&

University of the Aegean,

Department of Sociology,

Mytilene, Greece.

6^th National & International HSSS Conference

"Systemic Approaches in Social Structures"

23-26 June 2010

Mytilene, Greece

Submission deadline (Abstract): 1 March 2010

Email: hsss06@soc.aegean.gr

CALL FOR PAPERS

HSSS Conferences endeavour to provide a platform to foster multidisciplinary discussions and support debates on the different sociological, economical, historical, pedagogical, philosophical, scientific and technological issues surrounding systems studies. They seek to advance knowledge about the effective and efficient implementation of systemic thinking by individuals, groups, organizations, society and nations for the improvement of economic and social welfare.

We welcome contributions that build on established lines of work as well as novel research streams. In particular, we are interested in high quality well-defined and analyzed theoretical surveys that provide a synthesis and comprehensive review of the historical development of one particular area of interest, and empirical studies, with strong grounding in a current or new theory, on important issues that have potential impact on organizations and are of value to researchers and practitioners in general and social sciences research community in specific.

The HSSS06 Conference is receptive to a wide variety of phenomena and topics related to the social policy, management, valuation with the impacts of systemic thinking at different levels of analysis (i.e., individuals, groups, firms, networks and societies).

The conference seeks research that examines system related topics from a wide range of scientific fields including, but not limited to, sociology, management, ebusiness, public policy, economics, finance, accounting, engineering, computer science, communication technologies, operations research, design science, organization studies, decision making, health care, cognitive science, environmental science, education, project management and strategic management. Diverse methods and approaches are welcome providing that they are relevant to the main theme of the conference.

Specific topics (applied to any of the above mentioned scientific fields) include, but are not limited to:

Ø Collaborative Systems Thinking

Ø Conceptual Frameworks of Modelling for Regional Planning

Ø Decision-Making Systems

Ø Demographic and social trends

Ø Disability themes and system design

Ø Education systems

Ø Employability systems

Ø Environment and transport

Ø Equality and diversity

Ø Gender and sex equality

Ø Global citizen, global manager

Ø Government and policy making

Ø Health systems

Ø Housing / migration

Ø Local communities and services

Ø Making social policy

Ø Our global village

Ø Poverty, inequality and social security

Ø Public services and economic policy

Ø Race and ethnicity

Ø Social capital

Ø Social class and mobility

Ø Social exclusion

Ø Social justice and equality

Ø Social Learning and Knowledge Management

Ø Social policy research

Ø Social services and care

Ø Social systems and networks

Ø Social welfare and quality of life

Ø Sociality- Social systems and networks

Ø System Dynamics: from Theory to Practice

Ø Systems Approach for Virtual Learning Development

Ø Systems Approach to Social Networks

Ø Systems Simulation

Ø Systems Thinking and Construction Productivity

Ø Systems Thinking for Sustainable Resource Management

Ø Technology and society

Publication opportunity:

Papers presented at the conference will be published in the conference proceedings with a refereeing procedure.

Selected papers presented at the conference will be considered for publication in special issues of the following international journals (providing that there are high quality papers that are relevant to the main scope of each of these journals):

· International Journal of Applied Systemic Studies (IJASS), [www.inderscience.com/ijass] published by Inderscience Publishers (ISSN: 1751-0589).

· International Journal of Criminology and Sociological Theory [http://pi.library.yorku.ca], York University (Online ISSN 19162782)

· International Journal of Economic Sciences and Applied Research (IJESAR) [www.ijesar.org] (On line ISSN 1791-3373).

· Portuguese Journal of Quantitative Methods ( [unide.iscte.pt] ).

· Statistical Review, indexed in EconLit. [www.gstat.gr]. (ISSN 1791-1745).

· Studies in Regional & Urban Planning (SRUP) [ISSN 1106-2606].

· The European Journal of Management and Public Policy (ISSN 1726-6475, ECPD).

Important Dates:

Extended Abstract Submission: 20th March 2010

Notification of decision: 29th April 2010

Full Paper Submission: 20th May 2010

Final author registration date: 1st June 2010

Final paper submission (with changes): 17th July 2010

Note to Authors: Due to the large number of papers expected for this conference, the committee only allows an author to present up to two papers. Therefore, if multiple papers are accepted for presentation different co-authors need to present each paper.

Extended abstracts should be up to 500 words with up to six keywords. Submitted papers should not be more than 4,000 words including abstract, keywords and references (the Harvard referencing rules need to be followed). Papers should be submitted in English as .doc file attachments by email to the Conference email address: hsss06@soc.aegean.gr

Reviewing Process

§ The selection panel of the conference committee will consider all papers received by the submission deadline to ensure that the proposed paper is relevant to the Conference.

§ Paper selection notifications will then be sent out to relevant authors.

§ All full papers will be double-blind reviewed by members of the conference scientific committee to ensure an adequate standard, that the paper is of a suitable length, the standard of English is adequate and the paper is appropriately referenced. Their comments will be given to the author who will present the paper.

§ For authors whose first language is not English we request that you have your work proof read prior to submission by a native English speaker (or at least a fluent English speaker). Papers can be rejected due to a poor standard of English.

