποιότητα ζωής, ενδυναμώνουν τη συμμετοχή στο κοινό όραμα της εκπαίδευσης και στέκονται αρωγοί στην κοινωνική ενσωμάτωση.

Η φαντασία απογειώνεται επειδή το διαδίκτυο και η συμμετοχή σε εικονικές κοινότητες μεταφέρει τα αμεα από το «εδώ και τώρα» στην περιοχή του συμβολισμού και της αφαιρετικής σκέψης. Συμβολικές δραστηριότητες, όπως η φροντίδα ενός εικονικού οικόσιτου ζώου, η ενασχόληση με ψηφιακές οικογένειες, η κατασκευή και οργάνωση κόσμων και πολιτισμών, τα παιχνίδια και οι διαδικτυακές ευκαιρίες ψυχαγωγίας αποσπούν το ανάπηρο άτομο από το περιθώριο και τη ρουτίνα της καθημερινότητας παρέχοντας τρόπους και μέσα για να συμμετέχει επώνυμα ή ανώνυμα, ατομικά ή ομαδικά σ’ ένα κοινωνικό κεφάλαιο του διαδικτύου, που σταδιακά θα καταλαμβάνει ολοένα και μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητας των ανθρώπων.

Δεδομένου ότι τα μέχρι στιγμής κρατικά μέσα επιδοματικής πολιτικής δεν ήρκεσαν ή δεν αποσκοπούσαν στην ενσωμάτωση και κοινωνική επανένταξη, το διαδίκτυο προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία κοινωνικοποίησης μέσω της προσωπικής ενδυνάμωσης και ενασχόλησης. Η κοινωνία, σχεδόν σε όλες τις εκφάνσεις της, παρουσιάζει στην οθόνη του υπολογιστή και δίνει την ευκαιρία στον ανάπηρο, δια της ανακαλυπτικής μεθόδου και της διερευνητικής μάθησης να ανοιχτεί με το δικό του προσωπικό ύφος στον κόσμο.

Το σημασιολογικό Ίντερνετ, το web 2 και 3, οι μηχανές αναζήτησης, οι κοινότητες μάθησης, οι εγκυκλοπαίδειες τύπου Wikepedia, οι ομάδες συζητήσεων, η ηλεκτρονική αλληλογραφία και τα fora συζητήσεων, τα εξειδικευμένα portals, οι υπηρεσίες υγείας και ενημέρωσης, η πρόσβαση σε νόμους και στον κοινωνικό διάλογο αποτελούν ένα θαυμαστό πεδίο πληροφόρησης, το οποίο αν και αυτονόητο για τα μη ανάπηρα άτομα ήταν πάντα περίκλειστο για τα αμεα. Οι έννοιες της αυτονομίας, της αυτεπάρκειας και της συμμετοχής στον 21^ο αιώνα είναι συνυφασμένες με την πληροφορία. Μέσα από το διαδίκτυο ο ανάπηρος μπορεί να μάθει τα δικαιώματά του, να συμβουλευτεί για νομικά ζητήματα, να συζητήσει για την κοινωνική δικαιοσύνη, να συνδιαμορφώσει τις κοινωνικές αξίες, να κατοχυρώσει ή και να αποκρύψει τις ιδιαιτερότητες και τη διαφορετικότητά του, να συνομιλήσει με τους ιθύνοντες, να συγκρίνει, να αξιολογήσει, να επικρίνει ή να ενώσει τις δυνάμεις του με συμπάσχοντες και ενδιαφερόμενους, να αποκτήσει κοινωνική ταυτότητα, συλλογική εμπειρία, κοινή γνώση, αποδοχή και να ενισχύσει σε εύρος και βάθος τα κοινωνικά του δίκτυα.

Είναι δεδομένο ότι η μικρο-κοινωνία ενός στιγματισμένου ατόμου, όπως τα άτομα με αναπηρία, βρίσκεται στο περιθώριο της μεγάλης κοινωνίας, από την οποία ναι μεν είναι αποκομμένος αλλά ταυτόχρονα τελείως εξαρτημένος (Goffman, 1994). Η στροφή της κοινωνίας σε μία περισσότερο ατομοκεντρική προσέγγιση έχει ανάγει σε αξία έννοιες, όπως η κοινωνική ένταξη και η κοινωνική ενσωμάτωση. Το μεμονωμένο υποκείμενο μετατρέπεται σε κεντρικό στοιχείο, αφού οι μειονότητες και οι καταπιεσμένοι διεκδικούν τα δικαιώματα τους. Είναι γεγονός ότι οι άνθρωποι διαφοροποιούνται μεταξύ τους με πολυάριθμους τρόπους ανάλογα με την κοινωνία και την ιστορική περίοδο. Η ενασχόληση λοιπόν με την ταυτότητα στις αρχές του 21ου αιώνα είναι χαρακτηριστική της χρονικής στιγμής και του περιβάλλοντος και των μέσων διαμέσου των οποίων εκφράζεται.

Οι ραγδαίες πολιτικές, πολιτισμικές και τεχνο-οικονομικές εξελίξεις έχουν επιφέρει αλλαγές σε όλο το φάσμα των ανθρώπινων δραστηριοτήτων. Στην κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης, το άτομο βρίσκεται στο επίκεντρο όλων των εξελίξεων. Καταβάλλονται ποικίλες προσπάθειες να βελτιωθεί η ποιότητα ζωής των διάφορων ομάδων, όπως είναι τα άτομα με αναπηρία. Υποστηρίζεται ότι η κοινωνία της πληροφορίας, και ειδικότερα οι νέες τεχνολογίες, συμβάλουν στην κοινωνική συνοχή και στην κοινωνικο-οικονομική ένταξη των ατόμων με αναπηρία, μέσω της δημιουργίας ενός νέου κοινωνικού περιβάλλοντος, της υιοθέτησης νέων οικονομικών και επιχειρηματικών πρακτικών και πολιτικών δεσμεύσεων. Μέσω της δημιουργίας μίας νέας κοινότητας, στην οποία η άμεση επικοινωνία, η συνεργασία, η ψυχαγωγία, η κοινωνική αλληλεπίδραση, οι τραπεζικές συναλλαγές, η τηλε-εργασία πραγματοποιούνται σε κλάσματα δευτερολέπτου (Χτούρης, 1997. MacKenzie & Wajcman, 1985).

Η ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και η εξάπλωση του διαδικτύου δίνει το δικαίωμα σε όλους να ενσωματωθούν στη νέα κοινωνία. Άλλωστε, η πρόσβαση στην πληροφορία αποτελεί αναμφισβήτητο δικαίωμα όλων. Χαρακτηριστικά αναφέρεται στη μελέτη του Παρατηρητηρίου για την Κοινωνία της Πληροφορίας (2007), «Το διαδίκτυο πρέπει να είναι πλήρες προσβάσιμο στα άτομα με αναπηρία και στους ηλικιωμένους………. Όλες οι ιστοσελίδες θα πρέπει να πληρούν τις διεθνείς προδιαγραφές προσβασιμότητας. Μόνο με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζεται το ανθρώπινο δικαίωμα της επιλογής και στα άτομα που εντάσσονται σήμερα στις λεγόμενες « κοινωνικά ευαίσθητες ομάδες».

Πιο συγκεκριμένα, το διαδίκτυο εξ ορισμού αποτελεί ένα δημόσιο δίκτυο, που ενώνει τα άτομα, τις πληροφορίες και τα μηχανήματα, με τέτοιο τρόπο που αντανακλάει της κοινωνία και απεικονίζει τις πτυχές της πραγματικότητας μέσα από τα διάφορα κοινωνικά δίκτυα. Μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, των δωματίων συζήτησης (chatrooms), των ιστολογίων, είναι εφικτή η επικοινωνία με κάθε σημείο του πλανήτη. Στο διαδίκτυο, η έννοια του χώρου, του χρόνου και του τόπου παίρνουν διαφορετικές διαστάσεις. Με το διαδίκτυο ο καθένας αποκτάει μία δυνατότητα ευελιξίας, αφού μπορούν ανά πάσα στιγμή να μεταφερθούν στην άκρη του κόσμου. Οι αποστάσεις εκμηδενίζονται και ο χώρος γίνεται αντιληπτός μέσω του ήχου, της εικόνας, της γραπτής επικοινωνίας και μέσω της διάδρασης με τους άλλους. Η έννοια της κοινότητας αποκτά ιδιαίτερη σημασία, αφού συνδετικό της στοιχείο είναι το δίκτυο των κοινωνικών σχέσεων που έχει δημιουργηθεί στα πλαίσια αυτής (Δερμετζής, 2002). Σύμφωνα με τον Rheingold (1993), οι κοινότητες στο διαδίκτυο είναι κοινωνικές συλλογικότητες, που αναδύονται μέσα από ομάδες συζητήσεων, οι οποίες μετατρέπονται σε εστίες προσωπικών σχέσεων. Η κάθε κοινότητα διαμορφώνεται με βάση την εθνικότητα, το χρόνο, τα χαρακτηριστικά, τον τρόπο επικοινωνίας.

Ένα από τα πλεονεκτήματα της χρήσης του διαδικτύου είναι ότι η επικοινωνία με άλλους μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς να γνωρίζει ο συνομιλητής την αναπηρία του ατόμου. Η μη φυσική παρουσία σε μία διαδικτυακή επικοινωνία, όπως στους εικονικούς κόσμους ή στον κυβερνοχώρο, μπορεί να χαρακτηριστεί ισότιμη και επιτρέπει στα άτομα να εκφραστούν ελεύθερα χωρίς την αποκάλυψη της πραγματικής τους ταυτότητας. Η διατήρηση της ανωνυμίας είναι μία μορφή ελευθερίας έκφρασης στο διαδίκτυο, αλλά και μέσο για ανήθικες πράξεις και αποποίηση ευθυνών. Ένα άλλο πλεονέκτημα της διαδικτυακής επικοινωνίας είναι η αλληλοϋποστήριξη που έχουν τα άτομα με αναπηρία. Συνήθως, στην πραγματική ζωή είναι δύσκολο να συναντήσει κανείς άλλα άτομα με αναπηρία, και ειδικότερα, με την ίδια αναπηρία, για να συζητήσει μαζί τους και να ανταλλάξει συναισθήματα, σκέψεις και εμπειρία. Η παγκόσμιας εμβέλειας χρήση του διαδικτύου κάνει πιο εύκολη την επικοινωνία πολλών ατόμων με την ίδια αναπηρία. Αυτή η δυνατότητα από μόνη της αποτελεί έναν ζωτικής σημασίας μηχανισμό για τα άτομα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη ότι στο φυσικό κόσμο τα άτομα διστάζουν να έρθουν σε επαφή με άτομα με αναπηρία (Bricout, 2001). Η διαδικτυακή επικοινωνία άρει τα εμπόδια και επιτρέπει μία μεγάλου βαθμού αλληλεπίδραση.

Το διαδίκτυο λειτουργεί ως μέσο προώθησης υπηρεσιών, αποτελεί μία ανεξάντλητη πηγή πληροφορίας, ψυχαγωγίας και ενημέρωσης για την πλειοψηφία των ατόμων και έχει καταλυτικό ρόλο στην εργασία, στην παιδεία, στη κουλτούρα και στις άλλες εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής. Μέσω του διαδικτύου παρέχονται ηλεκτρονικά δημόσιες υπηρεσίες, οι οποίες έχουν στον επίκεντρο τον πελάτη. Η λεγόμενη ηλεκτρονική διακυβέρνηση περιορίζει τους φραγμούς στην εσωτερική αγορά των υπηρεσιών και προωθεί την αποτελεσματικότερη αξιοποίηση τους. Οι πολίτες έχουν ευκολότερη πρόσβαση στις υπηρεσίες, η ποιότητα των υπηρεσιών αυξάνεται, ενώ οι πολίτες συμμετέχουν σε διάφορες δημοκρατικές διαδικασίες. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το taxisnet και το e-ΚΕΠ.

Με τη χρήση των εργαλείων και των υπηρεσιών του δικτυακού τόπου, τα άτομα ανταλλάσουν μεταξύ τους απόψεις, ιδέες, συμμετέχουν σε διαδικτυακές ψηφοφορίες, συμμετέχουν σε πολιτικές διαδικασίες, στη λήψη αποφάσεων, ακόμα και στη διεξαγωγή προεκλογικών εκστρατειών (Gastil & Dilliard, 1999. Fishkin & Luskin, 1999. Luskin, Fishkin & Jowell, 2002). Με τον τρόπο αυτό εγκαθιδρύεται μία ενεργή κοινωνία των πολιτών, όπου όλοι συμμετέχουν ισότιμα στην πολιτική ζωή. Δημιουργείται μία ηλεκτρονική δημοκρατία, που βελτιώνει και ενδυναμώνει τις σχέσεις κράτους και πολιτών και προσφέρει αποτελεσματικότερες υπηρεσίες για τη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά (Curtin 1997).

Παρόλα τα πλεονεκτήματα που προσφέρει η τεχνολογία και η χρήση του διαδικτύου, πολλοί υποστηρίζουν ότι έχει και αρνητικές επιπτώσεις. Πολλοί θεωρητικοί πιστεύουν ότι το διαδίκτυο και η αίσθηση της συμμετοχής, του ανήκειν σε μία κοινότητα και η ελεύθερη έκφραση δεν αποτελεί πάντοτε προνόμιο. Το διαδίκτυο έχει κατηγορηθεί ως μέσο προώθησης ρατσιστικών αντιλήψεων και ως μέσο εκτέλεσης ανήθικων πράξεων. Τα κοινωνικά φαινόμενα της καθημερινής ζωής καθρεφτίζονται στον εικονικό κόσμο του διαδικτύου. Οι κοινωνικές διακρίσεις και το φαινόμενο του κοινωνικού αποκλεισμού εμφανίζονται σε διάφορες μορφές. Το διαδίκτυο αποτελεί έναν κοινωνικό χώρο έκφρασης, συμμετοχής, δραστηριότητας, που όσοι δεν έχουν πρόσβαση σε αυτό, ουσιαστικά αποκλείονται.

Ο αποκλεισμός από την πρόσβαση στο διαδίκτυο αποτελεί πρωτογενή αιτία κοινωνικού αποκλεισμού και αδυναμίας ισότιμης συμμετοχής στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Ο κοινωνικός αποκλεισμός που προκαλείται από το διαδίκτυο σχετίζεται με την προσβασιμότητα τόσο στο περιεχόμενο του διαδικτύου όσο και με τα εργαλεία με τα οποία ο χρήστης αποκτά πρόσβαση στο περιεχόμενο αυτό. Η προσβασιμότητα αφορά τόσο τη λειτουργική πρόσβαση όσο και τη φυσική, αλλά και τη δυνατότητα επικοινωνίας και πληροφόρησης. Δεν είναι τυχαίο ότι το 28% των ΑμεΑ θεωρεί πως το διαδίκτυο και η χρήση του ηλεκτρονικού υπολογιστή δεν είναι χρήσιμα εργαλεία γι’αυτούς, ενώ το 11% δηλώνει ότι η αναπηρία τους αποτελεί βασικό εμπόδιο για τη χρήση τους, αφού δεν υφίσταται υποστηρικτικός εξοπλισμός, ο οποίος κοστίζει και ακριβά (Παρατηρητήριο για την κοινωνία της Πληροφορίας, 2007.). Αυτό επαληθεύεται από την ιστοσελίδα του EDF, όπου αναφέρεται ότι το 1990 το 99% των υπολογιστών μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από τα τυφλά άτομα., ενώ με την εξέλιξη της τεχνολογίας μειώθηκε δραματικά η ικανότητα χρήσης τους από τυφλούς (33%). Μία άλλη μορφή κοινωνικού αποκλεισμού είναι και αυτή που αποκτούν πρόσβαση στο διαδίκτυο, οι οποίοι λόγω κάποιας ιδιαιτερότητας είναι εύκολο να υποστούν κάποια μορφή κοινωνικής διάκρισης. Σύμφωνα με αυτές τις απόψεις οι κοινότητες του διαδικτύου είναι ψευτοκοινότητες, διότι υπάρχει μία συναισθηματική απόσταση ανάμεσα στα άτομα, γεγονός που παρεμποδίζει να αναπτύξουν μία κοινωνικότητα. Τα άτομα μένουν εγκλωβισμένα μπροστά σε μία οθόνη, αποστασιοποιημένα από τα κοινωνικά δρώμενα.

Ανασταλτικός λοιπόν παράγοντας αποκλεισμού είναι αυτό που οι περισσότεροι αποκαλούν «ψηφιακό χάσμα». Ο όρος αυτός χρησιμοποιείται για να καταδείξει τη διαφορά ανάμεσα σε αυτούς που εκμεταλλεύονται τη χρήση του διαδικτύου και σε αυτούς που δεν μπορούν να επωφεληθούν από τα πλεονεκτήματα της κοινωνίας της πληροφορίας και της γνώσης. Πολλές έρευνες καταδεικνύουν ως βασικούς παράγοντες του ψηφιακού αυτού χάσματος τους ακόλουθους: έλλειψη βασικών ικανοτήτων και γνώσεων χρήσης της τεχνολογίας, η έλλειψη πρόσβασης στον απαιτούμενο εξοπλισμό και στο απαιτούμενο λογισμικό, λόγω υψηλού κόστους τόσο του εξοπλισμού όσο και την σύνδεσης και η έλλειψη ικανότητας πρόσβασης λόγω ιδιαιτεροτήτων (Παρατηρητήριο για την Κοινωνία της Πληροφορίας, 2007). Για παράδειγμα τα άτομα με νοητική υστέρηση έχουν μερική πρόσβαση λόγω της έλλειψης ειδικού σχεδιασμού των υπολογιστών. Για το λόγο αυτό και δεδομένου ότι τα άτομα με αναπηρία αποτελούν ένα σημαντικό πληθυσμιακό τμήμα, αφού περίπου το ένα πέμπτο του πληθυσμού έχει κάποιο είδος αναπηρίας, είναι προφανής η ανάγκη βελτίωσης του διαδικτύου και όλων των υπηρεσιών, ώστε να διευκολυνθεί η πρόσβαση των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Η ανάγκη αυτή ενδυναμώνεται από το γεγονός ότι μέχρι το 2020 το ποσοστό των ατόμων με ειδικές ανάγκες αναμένεται να αυξηθεί από 11% σε 18%. Στην Ευρώπη υπάρχουν 50 εκατομμύρια άτομα με ειδικές ανάγκες.

Το ψηφιακό χάσμα διακρίνεται σε κοινωνικό, δημοκρατικό και παγκόσμιο. Το τελευταίο αναφέρεται στις τεχνολογικές ανισότητες που υπάρχουν ανάμεσα στα κράτη, δηλαδή ανάμεσα στις αγροτικές, φτωχές χώρες και τις αναπτυγμένες. Το δημοκρατικό χάσμα αναφέρεται στα άτομα εκείνα που δεν έχουν πρόσβαση στις τεχνολογίες επικοινωνίας και πληροφορίας, άρα και στην πολιτική συμμετοχή και στην ενεργή κοινωνία των πολιτών. Το κοινωνικό χάσμα, αναφέρεται στην άνιση κατανομή της τεχνολογίας ανάμεσα στις κοινωνικές ομάδες (ανάλογα με το φύλο, την ηλικία, τη φυλή, το εισόδημα κλπ). Τα άτομα με αναπηρία αποτελούν μία κοινωνική ομάδα, για την οποία ο τρόπος οργάνωσης της κοινωνίας επιφέρει συχνά τον κοινωνικό αποκλεισμό τους. Τα άτομα με ειδικές ανάγκες αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο να παραμείνουν εκτός πρόσβασης με τη διεύρυνση της ψηφιακής τεχνολογίας, εξαιτίας του υψηλού κόστους του εξοπλισμού, της έλλειψης εκπαίδευσης στη χρήση των νέων τεχνολογιών, της έλλειψης προσβασιμότητας στις υπηρεσίες και στο διαδίκτυο, στο υψηλό κόστος της υποστηρικτικής τεχνολογίας και στη χαμηλή ποιότητα και αποδοτικότητα της υποστηρικτικής τεχνολογίας.

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι κάθε νόμισμα έχει δύο όψεις. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι μεμονωμένα γεγονότα δεν μπορούν να γενικευτούν. Το διαδίκτυο αποτελεί ένα εργαλείο στα χέρια του ανθρώπου και είναι στη δική του ευχέρεια πως θα το χρησιμοποιήσει. Το διαδίκτυο, διαθέτει ποικίλους μηχανισμούς και εργαλεία που επιτρέπουν την άρση των περιορισμών που δημιουργεί η κοινωνική πραγματικότητα. Το διαδίκτυο αποτελεί μία γέφυρα που ενώνει ένα κλειστό δωμάτιο με τον έξω κόσμο. Μπορεί να λειτουργήσει ως υποκατάστατο για πολλές ανθρώπινες λειτουργίες, οι οποίες εξαιτίας των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν τα άτομα αυτά δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν στον πραγματικό κόσμο. Ο δικτυακός κόσμος αποτελεί ένα χώρο στον οποίο τα άτομα θα μπορούν να έχουν πρόσβαση ανά πάσα στιγμή, όπου θα μπορούν να ανταλλάσσουν απόψεις, σκέψεις χωρίς να παρεμποδίζονται από καμία δυσλειτουργία, να έχουν πρόσβαση σε οποιεσδήποτε πηγές πληροφόρησης (βιβλιοθήκες, πανεπιστήμια). Αποτελεί τον ιδανικότερο τρόπο για τη διάδοση της κουλτούρας των αναπήρων στο ευρύ κοινό.

Οι ψηφιακές κοινότητες μπορούν να δημιουργήσουν και δράσεις εκτός διαδικτύου, να αποτελέσουν μορφές συναισθηματικής και ψυχολογικής στήριξης ευπαθών ομάδων. Δεν είναι λίγες οι φορές, που τα κοινωνικά δίκτυα τύπου facebook, που στήριξαν και ενίσχυσαν διάφορες κοινωνικές ομάδες. Επίσης, ο κοινωνικός αποκλεισμός στο διαδίκτυο μπορεί να εξαλειφθεί, διότι ο καθένας μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα, να υιοθετήσει όποια ταυτότητα επιθυμεί και να υποδυθεί όποιο ρόλο επιλέξει. Μπορεί να είναι το ίδιο εμφανίσιμος, ισχυρός με οποιονδήποτε. Άρα, όλοι αρχίζουν να δραστηριοποιούνται σε ένα ίσο επίπεδο ευκαιριών. Βέβαια, η κάθε κοινότητα επιλέγει τα μέλη της με βάση κάποια χαρακτηριστικά, γεγονός που λαμβάνει χώρα και στην πραγματική ζωή.

Όσον αφορά τα άτομα με ειδικές ανάγκες, είναι δεδομένο ότι η χρήση του διαδικτύου έχει ιδιάζουσα σημασία, αφού λειτουργεί έμμεσα και άμεσα ως αρωγός για την ισότιμη κοινωνική τους ένταξη. Παράγοντες όπως, η δυσκολία πρόσβασης στις κτιριακές εγκαταστάσεις και στον ευρύτερο περιβάλλοντα χώρο, λόγω της έλλειψης προσβάσιμων μέσων μαζικής μεταφοράς και μετακίνησης, καθιστούν δύσκολη την μετάβαση τους σε όλες τις υπηρεσίες. Η δυνατότητα ψυχαγωγίας και επικοινωνίας, που προσφέρεται με το πάτημα ενός κουμπιού, συντελεί στην αύξηση της ποιότητας ζωής τους. Σύμφωνα με έρευνα που διεξήχθη από το Παρατηρητήριο για την ΚτΠ, το διαδίκτυο βελτιώνει την ποιότητα ζωής των ΑμεΑ (54%) πολύ περισσότερο από ότι του γενικού κοινού (34%). Άλλωστε, οι υπολογιστές μπορούν όχι μόνο να αντισταθμίσουν την έλλειψη σε βασικές κινητικές, αισθητηριακές και γνωστικές λειτουργίες αλλά και να χρησιμοποιηθούν ως μέσο προώθησης των ανθρωπίνων ικανοτήτων και της ποιότητας ζωής. Παρόλα αυτά, για πολλά έτη, η πρόσβαση στο διαδίκτυο για αυτά τα άτομα, έχει παραμείνει απόμακρος και απαγορευμένος θησαυρός. Σύμφωνα με έρευνες, το 68% του πληθυσμού των ΑμεΑ, έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο από το σπίτι τους έναντι του 75% του γενικού πληθυσμού. Συμπεραίνεται ότι τα άτομα με ειδικές ανάγκες δεν διαφοροποιούνται πολύ από το γενικό πληθυσμό ως προς την ένταση χρήσης του διαδικτύου.

Η δημιουργία επομένως, προσβάσιμου περιεχομένου και τεχνολογιών φιλικών αποκτούν μεγάλη σημασία για την ισότιμη συμμετοχή τους σε όλα τα πεδία της κοινωνικής δράσης. Είναι εμφανές ότι η ηλεκτρονική πρόσβαση σε όλες τις υπηρεσίες αποτελεί μία πολλά υποσχόμενη για την εξίσωση ευκαιριών πρόσβασης τους. Ζητήματα όπως η σχεδίαση και η κατασκευή προσβάσιμων ιστοσελίδων, σχετίζεται άμεσα με το σεβασμό κατοχυρωμένων δικαιωμάτων. Με τον τρόπο αυτό τα άτομα αυτά που έχουν δυσκολία να φύγουν από το σπίτι τους να μπορούν πλέον να περιηγηθούν στο διαδίκτυο και να κάνουν ποικίλες δραστηριότητες: να αγοράσουν, να αναζητήσουν και να εξερευνήσουν, να συζητήσουν με φίλους, να δικτυωθούν, αλλά και να διαβάσουν άρθρα και εφημερίδες.

Το διαδίκτυο και η κοινωνία της πληροφορίας οραματίζεται τη δημιουργία μίας κοινωνίας ανοιχτής και προσιτής σε όλους, η οποία θα επιτευχθεί με την υιοθέτηση ειδικών ρυθμίσεων και με τη χάραξη ειδικών πολιτικών σε όλες τις πτυχές της ζωής. Στην κατεύθυνση αυτή έχουν αναπτυχθεί πολλές πρωτοβουλίες, κυρίως από την Ευρωπαϊκή Ένωση, με φορείς όπως INCOM, που δημιούργησε συγκεκριμένα πρότυπα και οδηγίες για την πρόσβαση στις τηλεπικοινωνίες. Σύμφωνα με to European Disability Forum (2003), δύο είναι τα βασικά σημεία, βάσει των οποίων θα μπορέσουν τα άτομα με ειδικές ανάγκες να εκμεταλλευτούν τις ωφέλειες των Νέων τεχνολογιών: η αρχή της σχεδίασης για όλους και η χρήση ειδικών υποστηρικτικών τεχνολογιών ή αλλιώς τη λεγόμενη «βοηθητική τεχνολογία». Με τον όρο υποστηρικτικές τεχνολογίες εννοούμε τις διάφορες συσκευές/ εξοπλισμό, που βελτιώνουν τις λειτουργικές δυνατότητες των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Τέτοιες συσκευές είναι τα εναλλακτικά πληκτρολόγια, τα φωνητικά προγράμματα πλοήγησης, ποντίκια αφής, ειδικά χειριστήρια, συσκευές που ελέγχονται με εισπνοές και εκπνοές, αναγνώστες οθόνης, μεγεθυντές οθόνης, οθόνες Braille. Επίσης, η χρήση ειδικών λογισμικών, επεξεργασίας κειμένου, εκπαιδευτικών παιχνιδιών, αναγνώρισης φωνής (Barfileld, 2003. Goggin & Νewell, 2003).

Το 2002, υιοθετήθηκε ένα πλαίσιο με ειδικές ρυθμίσεις στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες, όπου δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη συμμετοχική επικοινωνία για όλες τις ομάδες πληθυσμού, και ειδικότερα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες. Επίσης, δημιουργήθηκε το ευρωπαϊκό φόρουμ για τα άτομα με ειδικές ανάγκες, το οποίο έχει αναλάβει ένα ρόλο προωθητικό και ενισχυτικό για τα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων αυτών και τις ίσες ευκαιρίες. Επιπλέον, μέσω διάφορων προγραμμάτων ενθαρρύνονται οι εφαρμογές πολιτικών και ρυθμίσεων που θα διευκολύνουν την ζωή των ατόμων με αναπηρίες. Πιο συγκεκριμένα, μέσω του προγράμματος WAI (Web Accessibility Initiative), επιχειρείται η εφαρμογή ειδικά σχεδιασμένων ιστοσελίδων (WAI, 1997), μέσω του GUIDO, γίνεται χρήση της ρομποτικής τεχνολογίας, η οποία έχει υποβοηθητικό ρόλο στα άτομα με οπτική μειονεξία (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Έχουν αναπτυχθεί πολλές διαδικτυακές εφαρμογές που λειτουργούν βοηθητικά για τα άτομα με δυσκολίες στη μάθηση. Τέτοια παραδείγματα είναι η δημιουργία των λογισμικών Math Matrix Reading Matrix, τα οποία αποτελούν τον «χρυσό οδηγό» για την ειδική αγωγή. Ειδικότερα, βοηθούν τα άτομα με αναπηρία να αποκτήσουν υπολογιστικές ικανότητες, να συνδέσουν σύμβολα με την καθημερινότητα τους, να ερμηνεύσουν έννοιες, να οργανώσουν τη σκέψη τους, να κατανοήσουν κείμενο, να μετατρέψουν κείμενο σε ομιλία με τη χρήση του εργαλείου της ψηφιακής ομιλίας. Το διαδραστικό περιβάλλον του διαδικτύου και τα πολυμέσα που διαθέτει (εικόνα, ήχος, βίντεο κλπ), επιδεικνύουν μη προσδοκώμενες δεξιότητες από τα παιδιά με αναπηρία. Παρέχουν κίνητρα για μάθηση, ενισχύουν την αυτοεκτίμηση τους, καθοδηγούν το χρήστη, συγκρατούν την προσοχή τους και διαθέτουν αρκετό χρόνο (Boaler et al, 2001).

Το διαδίκτυο θεωρείται από πολλούς ερευνητές ως ένα μέσο μαζικής επικοινωνίας, που μπορεί με δραματικό τρόπο να μεταβάλει τόσο την αυτοεικόνα των αναπήρων, όσο και τις στάσεις του γενικού πληθυσμού απέναντί τους. Το διαδραστικό και πολυμεσικό περιβάλλον επιτρέπει την άρση των φυσικών περιορισμών και τη δημιουργία εικονικών ταυτοτήτων απαλλαγμένων από τις καθηλώσεις της αναπηρίας. Παράλληλα το διαδίκτυο προσφέρει πρόσβαση στην πληροφορία, βήμα για την έκφραση κάθε άποψης και αποτελεί τον ιδανικό τρόπο για τη μετάδοση της κουλτούρας των αναπήρων και τη διάδοσή της στο ευρύ κοινό, ιδιαίτερα δε στη νέα γενιά. Η ελαστικότητα του ίντερνετ εγκυμονεί βέβαια κ ]]> http://www.lesvosblogs.gr/%ce%95%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%9a%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%88%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1/2010/04/16/%ce%94%ce%99%ce%95%ce%98%ce%9d%ce%95%ce%a3_%ce%a3%ce%a5%ce%9d%ce%95%ce%94%ce%a1%ce%99%ce%9f__%ce%95%ce%a1%ce%95%ce%a5%ce%9d%ce%91,_%ce%95%ce%9a%ce%a0%ce%91%ce%99%ce%94%ce%95%ce%a5%ce%a4%ce%99%ce%9a%ce%97_%ce%a0%ce%9f%ce%9b%ce%99%ce%a4%ce%99%ce%9a%ce%97_%ce%9a%ce%91%ce%99_%ce%a0%ce%a1%ce%91%ce%9e%ce%97_%ce%a3%ce%a4%ce%97%ce%9d_%ce%95%ce%99%ce%94%ce%99%ce%9a%ce%97_%ce%91%ce%93%ce%a9%ce%93%ce%97 Fri, 16 Apr 2010 19:29:00 -0400 http://www.lesvosblogs.gr/%ce%95%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%9a%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%88%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1/2010/04/16/%ce%94%ce%99%ce%95%ce%98%ce%9d%ce%95%ce%a3_%ce%a3%ce%a5%ce%9d%ce%95%ce%94%ce%a1%ce%99%ce%9f__%ce%95%ce%a1%ce%95%ce%a5%ce%9d%ce%91,_%ce%95%ce%9a%ce%a0%ce%91%ce%99%ce%94%ce%95%ce%a5%ce%a4%ce%99%ce%9a%ce%97_%ce%a0%ce%9f%ce%9b%ce%99%ce%a4%ce%99%ce%9a%ce%97_%ce%9a%ce%91%ce%99_%ce%a0%ce%a1%ce%91%ce%9e%ce%97_%ce%a3%ce%a4%ce%97%ce%9d_%ce%95%ce%99%ce%94%ce%99%ce%9a%ce%97_%ce%91%ce%93%ce%a9%ce%93%ce%97 Efstratios Papanis ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ

ΕΡΕΥΝΑ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

Ο Συμβουλευτικός Σταθμός Ψυχολογικής Υποστήριξης του Πανεπιστημίου Αιγαίου σε συνεργασία με την Εταιρεία Ειδικής Παιδαγωγικής Ελλάδος, το Κέντρο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Πανεπιστημίου Κρήτης και το Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης & Αυτοδιοίκησης ανακοινώνει τη διεξαγωγή του Διεθνούς Συνεδρίου με θέμα: «Έρευνα, Εκπαιδευτική Πολιτική & Πράξη στην Ειδική Αγωγή», κατά το διάστημα 8-10 Οκτωβρίου 2010 στην Αθήνα (στις εγκαταστάσεις του ΕΚΔΔΑ, Πειραιώς 211, Ταύρος).

Το Πρόγραμμα του Συνεδρίου θα περιλαμβάνει:

§ Ομιλίες στην ολομέλεια από διακεκριμένους Έλληνες και ξένους επιστήμονες

§ Προφορικές Ανακοινώσεις στα επιμέρους Συμπόσια που θα δημιουργηθούν ανά θεματική ενότητα

§ Ανάρτηση poster

Οι θεματικές ενότητες του Συνεδρίου είναι οι εξής:

1. Ζητήματα ειδικής αγωγής στο Ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα

2. Ειδική Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση

3. Συμβουλευτική και Ειδική Αγωγή

4. Σχολική ενσωμάτωση και κοινωνική ένταξη ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και αναπηρία

5. Συνεργασία γενικής και ειδικής αγωγής και υποστηρικτών δομών

6. Μέθοδοι και εργαλεία ανίχνευσης, διάγνωσης και αξιολόγησης

7. Εξατομικευμένα προγράμματα παρέμβασης και μέθοδοι υλοποίησης

8. Εκπαιδευτική και Υποστηρικτική Τεχνολογία

9. Ειδικές μαθησιακές δυσκολίες

10. Νοητική υστέρηση

11. Διάχυτη Αναπτυξιακή Διαταραχή / Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας

12. Σύνθετες γνωστικές, κοινωνικές, συναισθηματικές δυσκολίες

13. Ειδική Γλωσσική Διαταραχή

14. Workshop Νέων Επιστημόνων (Υπ. Διδάκτορες-Νέοι Διδάκτορες)

15. Παρουσιάσεις επιστημονικών εργασιών από φοιτητές των σεμιναρίων ειδικής αγωγής

Όσες και όσοι ενδιαφέρεστε να λάβετε μέρος στο Συνέδριο με Προφορική Ανακοίνωση, θα πρέπει να στείλετε περίληψη της ανακοίνωσής σας στα Ελληνικά και Αγγλικά (μέχρι 300 λέξεις) στο email της Οργανωτικής Επιτροπής ccpsys.conf.2010@gmail.com το αργότερο μέχρι 30 Ιουνίου 2010. Εφόσον εγκριθεί, θα ενημερωθείτε μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μέχρι τις 20 Ιουλίου 2010. Τα τελικά κείμενα των εισηγήσεών σας για να συμπεριληφθούν στα Πρακτικά του Συνεδρίου θα πρέπει να αποσταλούν στο email της Οργανωτικής Επιτροπής ccpsys.conf.2010@gmail.com το αργότερο μέχρι της 15 Σεπτεμβρίου 2010.

Εφιστάται η προσοχή σας στα παρακάτω σημεία:

Ø Ο χρόνος της ανακοίνωσης δεν θα πρέπει να υπερβαίνει τα 15 λεπτά.

Ø Η καθεμία ανακοίνωση δεν θα υπερβαίνει τις 4.000 λέξεις (συμπεριλαμβανομένων και των πινάκων, της βιβλιογραφίας και της περίληψης). Θα είναι σε σελίδα Α4, σε γραμματοσειρά Times New Roman, με μονό διάστημα, θα έχει περιθώρια 4 εκ. δεξιά και αριστερά και 5,3 εκ. επάνω και κάτω. Ο τίτλος και το κείμενο θα είναι πλήρως στοιχισμένα, ενώ το ονοματεπώνυμο του/των συγγραφέα/ων, θα είναι στοιχισμένο/α δεξιά.

Ø Στην πρώτη σελίδα της εργασίας θα περιέχονται κατά σειρά:

1. Ο τίτλος της εργασίας (στοιχεία πεζά και Bold, μεγέθους 14).

2. Μία κενή γραμμή.

3. Το ονοματεπώνυμο του/των συγγραφέα/ων (πρώτα όνομα, μετά επώνυμο), στοιχεία Italic, μεγέθους 14.

4. Δύο κενές γραμμές.

5. Θα ακολουθεί το κυρίως κείμενο (στοιχεία μεγέθους 12).

6. Βιβλιογραφικός πίνακας.

7. Περίληψη της εργασίας στην αγγλική γλώσσα το πολύ 10 σειρές (στοιχεία μεγέθους 12).

8. Πλήρη στοιχεία του/των συγγραφέα/ων (ονοματεπώνυμο, ιδιότητα, διεύθυνση με Τ.Κ., τηλέφωνο, Fax και e-mail).

9. Οι παραπομπές θα παρατίθενται στο κείμενο (π.χ. Bernstein, 1975: 78-85) και οι τυχόν σημειώσεις/ διευκρινίσεις κ.λπ. σε κάθε σελίδα του κειμένου. Στη βιβλιογραφία το μικρό όνομα του/των συγγραφέα/ων να αναγράφεται ολόκληρο.

Παραδείγματα βιβλιογραφικών αναφορών:

Βιβλίο

Bernstein, Basil (1975). Class, codes and control: the process in education. London: RKP. (Η έκδοση δηλώνεται με δείκτη στη χρονολογία: 1975³, ο μεταφραστής παρατίθεται μετά τον τίτλο του βιβλίου: Λε Γκοφ Ζακ & Πιερ Νορά (1975). Το έργο της ιστορίας / μετ. Κλαίρη Μιτσοτάκη. Αθήνα: εκδ. Ράππα).

Bernstein, Basil (1979). “School cannot compensate for society”. Στο: Coleman, Robert School and Society. London: RPK.

Bernstein, Basil (1995). “Code theory and its positioning: a case study in misrecognition”. In: British Journal of Sociology of Education, 16 (1), 3-10.

Ø Η περίληψη στην Αγγλική γλώσσα και τα πλήρη στοιχεία του/των συγγραφέα/ων (ονοματεπώνυμο, ιδιότητα, διεύθυνση με Τ.Κ., τηλέφωνο, φαξ και email) θα πρέπει να επισυνάπτονται στην τελευταία σελίδα της εργασίας, μετά από τη βιβλιογραφία. Εργασίες χωρίς τις αναφερόμενες προδιαγραφές δεν θα γίνουν δεκτές για δημοσίευση.

Ø Οι εισηγητές θα πρέπει επίσης να προσέξουν τα εξής: α) Δεν επιτρέπεται να συμμετέχει κάποιος με περισσότερες από μία ανακοινώσεις ως πρώτος και σε περισσότερες από δύο ανακοινώσεις ως δεύτερος εισηγητής και β) σε μία ανακοίνωση καλό είναι να μη συμμετέχουν περισσότεροι από τρεις εισηγητές.

Ø Η συμμετοχή με ανακοίνωση στο Συνέδριο έχει οριστεί στο ποσό των 50 Ευρώ ανά εισηγητή και σε αυτήν περιλαμβάνεται καφές κατά τα διαλείμματα, το επίσημο δείπνο, ο φάκελος του Συνεδρίου και τα Πρακτικά του Συνεδρίου.

Ø Η συμμετοχή με απλή παρακολούθηση για τους συνέδρους και τους μεταπτυχιακούς φοιτητές έχει οριστεί στο ποσό των 20 Ευρώ και σε αυτήν περιλαμβάνεται καφές κατά τα διαλείμματα, το επίσημο δείπνο, ο φάκελος του Συνεδρίου και τα Πρακτικά του Συνεδρίου.

Ø Η συμμετοχή για τους προπτυχιακούς φοιτητές έχει οριστεί στο ποσό των 10 Ευρώ και σε αυτήν περιλαμβάνεται καφές κατά τα διαλείμματα, ο φάκελος του Συνεδρίου.

Ø Η συμμετοχή των καταρτιζομένων στα προγράμματα ειδικής αγωγής και συμβουλευτικής του Πανεπιστημίου Αιγαίου καθορίζεται σε 20 ευρώ για ανακοίνωση και 10 ευρώ για απλή παρακολούθηση.

Ø Σε όλους τους συμμετέχοντες θα χορηγηθεί βεβαίωση συμμετοχής.

Με φιλικούς και συναδελφικούς χαιρετισμούς,

Προκήρυξη

Μυτιλήνη, 11/11/2009

Το Εργαστήριο Κοινωνιολογίας της Εργασίας και Επαγγελμάτων σχετικών με τις νέες Τεχνολογίες, το Εργαστήριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Αγωγής και Επικοινωνίας και το Εργαστήριο Κοινωνικών και Πολιτικών Θεσμών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, προκηρύσσουν πρόγραμμα "Επιμόρφωσης και Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή", 410 ωρών στις πόλεις : Άγιο Νικόλαο Λασιθίου, Αγρίνιο, Άρτα, Βέροια, Καλαμάτα, Κέρκυρα, Πάτρα.
Στα σεμινάρια μπορούν να συμμετέχουν εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, καθώς και εργαζόμενοι στην ψυχική υγεία και σε δομές για άτομα με αναπηρία . Κάθε τμήμα εκπαίδευσης μπορεί να απαρτίζεται το λιγότερο από 50 επιμορφούμενους.
Η διάρκεια του προγράμματος έχει οριστεί από τις αρχές Δεκεμβρίου του 2009 έως το Νοέμβριο του 2010. Για τη συμμετοχή στο πρόγραμμαπροβλέπονται δίδακτρα 2.000 ευρώ, τα οποία προκαταβάλλονται.

Η αίτηση συμμετοχής αποστέλλεται ηλεκτρονικά στη διεύθυνση : seapa@aigaion.org και η καταληκτική ημερομηνία υποβολής είναι η 25η Νοεμβρίου 2009.

Στην αίτηση θα πρέπει να αναφέρονται

το ονοματεπώνυμο,

ο αριθμός ταυτότητας,

η επιθυμητή περιοχή φοίτησης,

τα αναλυτικά στοιχεία επικοινωνίας (σταθερό και κινητό τηλέφωνο, e- mail)

και να συνοδεύεται από αναλυτικό βιογραφικό σημείωμα.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθύνεστε τις εργάσιμες ημέρες από τις 9 :00 έως τις 14 :00 στα εξής τηλέφωνα:

Μπαλάσα Κατερίνα : 6930700245
Σταθερά τηλέφωνα : 22510 36520 & 22510 36554

Quote:The Passage

��Kanner�s use of the term autism has proven to be somewhat unfortunate, because of its association with the term used by Bleuler to describe the withdrawal into an active fantasy adopted by schizophrenics. Actually the concept of autism describes the very absence of any creative fantasy life which characterizes the withdrawal of such children. Hence, clinicians and diagnosticians have worked to differentiate autism from other identified disorders: Berta Rank (1955) used the term �atypical ego� development emphasizing the psychoanalytic perspective. Mahler (1952) described the children as suffering from �symbiotic psychosis� and thus a pathological mother-child relationship.

Intimately related to prevailing perspective on the etiology of autism are the various treatment approaches developed over the years. The 1940s and 1950s can be characterized as giving rise to several treatment philosophies, each based on the theoretical perspective advocated by the practitioner. Thus, diagnosis, etiological hypotheses and specific treatments varied. The treatments varied from psychoanalysis of the parents� institutionalization of the patient, psychotropic drugs, megavitamin regimens, electroshock and treatments based on learning theory principles�.