§ Papers that are accepted will be published in the conference proceedings providing at least one author registers and presents the work at the Conference (see the registration section of the conference website for more information about registration).

Registration

Discount (20%) is also available for participants from ex-East European Countries, the Balkans and North Africa and for HSSS members.

Visitors to Greece must have a valid passport and may require a visa. For more information, please visit your local Greek Embassy website. Please note that we are not able to provide visas.

Program Outline

The detailed programme will be posted once the review process has been completed.

Your contacts for this conference are:

Academic enquiries: “Kostas Rontos” k.rontos@soc.aegean.gr>

Submission enquiries: “Eleni Kitrinou” e.kitrinou@soc.aegean.gr>

Registration enquiries: “Flora Tsapala” tsapalaflora@gmail.com>

Other enquiries: “Myrsini Roumeliotou” myrsine@gmail.com>

Conference’s site:

http://www.aegean.gr/sociology/hsss06/hsss06-main.htm

HSSS President: Professor Nikitas Assimakopoulos

Conference Chair: Assosiate Professor Konstantinos Rontos

Αντιτετράδια της Εκπαίδευσης

ΓΡΑΦΕΙΑ: Αριστοτέλους και Αβέρωφ 23 Αθήνα

Τηλ. 6944253743, 6974438720, 6945892700, 6972476298

ekpaideytikosomilos@yahoo.gr

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ

ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ / αντιτετράδια της εκπαίδευσης διοργανώνει Εκδήλωση – Συζήτηση με θέμα τις κυρίαρχες κατευθύνσεις της εκπαιδευτικής πολιτικής.

Ομιλητές:

Κώστας Θεριανός, «Σύστημα προσλήψεων στην εκπαίδευση: οι πραγματικοί στόχοι του Υπουργείου Παιδείας»

Γιώργος Καββαδίας, «Η μετάβαση από το Λύκειο στο Πανεπιστήμιο: Νέα ρύθμιση της ροής του μαθητικού πληθυσμού»

Χρήστος Κάτσικας, «Ο Καποδίστριας ΙΙ το ΕΣΠΑ (Δ΄ ΚΠΣ) και η περιφερειοποίηση της εκπαίδευσης»

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 20 Δεκέμβρη, στις 10:30 πμ στο Πολιτιστικό Κέντρο ΕΛΤΑ, Γ΄ Σεπτεμβρίου 11, 6ος όροφος (έναντι Ομονοίας)

Με το σημερινό τεύχος η Ουτοπία εισέρχεται στο 18ο έτος. Αλλά το τεύχος αυτό συμπίπτει με την ανάληψη της εξουσίας από το σοσιαλιστικό (όπως αυτοπροσδιοριζεται) ΠΑΣΟΚ. Ας σχολιάσουμε λοιπόν τη σημερινή «στιγμή», δοθέντος ότι «η θεωρία και ο πολιτισμός» δεν ήταν ποτέ ανεξάρτητα από την πολιτική. (Η πολιτική έχει πάντα ένα έστω και ανομολόγητο κοσμοθεωρητικό υπόβαθρο, και αναδραστικά επηρεάζει τη θεωρία και τον πολιτισμό.)
Λοιπόν, ύστερα από μια μακρά και απογοητευτική προεκλογική περίοδο, κατά την οποία δεν έγινε ουσιαστική συζήτηση για τα μεγάλα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας, το ΠΑΣΟΚ επανήλθε στην εξουσία! Τι μπορούμε ίσως να περιμένουμε από τη νέα κυβέρνηση; Επί του παρόντος, μεγάλα λόγια και υποσχέσεις και πρώτα δείγματα αντιλαϊκών μέτρων και αστυνομικής τρομοκρατίας. Αλλά, πίσω από τα λόγια και τις προθέσεις, υπάρχει μια συγκεκριμένη πραγματικότητα: το ΠΑΣΟΚ δεν είναι Ν.Δ. Το ΠΑΣΟΚ ταυτίζεται με τη Ν.Δ. σε ό,τι αφορά τα προβλήματα στρατηγικής σημασίας, ενώ ταυτόχρονα δεν ταυτίζεται με τη Δεξιά λόγω της προϊστορίας του και της σοσιαλδημοκρατικής του κατάληξης. Τι σημαίνει αυτό;