(Ritvo, 1976: pp 12-13)

Quote:autism > αυτός = self: term used by Kanner
fantasy > φαίνω = show
Schizophrenic > σχίζω + φρην = split + brain : first used by Kepler because he regarded schizophrenia as a mental disease with basic symptoms being inconsistency of logical thinking (irrationality ) > schizophrenic.

Characterize > χαρακτήρ
Clinician > κλίνη = bed
Diagnostician > diagnosis = δια + γινώσκω = foresee
Atypical = α + τύπος = the one who does not have any certain characteristics
Ego > εγώ = I, myself.

Emphasizing > έμφασης > εν + φήμη = support strongly
Psychoanalytic > ψυχή + αναλύω = soul + analyze (used by Freud )
Pathological > πάσχω + λόγος = suffer + science
Mother > μήτηρ > Indo-European origin.

Psychosis > ψυχή = soul
Etiology > αίτιον + λόγος = cause + speech (term widely used in philosophy)
Philosophy > φιλώ + σοφία = love + wisdom
Based > Βάσης = base.

Theoretical > θεωρώ > see very well
Practitioner > πράττω = do
Hypotheses > υπό + θέτω = put something under (consideration)
Psychotropic > ψυχή + τρόπος = soul + manner

Megavitamin > μέγα + βιταμίνη = mega (affix) + vitamin.

Electroshock > ήλεκτρoν + shock = amber + shock (the first electric phenomenon was noticed by Thales of Melitus with the help of some pieces of amber).

Quote:BIBLIOGRAPHY



Bauer, L. (1993), English Word � Formation (Cambridge, Cambridge University Press).

Berry, M. (1975), An Introduction to Systematic Linguistics: Structures and Systems (London, Batsford).

Bradley, H. (1914), The Making of English (London, Macmillan).

Brook, GL. (1958), A History of the English Language (London, Brown and Little).

Greenough, J. (1920), Words and their Ways in English speech (London, Macmillan).

Fowler /William Scott (1979) Incentive English, Oxford, Blackwell

Hughes, Geoffrey (1989), Words in Time (Oxford, Blackwell).

Koutsoudas Andreas (1962), Verb Morphology of Modern Greek: A descriptive analysis, New York Mc Graw-Hill

Lewis, CS (1967), Studies in words (Cambridge, Cambridge Univ. Press).

McRae, J. (1991), Literature with a Small �l� (Hong Kong, Macmillan).

Myers, L, M (1966), The Roots of Modern English (Boston, Brown and Little.

Roger, A 91991), Oh, Where Are You Going? A Suggested Experiment in Classroom Stylistics (Routledge, edited by R. Carter).

Weinreich, U. (1968), Languages in Contact (The Hague, Mouton).

ΕΙΣΗΓΗΤΕΣ:

ΠΕΤΡΟΥ Κωνσταντίνος

ΣΚΟΡΔΑΣ Ευστράτιος – Θεμιστοκλής

ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΠΑΠΑΝΗΣ ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ

Η εμπορία ανθρώπων με σκοπό την σεξουαλική εκμετάλλευσή τους αποτελεί τα τελευταία χρόνια μια θλιβερή πραγματικότητα, μια μάστιγα για ολόκληρη την ανθρωπότητα, ένα φαινόμενο που έχει λάβει εκρηκτικές διαστάσεις. Η μαστροπεία ως φαινόμενο δεν είναι κάτι το πρωτοεμφανιζόμενο. Προϋπήρχε, όχι όμως με τη σημερινή μορφή, με τον σημερινό διεθνικό χαρακτήρα αλλά ως τοπικό φαινόμενο, χωρίς ιδιαίτερη έκταση. Από τις αρχές του 1990 όμως με την εμφάνιση και ανάπτυξη του οργανωμένου εγκλήματος το οποίο οδήγησε σε μια διεθνοποίηση και παγκοσμιοποίηση της εγκληματικής δράσης η σωματεμπορία και η μαστροπεία ξέφυγαν από το τοπικό επίπεδο και ενδύθηκαν έναν χαρακτήρα διεθνικό, εντάχθηκαν και αυτές στις δραστηριότητες του οργανωμένου εγκλήματος. Οι ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων, που επακολούθησαν μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού και τον διαμελισμό της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά και οι πολεμικές συγκρούσεις, αρχικά στο Κόσοβο και αργότερα σε ολόκληρη την πρώην Γιουγκοσλαβία, σε συνδυασμό με την οικονομική εξαθλίωση των χωρών του τρίτου κόσμου συνέβαλαν τα μέγιστα στην έκρηξη της μαστροπείας και πρόσφεραν άφθονο και φθηνό ‘’εμπόρευμα’’ στα οργανωμένα κυκλώματα.

Στη χώρα μας, όπως και στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, η παράνομη διακίνηση ανθρώπων είναι στενά συνδεδεμένη με τη σεξουαλική εκμετάλλευση. Τα δεκάδες χιλιάδες διακινούμενα άτομα, ιδίως γυναίκες, μεταξύ των οποίων και πολλές ανήλικες, ζουν σε συνθήκες σύγχρονης δουλείας. Την τελευταία δεκαετία η χώρα μας έχει γνωρίσει την έξαρση του φαινομένου αυτού. Η Ελλάδα είναι χώρα προορισμού και transit των διακινουμένων προσώπων, που προέρχονται κυρίως από χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Τα κυκλώματα οργανωμένου εγκλήματος θησαυρίζουν από τα έσοδα της παράνομης διακίνησης και εμπορίας ανθρώπων. Επιπλέον, ένας εντυπωσιακά υψηλός αριθμός αντρών αναζητούν τις σεξουαλικές υπηρεσίες γυναικών που εκδίδονται αναγκαστικά, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τους πόσο υποφέρουν αυτές οι γυναίκες και ότι έτσι συντηρούν τον κύκλο της βάρβαρης εκμετάλλευσής τους.

1. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Όπως αναφέρεται αρκετά συχνά η πορνεία αποτελεί το αρχαιότερο των επαγγελμάτων εμφανιζόμενη σχεδόν ταυτόχρονα με την εμφάνιση και την ανάπτυξη των πρώτων ανθρώπινων συσσωματώσεων, των πρώτων - πρωτόγονων έστω – κοινωνιών .

Η πορνεία όμως ως επάγγελμα δεν ήταν πάντα συνδεδεμένη και εξαρτημένη από την μαστροπεία. Μια γυναίκα μπορεί κάλλιστα να διαθέσει τις σεξουαλικές της υπηρεσίες επί πληρωμή χωρίς την μεσολάβηση τρίτου ή τρίτων προσώπων οι οποίοι είτε θα την στρατολογούν και θα την προωθούν στην πορνεία (μαστροποί).

Η πρώτη αναφορά στην ιστορία σε πρόσωπα τα οποία θα μπορούσαν να θεωρηθούν κατά κάποιο τρόπο ως πρόδρομοι των σημερινών μαστροπών γίνεται στην Αρχαία Ελλάδα όπου αναφέρονται οι προξενήτρες, γυναίκες μεγάλης ηλικίας οι οποίες εκθειάζουν τα προσόντα και τις προσφερόμενες υπηρεσίες των εταίρων προκειμένου να πείσουν τους άνδρες να δεχτούν τις υπηρεσίες τους¹. Στην σύγχρονη Ελλάδα και μέχρι το 1980 δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για την σωματεμπορία και την μαστροπεία τα οποία θα μας επιτρέψουν να συνάγουμε ακριβή συμπεράσματα για την έκταση των φαινομένων αυτών. Πάντως ως φαινόμενα υπάρχουν και απασχολούν την Ελληνική κοινωνία και πολιτεία ήδη από την δεκαετία του 1920.

Κατά τα επόμενα χρόνια η Τρούμπα - συνοικία στην περιοχή του Πειραιά- θα αποτελέσει την περιοχή δράσης των ντόπιων μαστροπών. Η περιοχή αυτή θα αναπτυχθεί ως πορνική αγορά μετά το 1922, εποχή κατά την οποία η Μικρασιατική Καταστροφή οδήγησε σε μαζική είσοδο προσφύγων στην Ελλάδα, μεταξύ αυτών και χιλιάδων γυναικών χωρίς καμία διέξοδο, οι οποίες αποτέλεσαν το απαραίτητο «γυναικορυχείο» πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η ανάπτυξη της Τρούμπας.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 τα κυκλώματα των ντόπιων μαστροπών αρχίζουν να στρέφονται προς αλλοδαπές γυναίκες που εργάζονταν ήδη στην χώρα μας, κυρίως γυναίκες από τις Φιλιππίνες και την Πολωνία, προσφέροντάς τους αμοιβές κατά πολύ υψηλότερες από αυτές που κέρδιζαν από την εργασία τους. Η διάθεση των γυναικών αυτών γίνεται τόσο σε οίκους ανοχής - νόμιμους ή παράνομους - όσο και σε διάφορα μπαρ, ινστιτούτα μασάζ αλλά και με αποστολή στην οικία του πελάτη. Χαρακτηριστικά του τρόπου δράσης των μαστροπών είναι η προσπάθεια για εθελοντική παροχή υπηρεσιών από τις γυναίκες αυτές, χωρίς μεταχείριση βίας - δεν έχουμε εισέλθει, δηλαδή ακόμα στην εξαναγκαστική πορνεία - καθώς και η απόδοση σ’ αυτές σημαντικό μέρος των χρημάτων που κερδίζουν από την παροχή των πορνικών υπηρεσιών τους. Η δεκαετία του 1990 αποτέλεσε τη δεκαετία της έντονης έξαρσης του φαινομένου ως αποτέλεσμα των γενικότερων πολιτικών ,κοινωνικών και οικονομικών αλλαγών που έλαβαν χώρα καθώς και αλλαγών του τρόπου δράσης του οργανωμένου εγκλήματος.

2. ΕΝΝΟΙΑ ΜΑΣΤΡΟΠΕΙΑΣ

Ως μαστροπεία ορίζεται η προαγωγή ή εξώθηση στην πορνεία, ανήλικων ή η υπόθαλψη ή διευκόλυνση της πορνείας ανηλίκων, με σκοπό την εξυπηρέτηση της ακολασίας άλλων ως επίσης και η κατ’ επάγγελμα ή από κερδοσκοπία προαγωγή στην πορνεία γυναικών. Προαγωγή σε πορνεία σημαίνει να προκαλέσει κάποιος στο ανήλικο πρόσωπο την απόφαση για πορνεία ή να ενισχύσει ανήλικο που διστάζει να πορνευτεί. Δεν θεωρείται όμως δυνατή η προαγωγή σε πορνεία του ανήλικου προσώπου που ήδη διάγει πορνικό βίο. Αντίστοιχα στη προαγωγή γυναίκας το έγκλημα υπάρχει, είτε η γυναίκα που προάγεται στην πορνεία είναι αμέμπτων ηθών είτε είναι επίμεμπτων ηθών. Αν όμως διάγει ήδη πορνικό βίο δεν υπάρχει μαστροπεία.

Τέλος ο όρος κατ’ επάγγελμα που χρησιμοποιείται όσον αφορά την προαγωγή γυναικών σημαίνει ότι ο δράστης τελεί το έγκλημα αυτό για να ποριστεί συνεχές και σημαντικό εισόδημα, ενώ από κερδοσκοπία νοείται η προαγωγή που γίνεται για πορισμό αθέμιτου κέρδους μια φορά ή επανειλημμένα, αλλά όχι συνεχώς γιατί τότε πρόκειται για μαστροπεία κατ’ επάγγελμα².

3. ΑΙΤΙΑ ΜΑΣΤΡΟΠΕΙΑΣ

Ειδικότερα για την Ελλάδα η έξαρση του φαινομένου εκτιμάται ως κάτι το αναμενόμενο. Η γεωπολιτική θέση της χώρας κάθε άλλο παρά επέτρεπε αισιοδοξία ως προς το ότι θα ήταν δυνατός ένας περιφερειακός ρόλος ή πολύ περισσότερο η παράκαμψη ή αποφυγή ενσωμάτωσης σε διεθνή δίκτυα σωματεμπόρων και μαστροπών.

Αποτελώντας μέλος της ΕΕ αλλά κυρίως λόγω γεωγραφικής θέσης η Ελλάδα αποτέλεσε και αποτελεί ακόμα, σημαντικό κόμβο διαμετακόμισης γυναικών και ανηλίκων από την Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια προς την Δυτική Ευρώπη, αλλά και χώρα τελικού προορισμού-αγορά σεξουαλικής εκμετάλλευσης. Από την άλλη η σχετική οικονομική άνθηση που γνώρισε η χώρα μας τα τελευταία χρόνια, , έδωσε στον Έλληνα «πορνικό πελάτη» την δυνατότητα να είναι σε θέση να αγοράσει «προϊόν» υψηλής ποιότητας.

Η έκθεση του ΟΚΕΑ (Ομάδα Καταπολέμησης Εμπορίας Ανθρώπων) μιλάει για 75.000 -80.000 γυναίκες και ανήλικα κορίτσια που εντάχθηκαν στην πορνεία στην Ελλάδα με την χρήση φυσικού ή ψυχικού καταναγκασμού ή απάτης. Άλλοι όμως οργανισμοί που ασχολούνται με το θέμα υποστηρίζουν ότι ο αριθμός είναι πολύ μεγαλύτερος, πάνω από 100.000, καθόσον υπάρχουν αρκετά θύματα που δεν στάθηκε δυνατό να καταγραφούν.

Όσον αφορά τον τζίρο από τις παράνομες αυτές δραστηριότητες στη χώρα μας, ανέρχεται σε 600 εκατομμύρια Ευρώ το 1999, ενώ υπολογίζεται ότι άμεσα η έμμεσα ζουν από το κύκλωμα της διακίνησης γυναικών με σκοπό την σεξουαλική τους εκμετάλλευση περίπου διακόσιες δέκα χιλιάδες άνθρωποι σε ολόκληρη την Ελληνική επικράτεια. Εκτιμάται επίσης ότι οι σωματέμποροι και μαστροποί αύξησαν τα κέρδη τους κατά την περίοδο 1991-1996 κατά 70%³. Είναι σαφές ότι μιλάμε για μια καλοστημένη επιχείρηση με τεράστια κέρδη.

Ακόμα υπολογίζεται ότι μέχρι το 2000 ενάμιση εκατομμύριο πελάτες προσέφυγαν σε αυτού του είδους την απόλαυση, εξαρτήθηκαν δηλαδή απ τα παράνομα δίκτυα της πορνείας και αν οι εκτιμήσεις αυτές είναι ακριβείς τότε ο αριθμός αυτός αφορά περίπου το 1/4 του σεξουαλικά ενεργού πληθυσμού της χώρας, γεγονός που από μόνο του αρκεί για να καταδείξει την έκταση του προβλήματος⁴.

4. ΤΡΟΠΟΙ ΚΑΙ ΤΟΠΟΙ ΔΙΑΘΕΣΗΣ ΤΟΥ «ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ»

Οι εκδιδόμενες αλλοδαπές προωθούνται σε διάφορους πορνικούς τομείς καλύπτοντας όλη την γκάμα της πορνικής αγοράς. Οι τομείς αυτοί είναι:

Μπαρ και νυχτερινά κέντρα διασκέδασης, τα οποία αποτελούν τον πυρήνα της νέας πορνείας, την πλέον εξέχουσα μορφή της εξαναγκαστικής πορνείας και διεθνικής σωματεμπορίας. Στους χώρους αυτούς οι αλλοδαπές εργάζονται ως σερβιτόρες, χορεύτριες ή στριπτιζέζ και καλυπτόμενες πίσω από αυτό το πρόσχημα προσφέρουν και πορνικές υπηρεσίες σε όσους πελάτες το επιθυμήσουν, έναντι αδράς αμοιβής. Η συμφωνία γίνεται μεταξύ του πελάτη και του ιδιοκτήτη του κέντρου ο οποίος λειτουργεί ως μαστροπός, χωρίς καν να ερωτηθεί η εκδιδόμενη. Σε πολλά από τα κέντρα αυτά υπάρχουν δωμάτια όπου διαμένουν οι αλλοδαπές και εκεί γίνεται η ερωτική συνάντηση με τον πελάτη. Σε άλλες περιπτώσεις, ο πελάτης αποχωρεί μαζί με την αλλοδαπή από το μαγαζί και αφού συνευρίσκεται μαζί της σε δικό του χώρο ή σε ξενοδοχείο, την επιστρέφει στο κέντρο ενώ τέλος υπάρχει και το ραντεβού της επόμενης ημέρας όπου ο πελάτης συμφωνεί με το μαστροπό να παραλάβει την κοπέλα κάποια συγκεκριμένη ώρα την επόμενη ημέρα και κατόπιν να την επιστρέψει πάλι σε καθορισμένη ώρα. Κατά την τετραετία 1997-2000 υπολογίζεται ότι λειτουργούσαν περίπου 4.500 τέτοιοι χώροι στην Ελλάδα στους οποίους κυριαρχούσε το Ρώσικο και το Ουκρανικό δίκτυο⁵.

Οίκοι μασάζ (Μασαζίδικα),στα οποία οι αλλοδαπές γυναίκες προωθούνταν και πορνεύονταν σε ινστιτούτα αισθητικής που λειτουργούν νόμιμα και απλώς προσθέτουν ένα νέο τομέα άντλησης εισοδήματος. Με τον καιρό όμως τα περισσότερα μετατράπηκαν σε γνήσια πορνεία, παύοντας τις όποιες άλλες προσφερόμενες υπηρεσίες. Από πλευράς χώρου πρόκειται για χώρους πολυτελείας, σαφώς αναβαθμισμένους σε σχέση με τους γνωστούς οίκους ανοχής και με σαφώς ποιοτικότερες προσφερόμενες υπηρεσίες από πλευράς των εκδιδόμενων, με αυξημένο φυσικά κόστος, ενώ η ανεύρεση πελατών γίνεται μέσω αγγελιών σε εφημερίδες και περιοδικά.

Αποστολές κατ’ οίκον, ο τομέας αυτός λειτουργεί μέσω αγγελιών σε εφημερίδες και με την χρήση κινητής τηλεφωνίας για μεγαλύτερη ασφάλεια. Ο πελάτης μπορεί να παραγγείλει το ‘’προϊόν’’ στο σπίτι του θέτοντας και τις προδιαγραφές που αυτό πρέπει να πληροί ανάλογα με τις προτιμήσεις του. Το ραντεβού κλείνεται από το τηλέφωνο και η μεταφορά των γυναικών στην οικία του πελάτη γίνεται είτε από τους ίδιους τους μαστροπούς με δικό τους αυτοκίνητο, είτε από μισθωμένους από τους μαστροπούς οδηγούς. Και στις δυο περιπτώσεις οι συνοδοί περιμένουν σε κοντινή απόσταση και λειτουργούν και ως σωματοφύλακες της κοπέλας αν κάτι δεν πήγαινε καλά. Σε αρκετές περιπτώσεις η μεταφορά γίνεται από μισθωμένους οδηγούς ταξί οι οποίοι περιμένουν να επιστρέψει η κοπέλα για να την μεταφέρουν πίσω ή σε άλλο ραντεβού. Ο τρόπος μάλιστα αυτός τα τελευταία χρόνια αποτελεί τον κανόνα διότι θεωρείται ασφαλέστερος αφού ελαχιστοποιεί τις πιθανότητες σύλληψης μιας και είναι δύσκολο να αποδειχθεί η ενοχή ενός οδηγού ταξί.

Κατ’ οίκον πορνεία. Στις αρχές της δεκαετίας του 90 εκτιμάται ότι το 12% περίπου των εκδιδομένων αλλοδαπών ειδικεύονται στον τομέα της κατ’ οίκον πορνείας. Ενώ οι μαστροποί νοικιάζουν μικρά διαμερίσματα όπου εγκαθιστούν μια ή συνήθως περισσότερες κοπέλες και προσελκύουν πελάτες μέσω μικρών αγγελιών καθώς και συγκεκριμένων ηλεκτρονικών διευθύνσεων. Ο τομέας αυτός μέχρι το 1995 αποτελούσε σχεδόν μονοπώλιο του Ρωσικού και του Ουκρανικού δικτύου, ενώ από το 1996 τροφοδοτήθηκε και από το Αλβανικό δίκτυο, λόγω της δραστικής μείωσης της πορνείας του πεζοδρομίου.

Πάντως η κατ’ οίκον πορνεία όπως και αυτή σε οίκους μασάζ παρέχουν στους μαστροπους τις λιγότερες εγγυήσεις από πλευράς ασφάλειας καθώς είναι σχετικά εύκολη η ανακάλυψή τους από τις διωκτικές αρχές.

Πεζοδρόμιο: ο τομέας αυτός αποτελεί μέρος της παραδοσιακής πορνείας, δηλαδή αυτής πριν το 1990 και μέχρι τότε αποτελούσε μονοπώλιο των Ελληνίδων. Από το 1992 όμως θα αποτελέσει τομέα δράσης και του Αλβανικού δικτύου ως το 1996 όπου τα σκληρά μέτρα της αστυνομίας θα περιορίσουν ή μάλλον σχεδόν θα εξαφανίσουν τις εκδιδόμενες από το πεζοδρόμιο.

Οίκοι ανοχής: ο τομέας αυτός αποτελεί τον πυρήνα της παλιάς πορνείας, την κύρια μορφή παροχής πορνικών υπηρεσιών στην Ελλάδα. Κατά την περίοδο 1990-2000 λειτούργησαν στην Ελλάδα 280 έως 290 νόμιμοι και περίπου 20-45 παράνομοι οίκοι ανοχής -δηλαδή οίκοι ανοχής που δεν είχαν πάρει άδεια λειτουργίας- στους οποίους εκτός από Ελληνίδες εκδίδονταν γυναίκες που προωθούνταν και από τα 4 δίκτυα, με την μερίδα του λέοντος να έχει το Αλβανικό δίκτυο⁶

1. Συνέπειες του φαινομένου

1. Η ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

Η δράση του οργανωμένου εγκλήματος σεξουαλικής εκμετάλλευσης στη χώρα μας, ανάγκασε την ελληνική πολιτεία να προχωρήσει στην αλλαγή του ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου με ένα αυστηρότερο αλλά και περισσότερο προσαρμοσμένο στις ανάγκες της σύγχρονης αντεγκληματικής πολιτικής.

Έτσι κρίθηκε αναγκαία η ψήφιση ενός νόμου ο οποίος θα περιελάμβανε διατάξεις αποκλειστικά για την καταπολέμηση της σωματεμπορίας και της μαστροπείας. Ο νέος νόμος (Ν.3064/2002) ψηφίστηκε από την Βουλή των Ελλήνων -και από τα 4 κόμματα που εκπροσωπούνταν στη Βουλή – στις 2 Οκτωβρίου 2002 και τέθηκε σε ισχύ με την δημοσίευσή του στην εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις 15 Οκτωβρίου 2002. Ο Νόμος αυτός έχει τον τίτλο ‘’ΝΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΕΜΠΟΡΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΩΝ, ΤΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΓΕΝΕΤΗΣΙΑΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ, ΤΗΣ ΠΟΡΝΟΓΡΑΦΙΑΣ ΑΝΗΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΓΕΝΕΤΗΣΙΑΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΑΡΩΓΗ ΣΤΑ ΘΥΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΡΑΞΕΩΝ ΑΥΤΩΝ’’ και αποτελείται από 14 άρθρα. Όσον αφορά τα εγκλήματα της σωματεμπορίας και της μαστροπείας και την αρωγή των θυμάτων έχει ως εξής:

• Οι πράξεις της παραγράφου 1 τιμωρούνται πλέον σε βαθμό κακουργήματος (κάθειρξη μέχρι 10 έτη) και με χρηματική ποινή, αντί για πλημμέλημα όπως ίσχυε πριν.
• Καταργείται η ρήτρα επικαιρότητας και πλέον η μαστροπεία θα τιμωρείται σύμφωνα με την διάταξη αυτή ανεξάρτητα της ισχύος άλλης συναφούς διάταξης.
• Στην παράγραφο 2 επίσης τιμωρείται η πράξη σε βαθμό κακουργήματος εφόσον πληρούνται οι προβλεπόμενες προϋποθέσεις αντί για πλημμέλημα που ήταν πριν.
• Στην παράγραφο 3 δεν διαφοροποιείται η ποινή σε σχέση με τον προηγούμενο νόμο, εισάγεται όμως για πρώτη φορά η περίπτωση τέλεσης της πράξης από υπάλληλο κατά την άσκηση της υπηρεσίας του ή επωφελούμενος από την ιδιότητά του και μάλιστα συνιστά επιβαρυντική περίπτωση.

Έτσι με τις αλλαγές αυτές παρέχεται ουσιαστικότερη προστασία στους ανήλικους, αφού πλέον οι πράξεις που στρέφονται εναντίον τους τιμωρούνται σε βαθμό κακουργήματος ενώ η πρόσθετη διάταξη της παραγράφου 3 σκοπό έχει την καταπολέμηση της διαφθοράς των κρατικών λειτουργών και ιδίως των αστυνομικών που συχνά ενέχονται στη διάπραξη τέτοιων εγκλημάτων.

1. ΠΡΟΛΗΠΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ - ΜΕΤΡΑ ΚΑΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΕΛ.ΑΣ

Η Ελληνική Αστυνομία ως η κατεξοχήν αρμόδια υπηρεσία του κράτους για την πρόληψη και την καταστολή της εγκληματικότητας, βρέθηκε μετά το 1990 και με την αθρόα εισαγωγή νόμιμων και παράνομων αλλοδαπών γυναικών αλλά και ανδρών στην χώρα μας, μπροστά σε μια κατάσταση όπου οι παραδοσιακοί τρόποι αστυνόμευσης, αλλά και γενικότερα οι υπηρεσίες της όπως ήταν διαρθρωμένες μέχρι τότε, δεν ήταν σε θέση να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά. Η ΕΛ.ΑΣ δεν ήταν συνηθισμένη αλλά ούτε και έτοιμη να αντιμετωπίσει την νέα αυτή μορφή εγκληματικότητας και αυτό φαίνεται καθαρά από τα στοιχεία τα οποία καταδεικνύουν την έκταση που έχει πάρει η εξαναγκαστική πορνεία αλλοδαπών γυναικών στη χώρα μας.

Ως πρώτο βήμα προς την κατεύθυνση αυτή ήταν η ίδρυση της συνοριακής αστυνομίας ή αλλιώς υπηρεσίας συνοριακής φύλαξης με τον Ν. 2622/98 η οποία έχει ως κύρια αποστολή την αποτροπή παράνομης εισόδου αλλοδαπών στη χώρα, τον εντοπισμό και την σύλληψη αυτών και την παραπομπή τους στην δικαιοσύνη. Οι υπηρεσίες συνοριακής φύλαξης ιδρύονται σε παραμεθόριους και όμορους αυτών νομούς καθώς και σε νησιά που βρίσκονται εγγύς των θαλάσσιων συνόρων της χώρας.

Βασιζόμενη στον ίδιο νόμο 2622/98 ιδρύθηκε με το ΠΔ 224/02 ΦΕΚ 173-4 της 31-7-2001 η υπηρεσία Δίωξης Λαθρομεταναστών η οποία και λειτούργησε αρχικά στην περιοχή της Αττικής από τον Αύγουστο του 2002.⁸ Η υπηρεσία αυτή έχει ως αποστολή τον έλεγχο των μεταναστών στο Νομό Αττικής και την σύλληψη και απέλαση των λαθρομεταναστών καθώς και την σύλληψη και παραπομπή στην δικαιοσύνη των προσώπων που διευκολύνουν την παράνομη είσοδο και διακίνησή τους στη χώρα.

Ως ένα ακόμη βήμα για την αντιμετώπιση του φαινομένου θεωρείται η ίδρυση της υπηρεσίας εσωτερικών υποθέσεων της ΕΛ.ΑΣ με τον Ν. 2713/99 η οποία έχει ως αποστολή την διερεύνηση, εξιχνίαση και δίωξη σε όλη την επικράτεια των εγκλημάτων που διαπράττουν ή συμμετέχουν στην διάπραξή τους Αστυνομικοί όλων των βαθμών και τα οποία προβλέπονται από διατάξεις.

Η ίδρυση της συγκεκριμένης υπηρεσίας ναι μεν αποσκοπεί αμέσως στην δίωξη των επίορκων αστυνομικών και στην καταπολέμηση της διαφθοράς, μέσω όμως της λειτουργίας αυτής συμβάλλει και στην καταπολέμηση των φαινομένων της σωματεμπορίας και της μαστροπείας, πρώτον διότι περιορίζονται ή εξαλείφονται οι περιπτώσεις αστυνομικών που διαπράττουν ή συμμετέχουν στη διάπραξη των εγκλημάτων αυτών και δεύτερον διότι αποτελεί μοχλό πίεσης προς τους αστυνομικούς εκείνους που αρκετές φορές δείχνουν μια ύποπτη αδιαφορία όσον αφορά τον έλεγχο των χώρων προώθησης αλλοδαπών γυναικών (κέντρα διασκέδασης, ινστιτούτα αισθητικής κ.α) και την δίωξη των υπαιτίων.

Τέλος η ίδρυση σε κάθε αστυνομική διεύθυνση δεκαπενταμελούς αστυνομικής μονάδας, της ομάδας πρόληψης και καταστολής εγκληματικότητας (ΟΠΚΕ), η οποία διαθέτει υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης και άρτιο εξοπλισμό και στην δραστηριότητα των οποίων υπάγεται εκτός των άλλων και ο έλεγχος των αλλοδαπών για την διαπίστωση της νόμιμης ή μη εισόδου και παραμονής στη χώρα.

Όσον αφορά τον τομέα της εκπαίδευσης - επιμόρφωσης του αστυνομικού προσωπικού ήδη το αντικείμενο της σωματεμπορίας με σκοπό την σεξουαλική εκμετάλλευση εντάχθηκε στα εκπαιδευτικά προγράμματα όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης της Αστυνομικής Ακαδημίας.

Εκτός όμως από τα προαναφερόμενα μέτρα σημαντική είναι η δράση της ΕΛΑΣ στον τομέα της συνεργασίας με αστυνομίες άλλων χωρών τόσο στα πλαίσια της ΕΕ όσο και διεθνώς αλλά και η ανάπτυξη συνεργασίας με υπηρεσίες όμορων κρατών. Έτσι η ΕΛΑΣ συμμετέχει με αρμόδιους αξιωματικούς της σε ομάδες εργασίας (task - forces) της Europol, της Interpol, του συμφώνου σταθερότητας.

Συμμετέχει επίσης στην πρωτοβουλία SECI (Σύμφωνο για την καταπολέμηση του διασυνοριακού εγκλήματος στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης). Στα πλαίσια της συμμετοχής της η ΕΛΑΣ διατηρεί ένα Αστυνομικό Αξιωματικό σύνδεσμο στο Βουκουρέστι όπου βρίσκεται η έδρα του SECI.

Τέλος για την αντιμετώπιση της διασυνοριακής εγκληματικότητας και στα πλαίσια της αστυνομικής συνεργασίας με τις όμορες χώρες καθιερώθηκε η κατά τακτά χρονικά διαστήματα συνάντηση των Αστυνομικών Διευθυντών των παραμεθόριων περιοχών της χώρας με τους ομολόγους τους των άλλων χωρών για την ανταλλαγή πληροφοριών και την εκδήλωση αντίστοιχων δράσεων για την αντιμετώπιση του φαινομένου ύστερα από πρωτοβουλία της Ελληνικής Αστυνομίας⁹.

Β. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

Η έρευνα των περιστατικών της μαστροπείας για την περιοχή του νομού Λέσβου κατά την περίοδο 2001-2008 έγινε με την άντληση δεδομένων από το αρχείο της Α.Δ ΛΕΣΒΟΥ. Πιο συγκεκριμένα έγινε καταγραφή και ανάλυση 11 περιπτώσεων του εγκλήματος της μαστροπείας από το σύνολο των 15 που εντοπίστηκαν στην πόλη της Μυτιλήνης αλλά και στην περιφέρεια. Τα εγκλήματα διεπράχθησαν σε καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος που λειτουργούν ως βραδινά νυχτερινά κέντρα (bar). Το αίτιο είναι σε όλες τις περιπτώσεις το παράνομο περιουσιακό όφελος. Επίσης, οι εκδιδόμενες γυναίκες εργάζονται εκεί ως σερβιτόρες. Και στις 11 περιπτώσεις το ρόλο των πελατών υποδύθηκαν αστυνομικοί, οι οποίοι έναντι της αντίστοιχης αμοιβής, κατόπιν συγκεκριμένης συμφωνίας με τον εκάστοτε μαστροπό, στοιχειοθέτησαν τα εγκλήματα.

Τα στοιχεία αυτά αφού καταρτίστηκαν σε πίνακα όπου φαίνεται καθαρά ο τόπος και ο χρόνος τέλεσης του κάθε εγκλήματος, η υπηκοότητα και το επάγγελμα των δραστών, η ηλικία και υπηκοότητα των εκδιδόμενων θυμάτων, αναλύθηκαν στατιστικά με το ερευνητικό πρόγραμμα του spss 12. Από την επεξεργασία αυτή προέκυψαν γραφήματα που καταδεικνύουν τα στοιχεία αυτά ομαδοποιημένα και στη συνέχεια σχολιάζονται.

(περίοδος 2001-2008)

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ

Μυτιλήνη, 09/07/2009

Το Εργαστήριο Κοινωνιολογίας της Εργασίας και Επαγγελμάτων σχετικών με τις νέες Τεχνολογίες, το Εργαστήριο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Αγωγής και Επικοινωνίας και το Εργαστήριο Κοινωνικών και Πολιτικών Θεσμών του Πανεπιστημίου Αιγαίου προκηρύσσουν πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή 410 ωρών στις πόλεις: Αθήνα, Ηράκλειο, Χανιά, Λάρισα, Ξάνθη και Μυτιλήνη. Στα σεμινάρια μπορούν να συμμετέχουν εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς και εργαζόμενοι στην ψυχική υγεία και σε δομές ατόμων με αναπηρία. Κάθε τμήμα μπορεί να απαρτίζεται από 60 καταρτιζόμενους το μέγιστο και 50 το ελάχιστο. Η επιλογή των συμμετεχόντων θα γίνει κατόπιν συνέντευξης, η οποία θα διενεργηθεί από τις 18 έως 31 Αυγούστου.

Η διάρκεια του προγράμματος θα είναι από το Σεπτέμβριο του 2009 έως τον Οκτώβριο του 2010. Για τη συμμετοχή στο πρόγραμμα προβλέπονται δίδακτρα 2000 ευρώ, τα οποία προκαταβάλλονται. Οι αιτήσεις συμμετοχής θα κατατίθενται ηλεκτρονικά στη διεύθυνση: seapa@aigaion.org κατά το διάστημα 10 Ιουλίου 2009 έως 10 Αυγούστου 2009.

Μετά την παρέλευση του διαστήματος αυτού ουδεμία αίτηση θα γίνεται δεκτή. Στις αιτήσεις θα αναφέρονται το ονοματεπώνυμο, ο αριθμός ταυτότητας, η περιοχή φοίτησης, τα αναλυτικά στοιχεία επικοινωνίας (σταθερό και κινητό τηλέφωνο, email). Η αίτηση πρέπει να συνοδεύεται από αναλυτικό βιογραφικό σημείωμα. Τα κριτήρια επιλογής είναι: ο βαθμός πτυχίου, συνάφεια και προγενέστερη γνώση του αντικειμένου της ειδικής αγωγής, πιθανές δημοσιεύσεις, συμμετοχή σε σεμινάρια-συνέδρια, κατοχή δεύτερου πτυχίου ή μεταπτυχιακού τίτλου και η εν γένει παρουσία στη συνέντευξη.

Για πληροφορίες μπορείτε να απευθύνεστε από τις 9:00 έως τις 14:00 τις εργάσιμες ημέρες στα εξής τηλέφωνα :

Μπαλάσα Κατερίνα: 6930700245

Τσάπαλα Φλώρα: 6938172601

MARIA KONTOPOULOU

UNIVERSITY OF NEW HAVEN, 2005

Performance appraisal is rather important for the effective management and evaluation of staff. It helps develop individuals, improve organizational performance, and promote effective business planning. Performance appraisal is usually conducted annually for all organization’s staff. Each member is appraised by his/her line manager. Annual performance appraisal enables management, setting standards and objectives, and establishes individual training needs analysis and planning. Additionally, it reviews employee’s performance against the standards and objectives of the company that have been agreed through the previous year’s appraisal. Furthermore, it is essential for career and succession planning, staff motivation, promoting positive relations between management and staff. In other words, it is essential in order to manage the performance of both employee and organization (Noe, 2003).

What is rather important for an appraisal is to be a positive experience for the employees. Appraisals are a great chance for training, motivation, development and must be faced as an opportunity for all these, in order for the appraisal to be really valuable for both the employees and the organization. In many companies, especially in Greece, appraisals create fear emotions and are considered to be tools used to handle discipline issues. Before the application of an appraisal, employees should be informed for its use (Chapman,2001).

Many types of performance appraisal are available today. Which is going to be used in each case depends on several things: the purpose of the evaluation, the individual, the culture of the organization, and the evaluator. Some of the most commonly met forms of appraisal are the following:

• Formal annual performance appraisal
• Informal one-to-one review discussion
• Counseling meetings
• Observation on the job
• Survey of opinion of others who deal with the individual
• Psychometric tests and other behavioral assessments

Performance appraisal is used for many reasons. It can be used to successfully promote business strategy and culture change, by identifying employees’ behaviors that are required for this goal. This can be done by “re-focusing the workforce to attain changed organizational goals through changing their behavior” (Lepsinger, 1997, p. 19). It also helps to achieve team effectiveness. This is done by “identifying gaps in team skills sets in organizations seeking to implement a team structure” (Lepsinger, 1997, p.20). Additionally, it can be used as part of human resource management system. “Just as individuals use 360 degree feedback to determine their own development needs, organizations can use aggregate reports to create a profile of training and development needs across the company” (Lepsinger, 1997, p.20).

In spite of the fact that performance appraisal is widely used in companies today, many are the people that come to criticize it. The most common criticism is that it doesn’t give enough emphasis on teamwork. It rather encourages individuals using the organization’ system for personal gain, rather than trying to develop it so that everyone to improve. Another criticism is that the measurement system is not reliable and inconsistent. It actually gathers information based on personal characteristics, irrelevant to the task he/she proceeds. Also, it discourage and de-motivate or/and over-encourage and motivates certain individuals (Scholtes, 1993).

Performance appraisal should not for any reason be used for gathering information against a single employee from his/her colleagues, neither for facing an individual’s problem. If something like that happens may create problems between the employees (Bacal, 1999).

Despite the criticism, performance appraisal seems to be a rather good tool in evaluating employees and have a quite clear picture of their abilities, knowledge, weaknesses and strengths. Much research has been done on this issue, concluding in some interesting findings, in many aspects of appraisal. One representative example is a research conducted by R. Rubin in 1995 on “upward appraisal”. What Rubin and his partners did is designing an experiment on “upward appraisal”, meaning evaluation of the supervisor done from his/her subordinates and peers. Rubin was interested in finding what the evaluators consider important while evaluating. The whole research is based on the perspective assuming that gathering information from one source only is not as valuable as gathering it from more than one source. He decided to use supervisor’s subordinates and peers as source of information in upward appraisal because they are able to observe supervisor’s performance that he/she or her peers would not see. Also, subordinates’ attitudes toward supervisors can affect subordinates’ performance and attitude toward the organization. Furthermore, subordinates could reveal information valuable for training, polices and procedures, and their evaluation may increase the validity of supervisor evaluation. Rubin assumes that supervisors’ subordinates’ opinion can positively influence the organization train its supervisors and at the same time provides supervisors information regarding the way they are perceived by their subordinates. The basic conclusions of this research was that subordinates gave paid more attention on whether the supervisor had leadership abilities and was able to be a good role model, as well as being able to set a positive tone on the work environment and encourage teamwork. Paradoxically, little attention was given on issues such as knowledge and application of organization’s policies and procedures, schedule preparing, vacation time, handling emergencies and enforcing rules and regulations. Actually, those who perceived supervisors as a role model, seems to rate them highly (Rubin, 1995).

Another example of research that comes to add information on performance appraisal issue is the one conducted by Frank Moers in 2003. What makes this work important is that it is based on agency theory, which states that “any performance measure that is informative about the agent’s effort should be used for incentive purposes”. In this work, Moers wants to notice whether performance measure diversity and/ or subjectivity have an effect on appraisal rates. He actually found that indeed these two variables affect the rate (how strict the rate is) of appraisal. Specifically, measure diversity seems to motivate employees to improve their performance and to differentiate among employees based on their ability and skills. In that way it helps to make better promotion decisions. He also noticed that diversity in measures leads to more lenient ratings and less differentiation among employees. On the other hand, subjectivity leads to bias in evaluation. When more subjectivity is used evaluating and rewarding employee, superiors give higher rating. In that way it is difficult to separate skilled employees from the less skilled (Moers, 2003).

Some other things that must be taken into account before giving the appraisal tool to be completed are: the company’s organizational culture, job list inventory, job description, and task analysis.

Company’s culture plays an important role when you have to choose the appropriate appraisal method in a company. Company’s culture has to do with the ideology and rules a company follows to face its employees as well as how it faces problems and how its departments and tasks are arranged.

Job list is the gathering of all job titles in a company. Jobs are collections of tasks and responsibilities. A job is generally associated with the worker’s title. For example, “secretary” is a job. A job consists of responsibilities, duties, and tasks that are defined and can be measured and rated, and can be used as an employment tool for classifying work, measure their performance and place them in the appropriate position (Clark, 2000).

The processes of job description and task analysis can be considered as part of job analysis. Job analysis is acquiring information about a position, that helps to identify the major job requirements and links them to skills, education, training needed to successfully perform the functions of that job. The purpose of job analysis is to identify the experience, education, training, and other qualifying factors, joint with candidates who have the potential to be the best performers of the job to be filled. Job Analysis is a process to identify and determine in detail the particular job duties and requirements and the relative importance of these duties for a given job. It is a process where judgements are made about data collected on a job. It provides an objective basis for hiring, evaluating, training, accommodating and supervising persons with disabilities, as well as improving the efficiency of the company (Noe, 2003).

Once the job analysis has been completed the job analyst will be in a better position to develop objective job-related interview questions, write current and accurate position descriptions. Position descriptions should be updated on a regular basis and a job analysis done if any factors outlined above have to be altered, perform objective performance appraisals, determine if accommodations can assist a person with a disability to perform the job, conduct personnel functions in a non- discriminatory manner.

After job analysis is completed and the results of performance appraisal are gathered can gain a clear picture of whether an individual is appropriate for the position he has or it is needed to change position or get trained to develop better, etc. Many big companies nowadays choose not to fire employees that are inappropriate for a task. Instead, they either use rotating processes that is most employees, if not all, try themselves in as many positions in the company as possible. Training is very important in this case. And even in the case that an employee is decided to remain in the same position, training is again important.

Another thing that must be taken into account is that we must be precise in how we define and measure performance. We can achieve that if we define performance regarding the outcomes. It would be helpful to use outcomes that have to do with frequency of behavior. Also, use criteria that are related to the ways an employee may exhibit so that to improve his/her job and benefit the company (by saving money, for example). In addition, measure the work an employee does and he/she is not responsible for, such as helping others in their tasks. And not to mention that all employees’ (of a similar job) performance must be measured fairly and in a common baseline and feedback must be clearly explained.

The employee must continually be encouraged to clarify the results of appraisal, contribute information, and suggest solutions for performance. Also, the examiner needs to understand the results of the appraisal and the meeting following must hold value for everyone involved, and the results should include the following:

• a clear understanding of what is expected of the

employee.

• an understanding of the employee’s strengths, weaknesses, and areas of development.
• an expectation of employee’s success in meeting the goals of job description and company’s goals.
• Opportunity for the employee to add written comments to the appraisal and continue to have open channels of communication with his/ her supervisor.

(Feuer, 2003).

REFERENCES

Κάποτε η διδασκαλία σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης ήταν μεράκι. Δάσκαλοι με λιγότερες γνώσεις από τους σημερινούς, με ανεπάρκεια μέσων και υποδομών, κάτω από συνθήκες που οι σημερινοί ούτε τις φαντάζονται. Κάποτε, που την έλλειψη της εκπαιδευτικής πολιτικής αναπλήρωνε το φιλότιμο και η προσωπική λατρεία για τα γράμματα. Κάποτε, που ο εκπαιδευτικός κέρδιζε μόνος του το σεβασμό, τη γνώση και την κοινωνική καταξίωση και δεν περίμενε από τους συνδικαλιστές του κλάδου να στηρίξουν τα αιτήματά τους μέσα από τις σουίτες των ακριβών ξενοδοχείων ή στις πολυέξοδες γενικές συνελεύσεις και συνέδρια. Κάποτε, που η σύνταξη και η απομάκρυνση από την τάξη ισοδυναμούσε με κατάθλιψη κι όχι με κραυγές για συνταξιοδότηση, όσο γρηγορότερα γίνεται.

Η σημερινή κακοπληρωμένη γενιά δασκάλων,που ξεχρεώνει τις ανέσεις των καταναλωτικών δανείων και στενάζει διαμαρτυρόμενη για την ανέχεια, πίνοντας φραπέδες των 4 ευρώ,η γενιά της κρίσης, των club και των σκυλάδικων, των ανορθόγραφων φιλολόγων, που μολεύουν την ελληνική γλώσσα, η γενιά των αδιάφορων, που παρακολουθούν πληθώρα σεμιναρίων, χωρίς ποτέ να ενδιαφέρονται για όσα διδάσκονται σε αυτά, οφείλει να αποτίσει φόρο τιμής σε όλους εκείνους τους παλιούς εκπαιδευτικούς.

Οι δάσκαλοι των παραπόνων και της μιζέριας, των ιδιαιτέρων και της λούφας, των βαρύγδουπων τίτλων, των ακριβοπληρωμένων αδρανών συμβούλων, η γενιά που ξεπούλησε τον πολιτισμό που της κληροδότησαν, ανίκανη η ίδια να παράγει πολιτισμό μέσα στις αίθουσες διδασκαλίας, οφείλει να επαναπροσδιορίσει τις αξιώσεις της.

Απογοήτευση και ματαίωση παντού: στα διδασκαλεία με το μεγαλύτερο ποσοστό των εγγεγραμμένων να λείπει ή να εξαγοράζει το βαθμό του, που προσδοκά να ειδικευθεί στην ειδική αγωγή με μόνο κίνητρο το διορισμό, το επίδομα και τη δυνατότητα να ακολουθήσει πιο ήρεμους ρυθμούς, η γενιά του χαλαρά, των μορίων και των εύκολων μεταπτυχιακών, η γενιά που, ενώ καλείται να θεραπεύσει ιδανικά, δοσίλογη τα έχει ήδη παζαρέψει στο προσωπικό συμφέρον. Η γενιά αυτή που νομίζει ότι όλοι της χρωστούν καλείται να πείσει για τις προθέσεις της.

Η γενιά της διαθεματικότητας, του σχεδίου δράσης, της πολυπολιτισμικής εκπαίδευσης και του μαθητοκεντρισμού, που δεν ξέρει καν πώς να διδάξει, η γενιά η βαρετή και χλιαρή, η γενιά έρμαιο των διαγωνισμών, που αναμασά όσα κατάφερε να αποστηθίσει, η γενιά που δεν ενδιαφέρεται να εμπνεύσει τους μαθητές, προφασιζόμενη απαράδεκτες συνθήκες εργασίας και χαμηλούς μισθούς.

Η γενιά που καταχρηστικά μόνο φέρει τον τίτλο 'δάσκαλος', ενώ θα έπρεπε να λογίζεται μόνο ως επαγγελματίας. Συνένοχοι στην κατάσταση αυτή το κράτος και η τριτοβάθμια εκπαίδευση παρακολουθούν τον εκφυλισμό χωρίς να επεμβαίνουν, επειδή περίσσεψε η ύβρις και στέρεψαν οι πηγές της αρετής.

Αν σήμερα εξακολουθούν να λειτουργούν τα σχολεία, αυτό οφείλεται σε ορισμένους ρομαντικούς δασκάλους και καθηγητές, που σε πείσμα των καιρών, βάλθηκαν να μοιάσουν σε εκείνους τους παλιούς εκπαιδευτικούς.

Αν σήμερα αξίζει να στείλετε τα παιδιά σας στο σχολείο είναι γιατί σε κάθε ένα από αυτά βρίσκεται και ένας πεφωτισμένος δάσκαλος, που εξακολουθεί να διδάσκει λογοτεχνία και όχι το βιβλίο της γλώσσας και των μηχανιστικών δεδομένων.

Είναι γιατί στην πιο απομακρυσμένη τάξη θάλλει η παραφωνία της εξαίρεσης, που στηρίζεται στη δημιουργική σκέψη, στον αυθορμητισμό και στη φαντασία και όχι στις οδηγίες του ανίδεου Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.

Είναι γιατί το προνόμιο της διδασκαλίας φροντίσατε εσείς οι γονείς να το στερήσετε από τους εκπαιδευτικούς και να το καπηλευθείτε στους διαδρόμους των φροντιστηρίων, προσποιούμενοι ότι επιλέγετε το καλύτερο για τα παιδιά σας. Είναι γιατί εδώ και δεκαετίες στήσατε στον τοίχο το δάσκαλο, τον αποκόψατε από το έργο του, και του αφαιρέσατε, υπό το πρόσχημα της κίβδηλης προόδου, όλα τα δικαιώματά του.

Γι αυτό, κάθε φορά που χάνεται ένας τέτοιος δάσκαλος, παλιός ή νέος, το κενό είναι δυσαναπλήρωτο. Κάθε φορά που φεύγει ένας από αυτούς τα ΜΜΕ των κρετίνων και των αυτόκλητων δημοσιογράφων, των ατάλαντων πολιτικών και των πορνιδίων καλύτερα να αποσιωπούν την απουσία του. Γιατί τον μιαίνουν.

Κύριε Αριστείδη, καλή αντάμωση.

Μόλις πριν λίγα χρόνια, τουλάχιστον στην Ελληνική επικράτεια, οι γονείς παιδιών και εφήβων, υποκινούμενοι από διαπιστώσεις/διακηρύξεις επιστημόνων και ειδικών, αποδέχτηκαν ότι το διαδίκτυο μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά στη σχολική επίδοση και, ακολουθώντας το «ρεύμα των καιρών», αλλά και χάρη στην εύκολη και φτηνή πρόσβαση που επιτρέπει το ίντερνετ σε όλα τα κοινωνικά και οικονομικά στρώματα, εξόπλισαν τα παιδικά και εφηβικά υπνοδωμάτια με υπολογιστές τελευταίας τεχνολογίας। Πράγματι, η χρήση του ίντερνετ από μαθητές μπορεί να βελτιώσει την επίδοσή τους στα μαθήματα, καθώς η διαδικασία εύρεσης και επιλογής πληροφοριών αυξάνει την κριτική τους σκέψη και, το σπουδαιότερο, μεγιστοποιεί την αυτονομία τους। Διαφωτιστικά στο θέμα αυτό είναι, μεταξύ άλλων, τα ευρήματα μιας έρευνας των Jackson et al. (2006), σύμφωνα με τα οποία οι μαθητές οι οποίοι χρησιμοποιούσαν συστηματικά το διαδίκτυο ως εργαλείο στη μελέτη τους, αν και ανήκαν σε χαμηλό κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο και, επομένως, δεν είχαν άλλη βοήθεια από την οικογένειά τους, σημείωσαν υψηλότερη βαθμολογία από εκείνους που δεν έκαναν -ή έκαναν μικρότερη- χρήση του διαδικτύου. Το πολύτιμο αυτό εργαλείο γρήγορα κέρδισε την εμπιστοσύνη των γονέων, που με ικανοποίηση έβλεπαν τα παιδιά τους να περνάνε ένα μεγάλο μέρος του χρόνου τους μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή. Πιθανόν και να κατεύναζε τις «ενοχές» εκείνων που δεν είχαν, λόγω των πολλών επαγγελματικών τους υποχρεώσεων, τον απαιτούμενο χρόνο για να ασχοληθούν προσωπικά με τη μελέτη των παιδιών τους. Άλλωστε, το γεγονός ότι η ενασχόληση με το ίντερνετ τα κρατούσε στον ασφαλή χώρο του σπιτιού, μακριά από εξωτερικούς κινδύνους, καθησύχαζε ιδιαίτερα τους γονείς που διέμεναν σε μεγάλα αστικά κέντρα.

Γρήγορα, ωστόσο, ο θησαυρός μεταλλάχθηκε σε άνθρακα, καθώς τα πολλά και αναμφισβήτητα οφέλη του ίντερνετ άρχισαν να επισκιάζονται από τις αρνητικές συνέπειες της παρατεταμένης ή λανθασμένης χρήσης του, καθώς και το πλήθος των παραβατικών συμπεριφορών που βρίθουν στον εικονικό του κόσμο. Θα ήταν, άλλωστε, ουτοπική η πεποίθηση ότι οι παραβατικές συμπεριφορές του πραγματικού κόσμου δεν θα διείσδυαν, και μάλιστα ευκολότατα και ίσως στον ίδιο ή και σε μεγαλύτερο βαθμό, λόγω της φύσης και της λειτουργίας του διαδικτύου, και στον εικονικό. Μόνο που σε αυτήν την περίπτωση οι γονείς ήταν ανυποψίαστοι για τους κινδύνους, και τα παιδιά –εύκολα θύματα- ανενημέρωτα, όχι μόνο για τις παραβατικές συμπεριφορές που σημειώνονται στον κυβερνοχώρο, αλλά και για τον πιθανό εθισμό τους σε ένα άλλου είδους ναρκωτικό. Και αν η Ελληνική κοινωνία μόλις τώρα αρχίζει να αφυπνίζεται για τους κινδύνους που ελλοχεύουν, σε χώρες του εξωτερικού τα προειδοποιητικά μηνύματα ήταν πολλά εδώ και χρόνια. Δεν είναι τυχαίο ότι σε έρευνα που διεξήχθη στην Αμερική το 2006, το 85% των γονέων που ρωτήθηκαν απάντησαν ότι θεωρούν το ίντερνετ ως το πιο επικίνδυνο από όλα τα υπάρχοντα πολυμέσα (Common Sense Media, 2006). Οι ανησυχίες τους δεν είναι αβάσιμες, ούτε υπερβολικές. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς ότι τα παιδιά και, κυρίως, οι έφηβοι, απαλλαγμένοι από τις απαγορεύσεις και τους περιορισμούς που βιώνουν καθημερινά στην πραγματική τους ζωή, νιώθουν, αλλά και, ουσιαστικά, είναι ελεύθεροι να επικοινωνήσουν με όποιον επιθυμούν, να δοκιμάσουν διαδικτυακές εμπειρίες που τους φαίνονται δελεαστικές, προκλητικές και ενδιαφέρουσες, να εξερευνήσουν το άγνωστο, να ενταχθούν σε ομάδες, να διευρύνουν τον κοινωνικό τους κύκλο, συνομιλώντας με άτομα που ίσως να μην συναντήσουν ποτέ, να ξεχαστούν με πολύωρες μοναχικές περιηγήσεις στον κυβερνοχώρο ή να νιώσουν την αδρεναλίνη τους να κορυφώνεται παίζοντας παιχνίδια, χωρίς καν να χρειάζεται να μετακινηθούν από την καρέκλα τους. Αξιοσημείωτα είναι τα ευρήματα της έρευνας που διεξήγαγε το London School of Economics (2002), σύμφωνα με τα οποία το 90% των παιδιών που ρωτήθηκαν, ηλικίας από 8 έως 16 ετών, είχαν πρόσβαση σε πορνογραφικό υλικό, και μάλιστα τυχαία, κατά τη διάρκεια αναζήτησης πληροφοριών για τις σχολικές τους εργασίες. Μια τέτοιου είδους ελεύθερη και ανεμπόδιστη επαφή με υλικό ακατάλληλο για τις μικρότερες ηλικίες, ιδιαίτερα όταν είναι συνεχής και καθίσταται συνήθεια, μπορεί, όπως τονίζουν οι Subrahmanyam et al. (2004), να έχουν βλαβερές συνέπειες στην ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων και να επηρεάσουν τη μετέπειτα κοινωνική και σεξουαλική τους συμπεριφορά.

Διαφωτιστικά είναι τα πορίσματα και άλλων ερευνών του εξωτερικού, που αφορούν την επίδραση της παρατεταμένης ενασχόλησης με το διαδίκτυο στην οικογενειακή ζωή και ειδικότερα στις σχέσεις παιδιών-γονέων. Όπως παρατηρεί ο Larry Rosen (2007), ο εθισμός στο διαδίκτυο, όπως, άλλωστε, και κάθε είδους εθισμός, αποδείχτηκε ότι διατάρασσε σημαντικά τις σχέσεις των μελών της οικογένειας, καθώς οι μισοί περίπου γονείς που ρωτήθηκαν δήλωσαν ότι καθημερινά εισέπρατταν την επιθετικότητα ή την αποξένωση και την αδιαφορία των παιδιών τους.. Τα προβλήματα αυτά παρατηρούνται, σύμφωνα με μια άλλη έρευνα, αυτή των Gustavo Mesch και Ιlan Talmud (2006), όταν η ενασχόληση με το διαδίκτυο έχει κοινωνικούς σκοπούς και όχι εκπαιδευτικούς, καθώς η διαδικτυακή επικοινωνία λειτουργεί σε βάρος της αλληλεπίδρασης μεταξύ των μελών της οικογένειας.

Τέτοιου είδους παρατηρήσεις δεν πρέπει να προκαλούν κατάπληξη, αν αναλογιστεί κανείς ότι η ραγδαία «επιβολή» του διαδικτύου στη ζωή μας ήρθε χωρίς προηγούμενη ενημέρωση για τον πραγματικό του ρόλο, ο οποίος, αναμφισβήτητα, είναι ευεργετικός, εάν η χρήση του κινείται σε σωστά πλαίσια. Δυστυχώς, αν και οι Νέες Τεχνολογίες αποτελούν μάθημα των Ελληνικών Αναλυτικών Προγραμμάτων στα σχολεία, η ενημέρωση για τους κινδύνους του διαδικτύου φαίνεται ότι ήταν ανεπαρκής, ώστε να προστατεύσει παιδιά και εφήβους από το διαδικτυακό έγκλημα και τον εθισμό στον γοητευτικό εικονικό του κόσμο. Οι γονείς μόλις τελευταία άρχισαν να παραδέχονται ότι έχουν χάσει τον έλεγχο της κατάστασης και επιδιώκουν να ενημερωθούν για το θέμα. Ωστόσο, οι περισσότεροι από αυτούς, και ιδίως όσοι ανήκουν σε χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο ή διαμένουν σε αγροτικές περιοχές της Ελληνικής επικράτειας, πολύ λίγες γνώσεις έχουν σχετικά με τη χρήση των Νέων Τεχνολογιών. Χαρακτηριστικό είναι ότι σε έρευνα του Pew Report (2001), ακόμα και στην πιο εξελιγμένη τεχνολογικά Αμερική, το 64% των εφήβων που ρωτήθηκαν δήλωσαν ότι είχαν καλύτερη γνώση του διαδικτύου σε σύγκριση με τους γονείς τους, και το 66% των γονέων τους απλά συμφώνησε. Ο τεχνολογικός αυτός αναλφαβητισμός –ιδιαίτερα έντονος στην Ελλάδα- εξηγεί τη μηδαμινή, σχεδόν, παρέμβαση των Ελλήνων γονέων, αφού ούτε την ύπαρξη φίλτρων γνωρίζουν, ώστε η πρόσβαση σε επικίνδυνους ιστοχώρους να παρεμποδίζεται, ούτε και είναι σε θέση να παρακολουθήσουν τις διαδικτυακές δραστηριότητες των παιδιών τους. Με την πληθώρα, άλλωστε, των internet cafés, τα σύγχρονα αγαπημένα στέκια της νέας γενιάς, όπου περνούν ώρες «μοναχικής επικοινωνίας» και παριστάνουν τους ήρωες και πρωταγωνιστές εικονικών, φανταστικών πραγματικοτήτων, μέσα από πλήθος διαδραστικών παιχνιδιών, κανένας έλεγχος δεν μπορεί να υπάρξει, αν η ουσιαστική ενασχόληση με τα παιδιά δεν αντικαταστήσει το αίσθημα μοναξιάς και παραμέλησης που βιώνουν. Ενδεικτική της κατάστασης άλλη μια έρευνα του Larry Rosen (2007), σύμφωνα με την οποία, οι έφηβοι που περνούσαν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας στο My Space, δήλωσαν ότι έπαιρναν μικρή υποστήριξη από τους γονείς τους και ότι ένιωθαν παραμελημένοι και απογοητευμένοι από τη συμπεριφορά τους.

Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Οι συνεντεύξεις και τα ερωτηματολόγια χορηγήθηκαν από το Γ έτος του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου κατά το χειμερινό εξάμηνο του 2008-2009.

Σε γενικές γραμμές τα ποιοτικά στοιχεία της έρευνας ( που προήλθαν από 187 αναλυτικές συνεντεύξεις με δημοσιογράφους και πολίτες) καταδεικνύουν τα ακόλουθα:

1.Η ύπαρξη πολλών εναλλακτικών πηγών ενημέρωσης για τους περισσότερους από τους ερωτηθέντες προάγει την πολυφωνία και κατά συνέπεια την κριτική ικανότητα της κοινωνίας απέναντι στα πολιτικά και οικονομικά δρώμενα. Δυστυχώς για τους περισσότερους αυτή η ποικιλία πρόσβασης στην πληροφόρηση δεν οδηγεί αναγκαστικά στον εκδημοκρατισμό του βίου, επειδή τα σημερινά ΜΜΕ δρουν περισσότερο ως πολυεθνικές ή ως παραρτήματα διαφημιστικών εταιρειών, που έχουν συμφωνήσει μεταξύ τους στους βασικούς όρους της ενημέρωσης και απλά παρουσιάζουν

κάποια διασπορά, που είναι επίφαση δημοκρατίας. Οι ιθύνοντες των ΜΜΕ αποτελούν ένα ιδιωτικό ολιγοπώλιο που ελέγχεται από ανθρώπους που δεν ανήκουν στον χώρο της επικοινωνίας, αλλά των επιχειρήσεων. «Ο ανταγωνισμός μεταξύ των ΜΜΕ είναι ίδιος με αυτόν που έχουν οι μονοπωλιακοί όμιλοι σε κάθε τομέα της παραγωγής και όλο αυτό επηρεάζει φυσικά τη διαμόρφωση της σημερινής μορφής ενημέρωσης».Οι πιο πολλοί από τους ερωτηθέντες θεώρησαν πως υπάρχει άμεση σχέση εξάρτησης μεταξύ ΜΜΕ και πολιτικής. Η σχέση αυτή θεωρείται «… αμφίδρομη είτε λόγω του ότι τα ίδια τα Μ.Μ.Ε. πιέζουν για δικούς τους πολιτικούς λόγους είτε λόγω του ότι και από η πολιτική χρησιμοποιεί τα Μ.Μ.Ε. για να προβληθεί, για να ικανοποιηθούν συμφέροντα...». Τα ΜΜΕ δεν είναι οικονομικά ανεξάρτητα και έχουν ανάγκη πόρων για να συντηρήσουν τη λειτουργία τους, και για να κερδίσουν όπως όλες οι άλλες επιχειρήσεις. Είναι επομένως ευάλωτα απέναντι σε όλες τις ασθένειες που χαρακτηρίζουν τον επιχειρηματικό βίο, όπως η μειωμένη παραγωγικότητα, η έλλειψη ικανών στελεχών, ο έντονος - πολλές φορές αθέμιτος - ανταγωνισμός, η κακή οικονομική διαχείριση κλπ.

2.Τα κυριότερα προβλήματα του δημοσιογραφικού επαγγέλματος, που προκύπτουν σύμφωνα με τις συνεντεύξεις είναι: η αστάθεια του ωραρίου, «...αφιερώνει πάρα πολλές ώρες στο επάγγελμά του, δεν έχει ωράριο, είναι ανά πάσα ώρα και στιγμή έτοιμος για οποιαδήποτε αποστολή του ανατεθεί...». Το επάγγελμα του δημοσιογράφου απασχολεί συνολικά τη ζωή και απομυζεί τον προσωπικό χρόνο. Ακόμα και τις ώρες που δεν δουλεύει η σκέψη του είναι στο ρεπορτάζ, στο γράψιμο, στο σπίτι με ένα τηλέφωνο στο χέρι. Το επάγγελμα επηρεάζει την οικογένεια, τις σχέσεις με τους φίλους. Είναι μια δουλειά που δίνεις εξετάσεις κάθε μέρα. Μία αβλεψία και ένα λάθος θα σε περιθωριοποιήσει. Κόψιμο, παραποίηση και λογοκρισία κειμένων, συναδελφικός ανταγωνισμός, σχέσεις υποτέλειας με συντάκτες, ανάξιοι που επιπλέουν και σοβαροί δημοσιογράφοι, που παραγκωνίζονται. Κείμενα που υποκλέπτονται και αλληλοεπικάλυψη θεματολογίας. Οι δημοσιογράφοι του γραφείου και του ίντερνετ σε αντιδιαστολή με τους υπόλοιπους που κυνηγούν την είδηση.

Οι χαμηλές μισθολογικές απολαβές και το ζήτημα της ασφάλισης. «... ο τρόπος που αντιμετωπίζεται ο δημοσιογράφος σήμερα...οι τηλε-αστέρες των media», ένα στερεότυπο το οποίο χαρακτηρίζει μία ελίτ των δημοσιογράφων, κυρίως αυτούς που βρίσκονται σε ανώτερες θέσεις στον τύπο και στην τηλεόραση, το οποίο αποτελεί τροχοπέδη για την επαγγελματική εξέλιξη των υπολοίπων. Οι super-star δημοσιογράφοι έχουν επιδοθεί σε έναν ανελέητο αγώνα κατασκευής-παρουσίασης της είδησης, δεν διέπονται από τις βασικές αρχές δεοντολογίας και μεταδίδουν την αγωνία τους για προβολή στους νέους επαγγελματίες, οι οποίοι έχουν αλλοιωμένη εικόνα για τη δημοσιογραφία. Πολλοί δεν ξέρουν καν να συντάσσουν ένα κείμενο κι όμως ανελίσσονται στην ιεραρχία λόγω δημοσίων σχέσεων.

Η πλειοψηφία των ερωτηθέντων κατανοεί την ψυχική φθορά και το άγχος κατά τη διαδικασία αναζήτησης και παρουσίασης στο κοινό της είδησης. Τέλος, αναφέρθηκε ότι «είναι ένα άκρως επικίνδυνο επάγγελμα, εφόσον ασκείται σωστά..Το άγχος είναι μεγάλο και ενεδρεύουν πλείστοι κίνδυνοι, Ο δημοσιογράφος καλείται να παρίσταται σε επικίνδυνες ζώνες, σε εμπόλεμες περιοχές, χώρους ανθυγιεινούς, πολλές φορές ανάμεσα σε κόσμο που βρίσκεται σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης...» Όλα αυτά αργά ή γρήγορα επιδρούν στην ψυχοσύνθεση του δημοσιογράφου, πολλοί από τους οποίους πάσχουν από κατάθλιψη.

Οι δημοσιογράφοι είτε στον εθνικό είτε στον τοπικό τύπο θα βρεθούν αναγκαστικά σε δίλημμα: Ή θα προασπίσουν τα δημοσιογραφικά ιδεώδη ή θα συμμαχήσουν με παράγοντες και παραγοντίσκους ,οι οποίοι θα τον αναδείξουν, αλλά θα ζητήσουν το αντάλλαγμα: την αποσιώπηση, την επιλογή της είδησης, την παρουσίαση της μισής αλήθειας.

3.Οι περισσότεροι από τους ερωτηθέντες πιστεύουν ότι οι μετρήσεις τηλεθέασης ή αναγνωσιμότητας πρέπει να απαγορευθούν από το κράτος, γιατί σκοπός τους δεν είναι να μετρήσουν τη βούληση του λαού αλλά να διαπιστώσουν ποια είδηση και περιεχόμενο πουλάει καλύτερα. Θεωρούν ότι με αυτό τον τρόπο θα υπάρξει στροφή προς την ποιότητα υπό την εγγύηση του κράτους. «…να δημιουργηθεί ένας ενιαίος ραδιοτηλεοπτικός οργανισμός με κεντρικό έλεγχο και ο οποίος θα ανήκει στο κράτος….αλλά δεν θα λογοκρίνει. Θα επεμβαίνει όταν διαπιστώνει ότι επιχειρείται παραπληροφόρηση ή συγκάλυψη και θα δίνει στο κοινό την πραγματική διάσταση της είδησης» Πολλές φορές, τα ΜΜΕ προσπαθούν να κατευθύνουν, να >, να επηρεάσουν τις αντιλήψεις του κόσμου για το τι είναι σημαντικό και τι όχι και τέλος προσπαθούν να καθοδηγήσουν το κοινό στους δικούς τους προσανατολισμούς. Αυτά τα πετυχαίνουν με την επιλεκτική παρουσίαση, με το σχολιασμό και την ερμηνεία που δίνουν στα γεγονότα, με την προβολή προτύπων ζωής και αξιών, με τα μηνύματα μέσω του καθημερινού τύπου, ο οποίος έχει άμεση απήχηση στη μάζα των αναγνωστών, με συνέπεια οι αναγνώστες και οι τηλεθεατές να υπερφορτώνονται καθημερινά με πληθώρα από ανούσιες πληροφορίες και έτσι να αντιδρούν όχι σαν συνειδητοποιημένοι πολίτες, αλλά μάλλον σαν πολιτικά αδιάφοροι καταναλωτές

4.Πρόβλημα για τις εφημερίδες αποτελεί και η μεταφορά στελεχών-δημοσιογράφων από την τηλεόραση στις εφημερίδες. Αυτοί κατά την άποψη των ερωτηθέντων μεταφέρουν μία κουλτούρα εμπορευματοποίησης της είδησης, προσβάλλουν με τη στάση τους καταξιωμένους και στρατευμένους δημοσιογράφους και κρίνουν με επιδερμικά τηλεοπτικά κριτήρια την ποιότητα της εφημερίδας. Το πρόβλημα εστιάζεται στις διευθύνσεις των εφημερίδων, που τις περισσότερες φορές δεν έχουν αποσαφηνίσει το χαρακτήρα και την ιδεολογία της εφημερίδας, αλλά μπορούν να κρίνουν βραχυπρόθεσμα το συμφέρον τους. Τα ΜΜΕ δεν διαθέτουν στις περισσότερες των περιπτώσεων τους απαιτούμενους μηχανισμούς ελέγχου της φερεγγυότητας των δημοσιογράφων που απασχολούν

5.Ο καλός δημοσιογράφος πρέπει να διαθέτει – σύμφωνα με τους ερωτηθέντες- :

-Άριστη γνώση της ελληνικής γλώσσας (σύνταξη, γραμματική)

-Γενική και πολύπλευρη παιδεία

-Ισχυρό δίκτυο γνωριμιών-πηγών της είδησης

-Διορατικότητα, για να καταλαβαίνουν τι κρύβεται πίσω από τα λόγια κάποιου

-Θράσος, θάρρος, τόλμη και εντιμότητα

-Υπομονή ( είναι καλό ο δημοσιογράφος να περνά από όλες τις φάσεις και επαγγελματικά στάδια της δημοσιογραφίας)

-Να έχει εμπειρία του δρόμου κυνηγώντας την είδηση

-Να αποβάλει τη δουλοπρέπεια και την κολακεία

-Αυτογνωσία

-Άριστη γνώση των νέων τεχνολογιών

-Οικουμενική αντίληψη των ειδήσεων και γνώση των επιπτώσεών τους στην τοπική πραγματικότητα.

6. Τα επαρχιακά ΜΜΕ ταλανίζονται από την έλλειψη επαγγελματισμού, την υπερπροσφορά ερασιτεχνών αυτοαποκαλούμενων δημοσιογράφων, τις κακόγουστες διαφημίσεις, την παρέμβαση των τοπικών φορέων, το γεγονός ότι πολλές φορές είδηση αποτελούν γνωστά άτομα με ότι αυτό συνεπάγεται. Παράλληλα τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι δυσβάσταχτα καιτο κράτος σπάνια λαμβάνει μέτρα για την προστασία τους.

7. Τα ΜΜΕ παίζουν πλέουν το παιχνίδι δημιουργίας επιθυμίας για ένα προϊόν ή υπηρεσία και κατόπιν το παρουσιάζουν ως ανάγκη ενισχύοντας τον καταναλωτισμό, στο βωμό του οποίου διαμορφώνουν και οικοδομούν την είδηση.

8. Σημαντικό στοιχείο που προέκυψε από τις συνεντεύξεις είναι η απέχθεια του κοινού για τα στερεότυπα των ΜΜΕ (το φαινόμενο της ξύλινης γλώσσας), τα πανομοιότυπα θέματα που παρουσιάζονται σχεδόν ταυτόσημα και ταυτόχρονα από όλα τα ΜΜΕ, η διαπόμπευση της ελληνικής γλώσσας, (κατάργηση τόνων, νεολογισμοί), η διαρκής προβολή καρικατούρων και η ανάδειξη της γελοιότητας σε πολιτική σκέψη, η διαρκής αντιπολίτευση και η προβολή των αρνητικών μόνο στοιχείων της είδησης, η αδυναμία τους να ενισχύσουν τον κοινωνικό διάλογο, η απόσυρση από τη δημοσιογραφία των σημαντικών εκείνων ανθρώπων-διανοητών που σε χαλεπές εποχές προάσπισαν τη δημοσιογραφική δεοντολογία, η έλλειψη προσχημάτων και η βωμολοχία.

Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογία Πανεπιστημίου Αιγαίου

Η επικοινωνία στο διαδίκτυο έχει τόσο πολλές ιδιαιτερότητες, που μπορούμε πλέον να μιλάμε για μια διαφορετική διάστασή της με ποιοτικά, αλλά και ποιοτικά κριτήρια. Όσο πολύπλοκο κι αν είναι το πολυμεσικό περιβάλλον ενός παιχνιδιού, μιας διαδικτυακής κοινότητας, μιας ομάδας συζήτησης με βίντεο κλπ και παρά τα πολύπλοκα γραφικά, αυτό που μεταβάλλεται καθοριστικά είναι η μη λεκτική επικοινωνία, η γλώσσα του σώματος. Η έμφαση δίνεται κυρίως στο γραπτό λόγο, με τις διαφορετικές γνωστικές λειτουργίες της κωδικοποίησης και αποκωδικοποίησης, που αυτό συνεπάγεται. Τα χτυπήματα στον ώμο, η βόλτα με το φίλο, οι εκφράσεις του προσώπου, η στάση του κορμιού,η όσφρηση, η αφή, ακόμα και η γεύση χάνουν το σημαντικό ρόλο, που έχουν στην πραγματική ζωή.

Η ιδιοτυπία αυτή παρέχει στους συνομιλητές να παρουσιάσουν ένα μόνο μέρος της πραγματικής τους ταυτότητας, να παραμείνουν ανώνυμοι, να επιδείξουν τον πραγματικό τους εαυτό ή να επιλέξουν ένα ολοκαίνουριο προσωπείο, ανάλογα με τα αποθέματα αυτοεκτίμησης, που διαθέτει ο καθένας και τους σκοπούς για τους οποίους επιδιώκει μία διαδικτυακή σχέση. Σε παιχνίδια όπως το Second Life, το There, το Palace, τα οποία θα αντικαταστήσουν σύντομα τον παροξυσμό του Facebook, ο παίκτης ντύνεται ένα οπτικό κουστούμι, μια εικονική αντανάκλαση του εαυτού του (avatar) και μέσω αυτού ζει μια δεύτερη παράλληλη ζωή μέσα στο ίντερνετ, που του δίνει την ευκαιρία να αναδείξει τα πιο κρυφά ένστικτα και επιθυμίες, να προβάλλει τον ιδεατό εαυτό ή να βυθιστεί σε μια συμβολική πραγματικότητα, που τον απαλλάσσει από τα άλγη και τις στερεοτυπίες της καθημερινότητας.

Είναι απόλυτα καταληπτός ο εθισμός που προκύπτει από αυτήν την κατάσταση, η οποία μοιάζει πολλές φορές με ύπνωση ή με όνειρο, με μια αλλοιωμένη διάσταση της συνείδησης: μέσα στην ασφάλεια ενός δωματίου, σε ένα περιβάλλον χωρίς τα ρίσκα της επώδυνης και αγχώδους ζωής, με το δικό σου ρυθμό, με διαφορετική αίσθηση της αιτίας και του αποτελέσματος, με πλήθος διαδικτυακών ενισχύσεων και με τη Δημοκρατία του Διαδικτύου να φανερώνεται σε αντίθεση με τις τυραννίες της φυσιολογικής ζωής: Στην επικοινωνία αυτή ο καθένας μπορεί να επιλέξει το φύλο του, την ηλικία, το μέρος που θα δράσει. Η κοινωνική τάξη, το μορφωτικό επίπεδο, τα μέχρι τώρα επιτεύγματα δεν αξιολογούνται και μοναδική σημασία αποκτά ο βαθμός εξοικείωσης με το παιχνίδι, τη συζήτηση, την ομάδα στην οποία θέλει κάποιος να ενταχθεί η και η ταχύτητα με την οποία κάποιος πληκτρολογεί ή δίνει τις εντολές. Ο καθένας μπορεί να κάνει φανερή την παρουσία του στο ίντερνετ, να διατρανώσει το λόγο του, να πει την άποψή του. Φυσικά τα στατιστικά χρήσης του διαδικτύου φανερώνουν ότι οι φτωχές χώρες δεν μετέχουν ακόμα αυτού του παραδείσου, όπως και οι άστεγοι και οι κοινωνικά αποκλεισμένοι, αλλά αυτό δεν φαίνεται να ανακόπτει τη δυναμική της εξάπλωσής του.

Στο Διαδίκτυο η γεωγραφία των σχέσεων δεν έχει τόση σημασία. Ο μαθητής συνομιλεί με τον υπάλληλο στη Βρετανία μέσω ενός εξυπηρετητή, που βρίσκεται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο χωροχρόνος αλλοιώνεται και η επιλογή των φίλων δεν είναι αναγκαστική, αλλά βάσει ενδιαφερόντων. Ο ανάπηρος θα συνομιλήσει με άτομα, που αντί να τον οικτίρουν, κατανοούν το πρόβλημά του, και ακόμα καλύτερα υποδύεται έναν μη ανάπηρο εικονικό χαρακτήρα, ο καρκινοπαθής εκφράζει την αγωνία του για τη χημειοθεραπεία και την επίδραση της σισπλατίνης στον οργανισμό του, βρίσκει τον καταλληλότερο θεραπευτή, οι ομάδες των νέων αποτινάσσουν τα δεσμά των ενηλίκων χωρίς τη λογοκρισία των δασκάλων, η μάθηση στην πιο άτυπη μορφή της αποδεικνύεται πολύ πιο αποτελεσματική από τα βαρετά αναλυτικά προγράμματα, όλα τόσο εξιδανικευμένα, που προσομοιάζουν με τον κόσμο των ναρκωτικών.

Ίσως η πιο δραματική αλλοίωση είναι αυτή του χρόνου. Το διαδίκτυο προσφέρει ευκαιρίες για σύγχρονη και ασύγχρονη επικοινωνία. Το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και οι συμμετοχή σε ομάδες συζητήσεων, σου προσφέρει την πολυτέλεια να απαντήσεις με το δικό σου ρυθμό, αλλά ακόμα και στα chats έχεις πολύ περισσότερο χρόνο από την άμεση αντίδραση, που απαιτείται στην κανονική ζωή. Αυτό διαμορφώνει τις ιδανικές συνθήκες για αναλογισμό, για καταγραφή των συνομιλιών, ώστε να εξαχθούν ασφαλέστερα συμπεράσματα, για να χαραχθεί μια στρατηγική επικοινωνίας. Το διαδίκτυο εξελίσσεται τόσο γρήγορα, που η παραμονή για μερικούς μήνες σε ένα παιχνίδι ή σε μια ομάδα σε αναγάγει σε έμπειρο με την 'εικονική κοινωνική καταξίωση', που αυτό συνεπάγεται.

Και τέλος η γλώσσα που σταματά να υπόκειται σε φυσικούς περιορισμούς, που βιάζεται, εμπλουτίζεται, κονιορτοποιείται για να επανασυσταθεί, που κοσμείται από emoticons, νεολογισμούς, συντμήσεις, μείγματα γλωσσών και τελικά που καθορίζεται όχι από γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες, αλλά από τον τρόπο που εσωτερικεύει ο χρήστης τον κόσμο.

Στις διαδικτυακές κοινότητες οι χρήστες δεν θέλουν να παραμένουν εντελώς ανώνυμοι. Συνήθως προτιμούν να καθορίζουν εκείνοι ποια στοιχεία της προσωπικότητάς τους θα αποκαλυφθούν και ποια θα παρουσιαστούν αλλοιωμένα και συμπληρωμένα με παλιότερες εκφάνσεις του εαυτού ή με φαντασιακά στοιχεία. Ο McWilliams (1994) διέκρινε διάφορους τύπους προσωπικότητας για κλινικούς σκοπούς και ο John Suler (1996) τους χρησιμοποίησε για να κατηγοριοποιήσει τα είδη των εικονικών προσωπικοτήτων, που χρησιμοποιούνται στο ίντερνετ: Ο ναρκισσιστικός τύπος, που επιλέγει θέματα που φανερώνουν δύναμη, τελειότητα, μεγαλείο, ο σχιζοειδής που διαλέγει το προσωπείο του αδιάφορου συναισθηματικά, του εσωστρεφή, του καταθλιπτικού ( πιο σκοτεινές και μοναχικές φιγούρες), ο μανιακός με θέματα που περιστρέφονται γύρω από τον κακό εαυτό, ο παρανοειδής που είναι ευερέθιστος, παίρνει συχνά το ρόλο του κατήγορου, που διαρκώς τονίζει τα ελαττώματα στους άλλους, ο ψυχαναγκαστικός, που δίνει έμφαση στη λεπτομέρεια της εικόνας του και στην εμμονή στους κανόνες, οι τύποι με ψυχοπαθητική προσωπικότητα, που συνήθως παραβιάζουν την πεπατημένη, δεν ανήκουν πουθενά, δεν συμμορφώνονται σε κοινές παραδοχές, ο μαζοχιστής, που είναι αυτοκαταστροφικός και διαρκώς επιδιώκει να πληγωθεί από τη συμπεριφορά των άλλων. Όλη η ανθρώπινη ψυχοσύνθεση, που συνθέτει το μωσαϊκό της καθημερινότητας, συγκεκαλυμμένη και λανθάνουσα, επαναδομείται, φιλτράρεται και αναμειγνύεται στο διαδίκτυο, το οποίο αναγκαστικά έχει όλο το εύρος της ανθρώπινης ψυχής. Ο ανιμισμός, τα τοτέμ και η συμβολοποίηση της πρωτόγονης νόησης διαχέει όσους προτιμούν μορφές ζώων, η καθήλωση στην παιδική ηλικία εμπνέεται από μορφές κινουμένων σχεδίων, ο ιδεατός εαυτός, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η προσκόλληση στη μόδα διατρανώνεται με την υιοθέτηση προσωπείων γνωστών καλλιτεχνών και στις περιπτώσεις που ο χρήστης εμφανίζει πραγματική φωτογραφία του, παράλληλα εκφράζει τη διάθεσή του να παίξει με διαφανείς και ειλικρινείς όρους.

Η σεξουαλικότητα σε όλες τις μορφές είναι διάχυτη στο διαδίκτυο: Προκλητικές φιγούρες (κυρίως γυναικών) για άμεση, χωρίς αναστολές προσέγγιση, γλώσσα χυδαία ή ρομαντική, απωθημένα που αναδύονται υπό την ψευδαίσθηση της αναγεννητικής ανωνυμίας, οι κοινωνικές συμβάσεις, που μπορούν να καταλυθούν χωρίς συνέπειες. Εάν οι συνέπειες των πράξεων είχαν αληθινά αποτελέσματα στους χρήστες, το ίντερνετ θα ήταν ένα ατέλειωτο πεδίο φόνων, βιασμών, λαγνείας και παραβίασης των νόμων.

Ένα ανησυχητικό στοιχείο που προέκυψε από τις συνεντεύξεις είναι το αίσθημα κενού, που συνεπάγεται η πολύωρη χρήση των διαδικτυακών παιχνιδιών, του facebook, των ‘chat rooms’ και των άλλων μέσων κοινωνικής δικτύωσης: Σχέσεις επιφανειακές, φρενήρεις, στιγμιαίες δημιουργούνται, μεταλλάσσονται και διαγράφονται με ένα κλικ. Νεαρά άτομα που εφευρίσκουν πολλαπλά προσωπεία, ανάλογα με την πλευρά του εαυτού, που θέλουν να παρουσιάσουν. Χρήστες που καπηλεύονται και οικειοποιούνται προφίλ άλλων ατόμων. Έκφραση κάθε συναισθήματος, παρόρμησης ή ενστίκτου χωρίς κανένα πρόσχημα. Επικοινωνία στην οποία, ακόμα και η χρήση κάμερας, αποκρύπτει τη γλώσσα του σώματος, αποδυναμώνοντας την αποκωδικοποίηση των μηνυμάτων.

Πλευρές της προσωπικότητας, που αναδεικνύονται αλόγιστα, χαρακτηριστικά που δραματοποιούνται για να εντυπωσιάσουν. Χρήστες άτολμοι στην προσωπική τους ζωή, με περίπλοκες οικογενειακές βιογραφίες, απαξιωμένοι από το εκπαιδευτικό σύστημα, αναδομούν την αυτοεκτίμησή τους μέσα από συγκρίσεις (π.χ. compare hotness) και διαγωνισμούς του Facebook, εισπράττουν φιλοφρονήσεις για την απόκρυφη φωτογραφία που ‘ανέβασαν’. Γυναικεία σαγηνευτικά και εν πολλοίς ψεύτικα προφίλ, που προκαλούν ρίγη σε χιλιάδες άγνωστους θαυμαστές, εικονικά κεράσματα και δώρα, υπενθύμιση γενεθλίων και σημαντικών στιγμών και έξαφνα ο πολύωρος χρήστης βυθίζεται σε μια ουτοπία κοινωνικότητας, γίνεται το επίκεντρο της προσοχής σε άτομα που υπό άλλες συνθήκες δεν θα θυσίαζαν γι’αυτόν ούτε λεπτό από το χρόνο τους. Μια ιδιότυπη ψυχοθεραπεία χωρίς κανόνες και όρια.

Οι δεξιότητες που πρέπει να καλλιεργηθούν για μια επιτυχημένη προσωπική κοινωνική προσαρμογή, τώρα αντικαθίστανται από άλλες που εγγυώνται ότι η εικονική προσωπικότητα και τα διαδικτυακά επιτεύγματα θα γίνονται διαρκώς αποδεκτά.

Η πραγματική ζωή φαντάζει ανιαρή, αργή, πληκτική, ανούσια. Οι σχέσεις, με τα τυπικά και τους κανόνες που επιβάλει η κοινωνία, απαράδεκτες. Το αίσθημα κενού καθώς ο χρήστης επαναφέρεται στην πραγματικότητα, ανήκεστο Η νέα γενιά που βίωσε την παγίωση του διαδικτύου μετά το 1995, που ανατράφηκε με online παιχνίδια και internet καφέ, που μέσα από το κινητό μπορεί να συνεχίσει απρόσκοπτα ό,τι άρχισε στον υπολογιστή, παρατείνοντας ακόμα περισσότερο τις ώρες χρήσης, έχει πρόβλημα συνεννόησης με τις υπόλοιπες γενιές, που δεν κατανοούν την ελκυστικότητα του ιντερνέτ. Η επικοινωνία και οι σχέσεις στην πραγματική ζωή απαιτούν διαπραγμάτευση, ρίσκο, υπομονή, επένδυση χρόνου και συναισθήματος. Η έκβασή τους πολλές φορές αμφίβολη. Αυτός που τις επιχειρεί δεν δέχεται άμεση ενίσχυση, όπως συμβαίνει στο διαδίκτυο, ειδικά σε μια κοινωνία που η συλλογικότητα φθίνει και ο ατομισμός ανακηρύσσεται σε πρώτιστη αξία. Οι σημερινοί νέοι, που μεγαλώνουν γνωρίζοντας άριστα την ηδονή του ‘social networking’, που χρησιμοποιούν το facebook περισσότερο από πέντε ώρες την ημέρα ,αποδίδουν στις πραγματικές τους ταυτότητες λιγότερη αξία σε σύγκριση με τις διαδικτυακές και δεν μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά στον αληθινό κόσμο. Νιώθουν κατάθλιψη για την ανικανότητα αυτή, αδυνατούν να αντλήσουν ευχαρίστηση από μη ακραίες καταστάσεις, όπως αυτές των ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Για το λόγο αυτό τις επιζητούν και στην πραγματική ζωή, με αποτέλεσμα πολλές φορές να φέρονται αντικοινωνικά. Βιώνουν στερητικά σύνδρομα, όταν δεν έχουν πρόσβαση και εξαρτούν την αυτοεκτίμησή τους από ένα πληκτρολόγιο ή joystick. Ο πολύωρος χρήστης αποδίδει μεγαλύτερη σημασία σε μια κακή βαθμολογία στα ratings του facebook, παρά σε μια αποδοκιμασία του δασκάλου ή των γονιών του. Πραγματικές σχέσεις καταστράφηκαν όταν ο ένας από τους δύο συντρόφους ανακάλυψε ότι ο άλλος έκανε flirt στο facebook ή διατηρούσε ένα πολύ επιτυχημένο προφίλ.

Η φιλία και η επικοινωνία επανανοηματοδοτείται: Ο ‘άλλος’, ο συνομιλητής σε ένα chat room δεν είναι ένα αμιγώς πραγματικό πρόσωπο, αλλά ένα προσωπείο, ένα κράμα από αληθινές ιδιότητες και φαντασιακές προβολές. Οι αισθητηριακές αναπαραστάσεις μηδαμινές. Ο χρήστης μιλά σε ένα πρόσωπο που ο ίδιος κατασκευάζει. Προβάλλει επάνω του τις επιθυμίες του, τις ελλείψεις του, τις προσδοκίες του και τις φαντασιώσεις του. Ο ‘άλλος’ ανάγεται σε μορφή ιδεατή. Η απογοήτευση είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό, όσων αποφασίζουν να συναντηθούν στην πραγματική ζωή.

Στο Facebook ο κόσμος είναι αταξικός. Ο πλούτος, το φύλο, η ηλικία, η καταγωγή, η εθνικότητα, το παρελθόν, τα επιτεύγματα δεν έχουν καμιά σημασία. Εξάλλου, καθένας μπορεί να προσποιηθεί οτιδήποτε. Η διαπραγμάτευση γίνεται επί ίσοις όροις, αλλά με τον διαρκή κίνδυνο να αποδειχθεί φενάκη. Οι περισσότεροι νέοι εκφράζουν αποτροπιασμό και θλίψη, όταν επιχειρούν να μεταφέρουν αυτή την εμπειρία στην πραγματική ζωή. Βυθίζονται έτσι ακόμα περισσότερο στην επίπλαστη κατάσταση των διαδικτυακών κοινοτήτων. Και είναι αυτή η αναντιστοιχία ανάμεσα στην ζωή και την εικονική πραγματικότητα που τελικά οδηγεί στην κατάθλιψη.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

Κατά το χειμερινό εξάμηνο του 2008 το Α και Γ έτος του τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου υπό την επίβλεψη του Επίκουρου Καθηγητή Ευστρατίου Παπάνη διενήργησε πανελλαδική εμπειρική έρευνα για την άποψη των πολιτών σχετικά με την κατάσταση των ΜΜΕ σήμερα. Χορηγήθηκαν 850 ερωτηματολόγια (σχεδιασμένα από τους φοιτητές) εκ των οποίων έγκυρα ήταν τα 689. Τα αποτελέσματα της έρευνας καταγράφονται παρακάτω.

Δείγμα Έρευνας

Ερωτήσεις

http://www.lesvosblogs.gr/%ce%95%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%9a%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%88%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1/2009/02/11/%ce%a3%cf%87%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%92%ce%af%ce%b1 Wed, 11 Feb 2009 09:11:00 -0500 http://www.lesvosblogs.gr/%ce%95%ce%bb%ce%bb%ce%b7%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%9a%ce%bf%ce%b9%ce%bd%cf%89%ce%bd%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%88%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b1/2009/02/11/%ce%a3%cf%87%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%92%ce%af%ce%b1 Efstratios Papanis   Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου. 

  Ενώ τα κρούσματα σχολικής βίας μειώθηκαν σε πανευρωπαϊκό επίπεδο κατά το διάστημα 1994-2008, τα συμβάντα φαίνεται να αυξάνονται στις Μεσογειακές χώρες και στην Ελλάδα. Ειδικότερα στην Ελλάδα οι λόγοι που οδηγούν σε αύξηση σχετίζονται με το μετασχηματισμό της οικογένειας, την αύξηση της μονογονεικότητας, την ανεργία και το χαμηλό οικονομικό επίπεδο των γονέων, την έλλειψη ελεύθερου χρόνου για τους γονείς, την αδιαφορία των γονέων για τα παιδιά τους, την απογύμνωση των εκπαιδευτικών από κάθε εξουσία ελέγχου στην τάξη και τις διαρκείς και ασταθείς αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα. Να σημειωθεί ότι αύξηση των κρουσμάτων βίας παρατηρείται και σε σχολεία, στα οποία φοιτούν μαθητές με εύπορους γονείς. Μάλιστα πολλές έρευνες καταδεικνύουν ότι το υψηλό οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο των γονέων συσχετίζεται με τάσεις επιθετικότητας;, έπαρσης και αδιαφορίας προς τους κανόνες για τα παιδιά. Παράλληλα, η αύξηση των σκηνών βίας στην τηλεόραση και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, οι διαδικτυακές κοινότητες και η μίμηση προτύπων άσκησε καταλυτικό ρόλο. Ταυτόχρονα παρατηρείται αύξηση των περιστατικών σχολικής βίας στην Ελλάδα, εξαιτίας του ρατσισμού. Τόσο οι μειονοτικές ομάδες μαθητών, όσο και οι Έλληνες μαθητές, ιδιαίτερα σε αστικά σχολεία, σχηματίζουν συμμορίες σε μια προσπάθεια να αποκτήσουν ταυτότητα του εγώ, να αντλήσουν πρότυπα και αυτοεκτίμηση μέσα από τις συμμορίες ομηλίκων. Οι καθηγητές δεν αποτελούν πλέον πηγές έμπνευσης. Να σημειωθεί ότι στις συμμορίες λειτουργούν έντονα τα σύμβολα, υπάρχουν άτυποι και απαραβίαστοι κανόνες, αυστηρή ιεραρχία, δοκιμασίες ενσωμάτωσης (τεστ ή άθλοι, που πρέπει να περάσει κάποιος, για να ενταχθεί στην ομάδα), συγκρούσεις για την περιοχή κυριαρχίας. Τα παιδιά που εντάσσονται στις συμμορίες αυτές έχουν την τάση να είναι υπάκουα, έχουν την ανάγκη να ενταχθούν (μια που η οικογένεια και το σχολείο τους το έχουν αρνηθεί), αλλά επιλέγουν εσφαλμένα πρότυπα για να το κάνουν. Ο εκπαιδευτικός και κοινωνικός αποκλεισμός, η σχολική αποτυχία, το ανταγωνιστικό σχολικό περιβάλλον οδηγούν κάποιους μαθητές στην περιθωριοποίηση και στην εκτόνωση της ψυχικής έντασης μέσω της βίας. Η Σκωτία παρουσιάζει τα χαμηλότερα ποσοστά σχολικής βίας (και τα υψηλοτέρα επίπεδα ικανοποίησης από τη ζωή για τους μαθητές).

  Ενώ κάποιες έρευνες αποδεικνύουν ότι τα αγόρια είναι οι πρωταγωνιστές του φαινομένου, κάποιες άλλες δείχνουν ότι τα κορίτσια εμφανίζουν τάσεις εξίσωσης. Τα κορίτσια που ασκούν βία συνήθως παραπονούνται και για άλλα προβλήματα υγείας, μεθούν συχνότερα, καπνίζουν και οι πιθανότητα να δοκιμάσουν ναρκωτικά είναι αυξημένη. Τόσο τα θύματα του εκφοβισμού στα πλαίσια του σχολείου, όσο και οι μαθητές που ασκούν βία, παρουσιάζουν εμφανή τα σημάδια μιας γενικότερης ψυχικής έντασης: Οι μαθητές-θύματα είναι πιο αγχώδεις, με χαμηλότερη από το φυσιολογικό αυτοεκτίμηση, τείνουν προς την κατάθλιψη και είναι περισσότερο μοναχικά.  Οι έρευνες συμφωνούν ότι 62% των μαθητών και 29% των μαθητριών είχαν εμπλακεί σε περιστατικά σχολικής βίας ή είχαν συνεργαστεί με άλλους μαθητές, για να θυματοποιήσουν συμμαθητές τους. Το 27% των αγοριών και το 22% των μαθητριών είχαν πέσει τουλάχιστον μία φορά θύματα βίας. Τόσο τα άτομα που ασκούν βία, όσο και οι μαθητές που πέφτουν θύματά της συχνά παρουσιάζουν και άλλες ψυχοσωματικές διαταραχές, όπως πονοκεφάλους, πόνους στη μέση, το στομάχι και το λαιμό, είναι περισσότερο ευερέθιστα, με τάσεις προς τον ηδονισμό, και με διαταραχές ύπνου.

http://rpc.technorati.com/rpc/ping ]]>

πόσο συχνά ακούτε ραδιόφωνο

Πόσo συχνά βλέπετε τηλεόραση

Έρευνες δείχνουν ότι τα κοινωνικά σχόλια επηρεάζουν τον τρόπο που λαμβάνουμε βαρυσήμαντες αποφάσεις, τη στάση μας απέναντι σε άτομα του περιβάλλοντός μας, τα κριτήρια με τα οποία κρίνουμε και αξιολογούμε συνανθρώπους. Αν τα κουτσομπολιά είναι έντονα, τότε εμφανίζεται το φαινόμενο της αυτοεκπληρούμενης προφητείας, σύμφωνα με το οποίο η συμπεριφορά και η κρίση μας για κάποιον επηρεάζεται όχι από τις πράξεις του, αλλά από τις προσδοκίες μας γι' αυτόν, οι οποίες έχουν δημιουργηθεί από τη θετική ή αρνητική φήμη, που τον συνοδεύει

Τα χαρακτηριστικά αυτά του Έλληνα καταδεικνύουν ότι το κουτσομπολιό είναι ένα κοινωνικό παιχνίδι που διατηρεί την κοινωνική συνοχή. Πρόκειται για την αρχαιότερη μορφή μαζικής ενημέρωσης. Διαπολιτισμικό και ανεξάρτητο από το φύλο (άνδρες και γυναίκες κουτσομπολεύουν το ίδιο, αλλά για διαφορετικά θέματα) το κουτσομπολιό βρέθηκε ακόμα και σε αιγυπτιακές επιγραφές με ιερογλυφικά να στηλιτεύει τις σεξουαλικές προτιμήσεις του Φαραώ και να κοροϊδεύει τη φαλακρότητα της βασίλισσας. Φυλές σε πρωτόγονη ακόμα κατάσταση το διατηρούν ως θεσμό, στον οποίο συμμετέχει όλη η κοινότητα, διακωμωδώντας τις σεξουαλικές επιδόσεις, όσων αποσύρονται, για να συνευρεθούν στο δάσος. Αν και στηλιτεύεται από όλες τις θρησκείες, απαξιώνεται από τους κουλτουριάρηδες και εξοβελίζεται από τους ενάρετους, εντούτοις διακινεί την πληροφορία, έστω και αλλοιωμένη, χρησιμεύει ως μέσο προπαγάνδας και κάποτε βρέθηκε στα χείλη όλων μας. Ιδού και η παιδευτική του αξία: μπορεί να ενημερώσει τον αδαή για τα κοινωνικά δρώμενα και αποσυμφορεί την ένταση, εφόσον ενέχει χιούμορ ή σεξουαλικές πληροφορίες, για τις οποίες κάποιος θα δυσκολευόταν να αποκαλύψει για τον εαυτό του.

Σε μια εποχή που η δράση του ανθρώπου γίνεται ολοένα και πιο εξατομικευμένη τα κοινωνικά σχόλια δίνουν την ψευδαίσθηση της συμμετοχής σε ένα κοινό κοινωνικό γίγνεσθαι. Παλιότερα το κουτσομπολιό διατηρούσε την κοινωνική συνοχή, μετρίαζε τα παράφορα έργα των ανθρώπων, ήλεγχε τα ήθη, καθόριζε τις ισορροπίες ανάμεσα στην ατομική επιδίωξη και το κοινωνικά αποδεκτό. Εξάλλου, το κουτσομπολιό είναι προϊόν μιας προαιώνιας εξελικτικής πορείας. Ενδεχομένως σε αυτό να οφείλεται η τεράστια διάδοση της γλώσσας, μέσω αυτού ετέθησαν τα κριτήρια της κοινωνικότητας και αποτυπώθηκε το εμπράγματο ενδιαφέρον για τα δρώμενα σε μια κοινότητα. Το κουτσομπολιό ήταν ο άτυπος τρόπος της κοινωνίας να εσωτερικεύει τις ολοένα και πιο πολύπλοκες σχέσεις των ανθρώπων, να προβάλει πρότυπα και να υπαγορεύει τρόπους συμπεριφοράς. Σήμερα έχει αποδειχθεί η σχέση του με τη χαλάρωση, την εκτόνωση του άγχους, την αποφόρτιση στους χώρους τις εργασίας. Μελετητές συνειδητοποίησαν ότι μέσω του κουτσομπολιού οι μαθητές διαμορφώνουν κοινωνικούς ρόλους και ότι τελικά ο κοινωνικός μας εαυτός αποτελείται κατά ένα μεγάλο μέρος όχι από πραγματικές ιδιότητες, αλλά από εικασίες, μύθους και υποθέσεις, που εναποτίθενται πάνω μας και σχηματίζουν την εξωτερική μας εικόνα. Η κοινωνική σύγκριση και κατά συνέπεια ένα μεγάλο τμήμα της αυτοεκτίμησης μας εξελίσσεται παράλληλα με τα κοινωνικά σχόλια των άλλων. Υπό αυτή την έννοια το κοινωνικό σχόλιο μπορεί να καταστρέψει μόνον όσους βασίζουν την αυτοεκτίμησή τους στον δημόσιο εαυτό.

Έχει γίνει διαδραστικό και με τη γραπτή ή ηλεκτρονική μορφή του συναντάται σε έντυπα, στο διαδίκτυο, στην τηλεόραση. Μέσω των ιστολογίων το ψηφιακό κουτσομπολιό ζει μια μεγάλη αναγέννηση. Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του κουτσομπολιού είναι η άμεση διάδοσή του. Ο αποδέκτης το διαβιβάζει παρακάτω και η εξάπλωσή του ακολουθεί το μηχανισμό των δικτύων. Έτσι σβήνεται και η προέλευσή του. Η φήμη δεν ανήκει κυριολεκτικά σε κανέναν. Πρόκειται για ένα συλλογικό προϊόν που δεν το ιδιοποιείται κανείς.

Facebook και κοινωνικά δίκτυα

Οι κανόνες του social networking προσδιορίζονται από τους ίδιους τους χρήστες από τη μεταξύ τους αλληλεπίδραση. Η κοινωνική δικτύωση δεν λειτουργεί ως παράγοντας που αναιρεί τους υπάρχοντες κοινωνικούς δεσμούς αλλά τους ενισχύει με τη δημιουργία νέων επαφών μεταξύ των χρηστών. Στο Facebook ο χρήστης διευρύνει το κοινωνικό του δίκτυο κάνοντας «φίλους» χρησιμοποιώντας εφαρμογές που τους φέρνουν πιο κοντά αλλά και από την συμμετοχή τους στα groups. Tο κοινωνικό δίκτυο, που δημιουργείται, ενισχύει το ήδη υπάρχον κοινωνικό τους κεφάλαιο και έτσι οι χρήστες αντλούν περισσότερους και ποικίλους πόρους. Από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της επικοινωνίας μέσω της εφαρμογής του Facebook είναι η απουσία της φυσικής παρουσίας των ατόμων που επικοινωνούν όπως και η α-τοπικότητα της επικοινωνιακής και κοινωνικής σχέσης που δημιουργείται μέσω αυτού. Με τον ίδιο τρόπο που πραγματοποιούνται ορισμένες δραστηριότητες σε πραγματικούς φυσικούς χώρους όπως οι επισκέψεις, το κουτσομπολιό και οι συζητήσεις με άτομα του κοινωνικού περιγύρου, γίνεται κάτι ανάλογο και στον χώρο του Facebook μέσω των επικοινωνιακών εφαρμογών που παρέχει.

ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΤΗΝ ΑΓΑΠΗ ΜΕΤΑ ΤΟ ΓΑΜΟ; 
 

Τα μικρά πράγματα κάνουν τη διαφορά και κρατούν ζωντανό ένα γάμο. 
 

Σε πόσα περιοδικά αλήθεια έχουμε διαβάσει άρθρα σχετικά με το τι συμβαίνει στην αγάπη μετά το γάμο. Για ποιο λόγο άραγε δύο άνθρωποι που είναι τρελά ερωτευμένοι μέχρι το γάμο ξαφνικά μετά το γάμο τους βλέπεις να ‘’τρώνε τις σάρκες τους’’; Πού είναι το μέλι που κολλούσε στα πόδια τους; Πού είναι η γλύκα και η ομορφιά;  Άραγε ο γάμος σκοτώνει την αγάπη; Δεν το νομίζω! Αν όμως, δε γαλουχηθεί η αγάπη ανάμεσα στο ζευγάρι, η σχέση αρχίζει να αργοσβήνει. Είναι δύσκολο να πάρεις τηλέφωνο τη σύζυγό σου στη δουλειά απλά για να της πεις ‘’σ’ αγαπώ’’; Είναι δύσκολο να αφήσεις ένα σημείωμα στον καθρέφτη ότι τον αγαπάς; Πόσο καιρό έχεις να της αγοράσεις λουλούδια; Πότε του αγόρασες ένα πουκάμισο στο αγαπημένο του χρώμα; Είναι τα μικρά πράγματα που κάνουν τη διαφορά σε μία σχέση. Γιατί όλα αυτά πριν έρθουμε σε γάμο τα προσέχουμε απίστευτα και την επόμενη μέρα τα θεωρούμε υπερβολικά; Το ‘’είμαι ερωτευμένος’’ από το ‘’δίνω αγάπη’’ απέχει πάρα πολύ. Ποιο είναι το μυστικό για να διατηρηθεί η αγάπη μας; Η αγάπη απλώνει ρίζες και μεγαλώνει όσο εμείς την προσέχουμε. Μη παίρνεις δεδομένο το/τη σύντροφό σου. Οι περισσότεροι από εμάς προσπαθούμε πολύ για να αποκτήσουμε μία σχέση κι όταν τα καταφέρουμε παραιτούμαστε από κάθε ενδιαφέρον να τη διατηρήσουμε. Ο λόγος νομίζω είναι απλός. Το να ερωτευτείς είναι πολύ εύκολο αλλά το να δώσεις αγάπη είναι πιο δύσκολο. Χρειάζεται απόφαση να βάλεις τον εαυτό σου και τις ανάγκες σου πίσω από το αγαπητό σου πρόσωπο γιατί κάτι τέτοιο πονάει και στοιχίζει. Καθώς συγκεντρώνεσαι στον εαυτό σου αρχίζεις να κατηγορείς  το σύντροφό σου. Γιατί δεν τον/την προσεγγίζεις διαφορετικά; Σκέψου: τι μπορώ να του/ της προσφέρω για να κάνω καλύτερη τη ζωή του/της; Πώς να τον/την βοηθήσω; Δίνοντας αγάπη κρατώ το γάμο μου ζωντανό.  
 
 

Τα δύο στάδια της αγάπης. 
 
 

Η ρομαντική αγάπη είναι το προστάδιο της αληθινής αγάπης.

Είναι υπέροχο συναίσθημα το να είσαι ερωτευμένος. Είναι συναρπαστικό και όλοι το επιθυμούν. Η ζωή ποτέ δεν είναι καλύτερη και οποιαδήποτε συμπεριφορά του συντρόφου μας τη δικαιολογούμε και τη συγχωρούμε πολύ εύκολα. Πόσο συνήθως διαρκεί αυτό το συναίσθημα; Αυτό ποικίλει ανά σχέση αλλά συνήθως διαρκεί για ένα διάστημα 2 ετών. Αν σταματήσουμε σε αυτό το σημείο της ρομαντικής αγάπης η σχέση μας είναι καταδικασμένη. Αυτό που δίνει ζωή και διάρκεια στο γάμο είναι η αληθινή και ανυπόκριτη αγάπη που δημιουργείται μέσα από τη ρομαντική αγάπη και την οποία έχουμε υποσχεθεί την ημέρα του γάμου. Η αληθινή αγάπη δεν είναι απλά ένα πάθος ή ένα συναίσθημα. Είναι μία επιλογή που κάνεις καθημερινά να εμπλουτίζεις τη ζωή του/της συντρόφου σου. Συνήθως ο/η σύζυγος που γεύεται αυτή την αγάπη ανταποκρίνεται σε αυτή.  
  
 Μίλα την αγάπη όπως την καταλαβαίνει ο σύντροφός σου. 

Μετά το μυστήριο του γάμου η αυλαία πέφτει και η αληθινή ζωή έρχεται στο προσκήνιο. Και η αληθινή, καθημερινή ζωή είναι πιο σκληρή απ’ όσο περιμέναμε. Ξαφνικά συνειδητοποιούμε την έννοια της ευθύνης και οι τριβές που μέχρι εκείνη τη στιγμή είχαν κρυφτεί κάτω από το ρούχο της ρομαντικής αγάπης έρχονται στο φως. Μα δεν είχες φανταστεί τη ζωή σου μίζερη, ούτε και είχες σκοπό να καταλήξει έτσι. Ήσουν ειλικρινής όταν την ημέρα του γάμου έδινες την υπόσχεση της παντοτινής αγάπης και αφοσίωσης. Τότε λοιπόν, τι συμβαίνει; ίσως δεν είχες συνειδητοποιήσει ότι ο γάμος χρειάζεται προσπάθεια. Έτσι, ενώ τα έντονα συναισθήματα αρχίζουν και χάνουν έδαφος μεγαλώνει η ανάγκη να μάθεις να εκφράζεις την αγάπη με τρόπους που είναι σημαντικοί και πρωταρχικοί για το σύντροφό σου έστω κι αν σε σένα φαίνονται ασήμαντοι. Έχει ανάγκη να θυμάσαι τα γενέθλιά της και να της προσφέρεις ένα δώρο; Θέλει να μπορεί να βλέπει ένα ποδοσφαιρικό αγώνα με τους φίλους του; Έχει ανάγκη τη στοργή και την αναγνώριση για όσα σου προσφέρει στο σπίτι; Έχει ανάγκη να αναγνωρίζεις την προσπάθεια που κάνει για να μη λείψει τίποτα από το σπίτι του; Ανακάλυψε την πρωταρχική συναισθηματική ανάγκη του συντρόφου σου και κάλυψέ την.   
 
 
 Τρόποι έκφρασης της αγάπης

Ένα απλό χάδι ή το εκρηκτικό σεξ, μία πράξη βοήθειας που δηλώνει ενδιαφέρον, ένα δώρο στα γενέθλιά της /του, ένας παρηγορητικός λόγος ή λίγος χρόνος για ένα περίπατο μαζί στην παραλία μπορεί να κάνει τη διαφορά. Τι είναι αυτό που σου λείπει περισσότερο στη σχέση σου; Η στοργή, το σεξ, η αμέριστη προσοχή και ο ποιοτικός χρόνος, μία πράξη υπηρεσίας, τα γλυκά και τρυφερά λόγια ή τα δώρα; Ανακάλυψε τι είναι αυτό που χρειάζεται ο/η σύντροφός σου περισσότερο και πρωταρχικά και επικοινώνησε αυτό που είναι η πιο σημαντική συναισθηματική ανάγκη για σένα. Συμβαίνει πολλές φορές να εκφράζεις την αγάπη με τον τρόπο που είναι πρωταρχικός για σένα αλλά τι γίνεται αν αυτό που είναι για σένα πρωταρχικό στον άλλο ακούγεται απλά καλό; Σε αυτή την περίπτωση παρόλη την καλή σου διάθεση και προσπάθεια δε θα είσαι αποτελεσματικός στη σχέση σου. Χρειάζεται διάθεση, εξάσκηση και υπομονή για να μάθεις να καλύπτεις τις συναισθηματικές ανάγκες του συντρόφου σου. Αξίζει όμως να προσπαθήσεις. 

ΚΟΙΤΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΦΑΙΝΕΤΑΙ 
 

Ο κάθε άνθρωπος έχει ένα εσωτερικό κόσμο που δε φαίνεται και μία εξωτερική εμφάνιση που εύκολα κανείς την παρατηρεί.

Συνήθως ελκυόμαστε από αυτό που φαίνεται και κρίνουμε με βάσει τα συμπεράσματα που αντλούμε από την εξωτερική εικόνα. Μάλιστα και στην πιο μικρή δραστηριότητα της ζωής μας μεταφράζουμε συμπεριφορές σύμφωνα με την κρίση μας σε σχέση με αυτό που φαίνεται. Όμως ο εξωτερικός άνθρωπος φθείρεται καθημερινά. Κάποιοι από εμάς αυτό το φοβόμαστε δραματικά. Μήπως δεν ξέρουμε ότι υπάρχει ένας ολόκληρος θησαυρός αποθηκευμένος στο εσωτερικό μας; Μήπως δεν έχουμε γνωρίσει ποιοι πραγματικά είμαστε ώστε να αγαπήσουμε τους εαυτούς μας και να τους αποδεχτούμε; Μήπως θα ήθελες μία άλλη ζωή γιατί δεν έχεις καταλάβει αυτή που ζει μέσα σου; ‘Ενα ταλέντο, ένα χάρισμα είναι εκεί, πολλές φορές θαμμένο, και περιμένει την ώρα να εμφανιστεί. Αγάπησε το ύψος σου, το χρώμα των ματιών σου ή τα μαλλιά σου γιατί όλα αυτά είσαι εσύ και γιατί υπάρχει, πίσω από όλα αυτά, μία προσωπικότητα που περιμένει να την καλλιεργήσεις.

Είναι αλήθεια ότι η προσωπικότητά μας χτίζεται με τις επιλογές μας, καλλιεργείται με τις αποφάσεις μας και αυξάνεται καθώς εργαζόμαστε σε αυτή. Η αγάπη είναι μία αξία που μαθαίνεται και αποδεικνύεται με τα έργα μας. Η ειρήνη κατοικεί μέσα στην ακεραιότητα και η καλοσύνη εξασκείται μέσα από την απόρριψη του διπλανού μας.

Δώσε προτεραιότητα στο να αυξήσεις το ταλέντο σου, άφησε τον οραματισμό σου να σε οδηγήσει, δώσε αξία στο χρόνο σου και ανανέωσε τον εσωτερικό σου άνθρωπο. Μην αφήνεις κακές φωνές και συμβουλές να σε σταματήσουν. Μάλιστα οι χειρότερες θα έρθουν από ανθρώπους που είναι πολύ κοντά σου.

Δεν είναι λίγες οι φορές που δεν έχουμε αναγνωρίσει τον εσωτερικό άνθρωπο του συντρόφου μας. Τον κρίνουμε επιφανειακά σύμφωνα με τα συμπεράσματα που αντλούμε από αυτό που νομίζουμε πώς είναι η αλήθεια γιατί αυτό βλέπουμε. Ο μόνος τρόπος για να έρθουμε σε αληθινή επικοινωνία είναι μέσα από τη συζήτηση να βρούμε το αληθινό του/της κίνητρο. Η καρδιά του ανθρώπου είναι σαν τα βαθιά νερά. Ποτέ δε μπορείς να πεις ότι την έμαθες. Χρειάζεται καθημερινή δουλειά για να ανακαλύψουμε τον άνθρωπο που ζει δίπλα μας.

Με ποιο τρόπο θα γίνει αυτό;

Καταρχήν εξάσκησε τη «θεραπεία της ευχαριστίας». Όταν είμαστε ευγνώμονες γι αυτά που μας προσφέρει ανοίγουμε το δρόμο της επικοινωνίας γιατί τον/την αποδεχόμαστε. Η θεραπεία της ευχαριστίας δεν αλλάζει ίσως άμεσα τις περιστάσεις ( άραγε πόσο συχνά ούτως ή άλλως συμβαίνει αυτό άμεσα; ) αλλά αλλάζει τον τρόπο που εμείς τις βλέπουμε. Δε φαντάζουν τα εμπόδια ανυπέρβλητα και δε νιώθουμε μικροί και ανίκανοι να επηρεάσουμε αυτούς που ζουν γύρω μας. Μη σταματάς ποτέ να ζωγραφίζεις το μικρόκοσμο που ζεις με τις αξίες που έχεις μέσα σου. Άφησε τη συνείδησή σου να σε οδηγήσει σε αυτό. 

Το επόμενο βήμα είναι να διαπραγματευτείς με τα λάθη και γενικότερα με το παρελθόν σου. Δεν είναι λίγες οι φορές που μπορεί ένας άνδρας να σκεφθεί ‘’αυτό δεν το έκανε η μητέρα μου’’ ή ‘’ η πρώην μου μαγείρευε καλύτερα’’. Αν το παρελθόν σου δεν έχει μείνει πίσω στην καινούρια ζωή που ξεκινάς μέσα από το γάμο σου πολύ συχνά θα ξεπροβάλλει εκεί που δεν το περιμένεις. Δεν είναι λίγες οι φορές που μία γυναίκα μπορεί να σκεφθεί ‘’ κουράζομαι τόσο με το σπίτι και ούτε που το αναγνωρίζει..μου θυμίζει τον πρώην μου’’ ή ‘’όλοι οι άνδρες είναι ίδιοι’’. Σου λέω ότι όλοι οι άνδρες δεν είναι ίδιοι όπως κι όλες οι γυναίκες δεν είναι ίδιες. Απλά δεν έχουμε γνωρίσει τον εσωτερικό κόσμο του συντρόφου μας και δεν έχουμε δώσει σημασία στο να καλλιεργήσουμε και να αναπτύξουμε τον δικό μας εσωτερικό κόσμο. 
 
 Αυτό είναι ο γάμος, ένα ζυμωτήριο. Ξεχωρίζεις τα συστατικά του ψωμιού όταν τα ανακατέψεις μέσα στο ζυμωτήριο; Όταν μας βλέπουν οι γύρω μας τι βλέπουν, δύο ανθρώπους ή έναν; Η ζύμωση έχει κόστος. Κοστίζει στον εσωτερικό μας άνθρωπο να χάσει τη βολή του. Κοστίζει στον εσωτερικό μας άνθρωπο να έχει περισσότερες ευθύνες. Κοστίζει να σκεφτόμαστε πρώτα τις ανάγκες του άλλου και μετά τον εαυτό μας. Η αγάπη έχει κόστος. Αυτός είναι και ο λόγος που ο έρωτας του πρώτου καιρού φαίνεται να ξεθωριάζει μετά το γάμο. Ο έρωτας δεν πεθαίνει μετά το γάμο, ο εαυτός σου θα χρειαστεί να ‘’πεθάνει’’ σε ορισμένους τομείς. Και αυτό στοιχίζει. Έτσι αν κάποιος δεν έρθει συνειδητοποιημένος στο γάμο μπορεί πραγματικά να τα βρει πολύ σκούρα. Ο έρωτας θα δυναμώσει μέσα από την αγάπη αλλά η αγάπη δεν είναι συναίσθημα. Είναι οι επιλογές μας, είναι τα έργα μας.

Όμως νομίζω ότι αξίζει τον κόπο. Ένας εκπαιδευμένος εσωτερικός κόσμος σε γεμίζει πληρότητα. Μπορείς να φανταστείς ένα αριστούργημα της γλυπτικής τέχνης με ατρόχιστες γωνίες; Η υπομονή εργάζεται τέλειο έργο μέσα μας και τροχίζει τις αγκωνιές της ψυχής μας.

Ο σύντροφός μου είναι αγχωμένος για επαγγελματικούς λόγους. Τι να κάνω; 

Είναι πολλές φορές παρατηρημένο ο σύντροφός μας* να μεταφέρει στο σπίτι το άγχος που έχει στη δουλειά. Παρουσιάζει μία συμπεριφορά νευρική, ειρωνική και απομονωμένη. Γνωρίζει ότι αυτό που κάνει είναι λάθος αλλά νιώθει ότι δε μπορεί να ανταποκριθεί με θετικό τρόπο. Το γιατί έχει άγχος στη δουλειά είναι ένα εντελώς διαφορετικό θέμα. Στο σημείο αυτό θα αναφέρουμε 9 σκέψεις που θα μας βοηθήσουν να υποστηρίξουμε τον/την σύντροφό μας όταν αντιμετωπίζει στρες για επαγγελματικούς λόγους.

Είναι πιθανό να μην είναι στο χέρι μας να αλλάξουμε τις περιστάσεις αλλά σίγουρα μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που επιτρέπουμε σε αυτές να μας επηρεάσουν. Μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που τις ερμηνεύουμε και το πώς τις αξιολογούμε. Έτσι ας υποθέσουμε ότι έχουμε δύο ανθρώπους που απολύονται από τις δουλειές τους. Το γεγονός που χρειάζεται να αξιολογήσουν και να ερμηνεύσουν είναι η απόλυση τους. Συμβαίνει λοιπόν, ο ένας να πει ‘’ σε καλό θα μας βγει ‘’ και ο άλλος να σκεφτεί ‘’ είμαι ένας άχρηστος/η που δε μπορεί να φροντίσει το σπίτι του ‘’. Τι συναισθήματα θα γεννηθούν από την πρώτη σκέψη; Αισιοδοξία και προτροπή να συναντήσω το ‘’καλό που περιμένω’’. Τι συναισθήματα θα γεννηθούν από την δεύτερη σκέψη; Κατάθλιψη και απόρριψη. Για να μάθουμε να αξιολογούμε τον εαυτό μας και να τον τοποθετούμε σωστά μέσα στις περιστάσεις ίσως να χρειαστούμε τη βοήθεια συμβούλου. Εδώ έχουμε να προτείνουμε κάποιες σκέψεις και συμπεριφορές από τη μεριά του συζύγου που θα ενεργήσουν υποστηρικτικά προς τον σύντροφό της: 
 

1. Άκουσε με προσοχή. Μη βιάζεσαι να μιλάς όταν ο σύντροφός σου σου ανοίγει τον εσωτερικό του άνθρωπο. Δεν έχει ανάγκη από κήρυγμα. Δεν έχει ανάγκη από τη λύση. Δεν έχει ανάγκη από τις προτάσεις σου. Θέλει απλά να τον ακούσεις.

2. Η δύναμη της σιωπής. H σιωπή πολλές φορές είναι περισσότερο υποστηρικτική από την ομιλία μας. Ίσως ο σύντροφός μας να μη θέλει σε καθημερινή βάση να μας πληροφορεί για το τι συμβαίνει στην εργασία του γιατί μπορεί αυτό να τον φορτώνει με περισσότερο άγχος. Ας μην επαναλαμβάνουμε συζητήσεις μόνο και μόνο για να συζητήσουμε.

3. Δείξε του αποδοχή. Ίσως η συναισθηματική ανάγκη για αποδοχή να είναι η σημαντικότερη ανάγκη που μπορείς να καλύψεις μία τέτοια δύσκολη περίοδο. Προσπάθησε να τον ξεφορτώσεις από περίσσιο άγχος με θέματα του σπιτιού ή των παιδιών.

4. Συνάντησε τις πιο σημαντικές του ανάγκες. Είναι πιθανό αυτή την περίοδο να αποζητά πιο συχνά το σεξ μαζί σου για να αισθανθεί την επιβεβαίωση της αγάπης σου όταν στον τομέα της δουλειάς δε νιώθει επιτυχημένος. Έκφρασε την τρυφερότητά σου προς αυτόν με μία αγκαλιά ή λίγο χαλαρωτικό μασάζ και πρόσφερέ του αμέριστη συζήτηση.

5. Κάνε το σπίτι σου μία φωλιά. Όταν μπαίνει στο σπίτι μην τον περιμένεις στη γωνία για να του πεις τα δικά σου θέματα της ημέρας. Καλύτερα να περιμένεις αφού ησυχάσει για λίγο.  
 
 6. Απόφυγε τις υψηλές προσδοκίες. Όταν επιστρέφει στο σπίτι είναι αναμενόμενο να μην έχει και πολύ καλή διάθεση και ίσως αυτό να σε κουράζει. Αντί να μουτρώσεις καλύτερα να τον φιλήσεις και να τον ελευθερώσεις να ασχοληθεί με κάτι που τον ευχαριστεί.

7. Μην τον απομονώνεις από τα θέματα της οικογένειας. Στην προσπάθειά σου να μην τον φορτώνεις με επιπλέον βάρος αναφορικά με καθημερινά θέματα της οικογένειας δεν είναι καλό να τον απομονώσεις εντελώς από κάθε δραστηριότητα του σπιτιού. Αυτό είναι πιθανό να φέρει αποξένωση και στη σχέση σας αν ερμηνευτεί από την πλευρά του σαν μία γενικότερη αποτυχία να ανταποκριθεί και στις ανάγκες του σπιτιού. Αν το παιδί πήρε καλούς βαθμούς στο σχολείο, αν υπάρχει ένα θέμα με κάποιον συμμαθητή που πρέπει να λυθεί κλπ τον αφήνουμε να νιώσει χρήσιμος.

8. Μείνε μακριά από τον αρνητισμό. Συμβαίνει συχνά όταν ένα τρίτο πρόσωπο αναφέρεται με πίκρα και θυμό για άλλους ανθρώπους και καταστάσεις αυτός που τον ακούει να γεμίσει από τα ίδια ή και χειρότερα συναισθήματα. Πάρε χρόνο με τον εαυτό σου και μείνε μακριά από κάθε αρνητισμό ώστε να μπορέσεις να του συμπαρασταθείς με θετικό τρόπο.  
 
 9. Δείξε την αγάπη σου χωρίς όρους. Δείχνω αγάπη χωρίς όρους σημαίνει να έχω επικοινωνήσει στον/στην σύντροφό μου ότι μπορεί να εκφράσει και τον ‘’άσχημο’’ εαυτό του με ειλικρίνεια, χωρίς να φοράει μάσκα από το φόβο μήπως τον απορρίψεις. Όλοι οι άνθρωποι έχουμε τις καλές και τις κακές μας στιγμές. Έχουμε ατέλειες. Μία σχέση είναι αυθεντική όταν γνωρίζουμε ποιοι πραγματικά είμαστε και τι θέλουμε και έχουμε το θάρρος να το επικοινωνούμε. Αυτό δε σημαίνει ότι περπατούμε με το ένστικτο και τις ορμές μας αλλά ότι μέσα σε ένα περιβάλλον πλήρους αποδοχής, είμαστε αληθινοί. 

* για λόγους ευκολίας στη γραφή χρησιμοποιούμε το αρσενικό γένος αλλά οπωσδήποτε αναφερόμαστε και στον άνδρα και στη γυναίκα

ΧΙΟΣ:Τα σεμινάρια προβλέπεται να διεξαχθούν στον ακόλουθο χώρο, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα:

  ΦΛΩΡΙΝΑ:Τα σεμινάρια προβλέπεται να διεξαχθούν στον ακόλουθο χώρο, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα:

ΡΟΔΟΣ:Τα σεμινάρια προβλέπεται να διεξαχθούν στον ακόλουθο χώρο, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα:

 ΠΑΤΡΑ:Τα σεμινάρια προβλέπεται να διεξαχθούν στον ακόλουθο χώρο, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα:

ΜΥΤΙΛΗΝΗ:Τα σεμινάρια προβλέπεται να διεξαχθούν στον ακόλουθο χώρο, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα:

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2:Τα σεμινάρια προβλέπεται να διεξαχθούν στον ακόλουθο χώρο, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα:

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1: Τα σεμινάρια προβλέπεται να διεξαχθούν στον ακόλουθο χώρο, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα:

ΗΡΑΚΛΕΙΟ2: 

ΗΡΑΚΛΕΙΟ 1:Τα σεμινάρια προβλέπεται να διεξαχθούν στον ακόλουθο χώρο, εκτός αν προκύψει κάποιο πρόβλημα:

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ ΑΝΑ ΠΕΡΙΟΧΗ

ΤΜΗΜΑ 1 ΚΡΗΤΗΣ

Επιστημονικά Υπεύθυνος:  Παπάνης  Ευστράτιος,  Τηλ.6936543643 

Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου  

E-mail:  e.papanis@soc.aegean.gr               

Αναπληρωτής Επιστημονικά Υπεύθυνος: Γιαβρίμης Παναγιώτης, Τηλ.6944432836 

Λέκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου   

E-mail: giavrimis@env.aegean.gr

Η ώρα έναρξης του σεμιναρίου είναι 9:00π.μ. και λήξης 7:00μ.μ.

ΤΜΗΜΑ 2 ΚΡΗΤΗΣ

Επιστημονικά Υπεύθυνος:  Παπάνης  Ευστράτιος,  Τηλ.6936543643 

Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου  

E-mail:  e.papanis@soc.aegean.gr               

Αναπληρωτής Επιστημονικά Υπεύθυνος: Γιαβρίμης Παναγιώτης, Τηλ.6944432836 

Λέκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου   

E-mail: giavrimis@env.aegean.gr

Η ώρα έναρξης του σεμιναρίου είναι 9:00π.μ. και λήξης 7:00μ.μ.

ΤΜΗΜΑ 1 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Επιστημονικά Υπεύθυνος:  Παπάνης  Ευστράτιος,  Τηλ.6936543643 

Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου  

E-mail:  e.papanis@soc.aegean.gr               

Αναπληρωτής Επιστημονικά Υπεύθυνος: Γιαβρίμης Παναγιώτης, Τηλ.6944432836 

Λέκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου   

E-mail: giavrimis@env.aegean.gr

Η ώρα έναρξης του σεμιναρίου είναι 9:00π.μ. και λήξης 7:00μ.μ.

ΤΜΗΜΑ 2 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

 Επιστημονικά Υπεύθυνος:  Παπάνης  Ευστράτιος,  Τηλ.6936543643 

Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου  

E-mail:  e.papanis@soc.aegean.gr               

Αναπληρωτής Επιστημονικά Υπεύθυνος: Γιαβρίμης Παναγιώτης, Τηλ.6944432836 

Λέκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου   

E-mail: giavrimis@env.aegean.gr

ΤΜΗΜΑ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ

Επιστημονικά Υπεύθυνος:  Παπάνης  Ευστράτιος,  Τηλ.6936543643 

Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου  

E-mail:  e.papanis@soc.aegean.gr               

Αναπληρωτής Επιστημονικά Υπεύθυνος: Γιαβρίμης Παναγιώτης, Τηλ.6944432836 

Λέκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου   

E-mail: giavrimis@env.aegean.gr

ΤΜΗΜΑ ΠΑΤΡΑΣ

Επιστημονικά Υπεύθυνος:  Παπάνης  Ευστράτιος,  Τηλ.6936543643 

Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου  

E-mail:  e.papanis@soc.aegean.gr               

Αναπληρωτής Επιστημονικά Υπεύθυνος: Γιαβρίμης Παναγιώτης, Τηλ.6944432836 

Λέκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου   

E-mail: giavrimis@env.aegean.gr

Η ώρα έναρξης του σεμιναρίου είναι 9:00π.μ. και λήξης 7:00μ.μ.

 ΤΜΗΜΑ ΡΟΔΟΥ

 Επιστημονικά Υπεύθυνος:  Παπάνης  Ευστράτιος,  Τηλ.6936543643 

Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου  

E-mail:  e.papanis@soc.aegean.gr               

Αναπληρωτής Επιστημονικά Υπεύθυνος: Γιαβρίμης Παναγιώτης, Τηλ.6944432836 

Λέκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου   

E-mail: giavrimis@env.aegean.gr

Η ώρα έναρξης του σεμιναρίου είναι 9:00π.μ. και λήξης 7:00μ.μ.

ΤΜΗΜΑ ΦΛΩΡΙΝΑΣ

Επιστημονικά Υπεύθυνος:  Παπάνης  Ευστράτιος,  Τηλ.6936543643 

Επίκουρος καθηγητής του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου  

E-mail:  e.papanis@soc.aegean.gr               

Αναπληρωτής Επιστημονικά Υπεύθυνος: Γιαβρίμης Παναγιώτης, Τηλ.6944432836 

Λέκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου   

E-mail: giavrimis@env.aegean.gr

Η ώρα έναρξης του σεμιναρίου είναι 9:00π.μ. και λήξης 7:00μ.μ.

ΤΜΗΜΑ ΧΙΟΥ