Το ΠΑΣΟΚ έχει οριστικά ενταχθεί στην ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, η οποία με τη σειρά της αποτελεί το δεύτερο μεγάλο ρεύμα της αστικής πολιτικής στην Ευρώπη. Η σημερινή σοσιαλδημοκρατία, έχοντας εγκαταλείψει τις σοσιαλιστικές διακηρύξεις, ακόμα και τον ήπιο κεϋνσιανισμό, επιχειρεί να διαχειριστεί την οικονομική, πολιτική και πολιτισμική κρίση της «ενωμένης ως έχει (και μη ενωμένης) Ευρώπης και των πολυεθνικών» αλλά και των αντικρουόμενων εθνικών συμφερόντων. Με ποιο τρόπο; Εγκαταλείποντας όλο και περισσότερο τα όποια στοιχεία κοινωνικού ριζοσπαστισμού είχαν περισωθεί μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ειδικά η σοσιαλδημοκρατία επιχειρεί να διαχειριστεί τη σημερινή κρίση με μέτρα που θα οδηγήσουν σε μια διέξοδο η οποία θα κυοφορεί την επόμενη κρίση.
Και το ΠΑΣΟΚ; Η Ν.Δ. επιχειρούσε να δικαιολογήσει τα αντιλαϊκά οικονομικά μέτρα της υποστηρίζοντας ότι βρήκε άδεια ταμεία, καμένη γη, κ.λπ. Το ίδιο κάνει με τη σειρά του και το ΠΑΣΟΚ. Πράγματι όμως, το ΠΑΣΟΚ παρέλαβε μια άθλια οικονομική κατάσταση: παρακμή του παραγωγικού τομέα της οικονομίας· κυριαρχία του παρασιτισμού· ανεργία (επίσημα) της τάξεως του 12%· υποαπασχόληση, προσωρινή απασχόληση· έλλειμμα της τάξεως του 12%· δημόσιο χρέος της τάξεως του 90-100% του ΑΕΠ. Η Ελλάδα «πρωταθλήτρια της Ευρώπης» και ως προς αυτό. Και τα σκάνδαλα; Και η αντιμετώπιση των μεταναστών; Και ο ανερχόμενος ρατσισμός και η Ακροδεξιά;
Πώς φτάσαμε ως εδώ; Η σημερινή πραγματικότητα είναι η «νομοτελειακή» κατάληξη της όψιμης, αναρχικής και στρεβλής καπιταλιστικής ανάπτυξης της τελευταίας πεντηκονταετίας: πολιτική των δρόμων και του τουρισμού, ληστρική και απρογραμμάτιστη ανάπτυξη της βιομηχανίας, εξάρθρωση της ορεινής και ημιορεινής οικονομίας, πολιτική καταστροφής της αγροτικής οικονομίας συνολικά κ.λπ., κι από την άλλη, ξεπούλημα των κερδοφόρων κρατικών επιχειρήσεων. Σήμερα ο παραγωγικός τομέας αντιπροσωπεύει περίπου το 15% του λεγόμενου ΑΕΠ. Η Ελλάδα είναι μια χώρα με επιταχυνόμενη παρακμή, με τον μισό πληθυσμό στην πρωτεύουσα (άλλη παγκόσμια πρωτιά) και με 20% του πληθυσμού να «ζει» κάτω από το όριο της φτώχειας.
Ανεργία, προσωρινή απασχόληση, μισθοί των 500 και των 600 ευρώ, συντάξεις των 300 και των 400 ευρώ, και τα «§ο1άεη βογδ» (που δεν είναι βογδ); Πρόεδρος της Εθνικής: ετήσιες απολαβές 600.835 ευρώ. Πρόεδρος του ΟΤΕ: 580.000 ευρώ. Πρόεδρος του ΟΠΑΠ: 500.000 ευρώ. Πρόεδρος της ΕΡΤ: 347.000 ευρώ. Αυτά! Και κανείς δεν πρόκειται να δικαστεί για διασπάθιση δημόσιου χρήματος. Και κανείς δεν πρόκειται να διατυπώσει δημόσια ηθική καταδίκη για τους μεγαλοάρπαγες που χαριτωμένα αποκαλούνται golden boys.
Παρακμή του παραγωγικού τομέα της οικονομίας. Κατασπατάληση του δημόσιου πλούτου. Ξεπούλημα των κερδοφόρων κρατικών επιχειρήσεων. Ολυμπιάδα που στοίχισε 3,5 τρισ. (κανείς δεν ξέρει πόσο). Τεράστιες δαπάνες για άχρηστους πολεμικούς εξοπλισμούς και, ταυτόχρονα, ψίχουλα για την παιδεία, την υγεία, τον πολιτισμό.
Τι θα κάνει λοιπόν το ΠΑΣΟΚ; Θα «τιμωρήσει» τα golden boys; Ίδωμεν. Θα προστατέψει τους πολίτες από την αστυνομική αυθαιρεσία; Είχαμε ήδη τα πρώτα δείγματα για το αντίθετο. Θα καταργήσει τους τρομονόμους που πρώτο νομοθέτησε; Θα ανακτήσει μέρος έστω των ιδιωτικοποιημένων επιχειρήσεων; Ειδικότερα: τι θα κάνει με το λιμάνι του Πειραιά; Και τα «κολέγια»; Και το άρθρο 16 και τα ιδιωτικά «πανεπιστήμια»; Και το Κυπριακό, η FYROM, η Τουρκία μπροστά στην Ε.Ε.; Και προπαντός: πώς θα ανασυγκροτηθεί ο παραγωγικός τομέας της οικονομίας; Οι αρμόδιοι μιλούν για «πράσινη ανάπτυξη». Άλλο ένα ιδεολόγημα, που δεν θέτει καν το πραγματικό πρόβλημα μιας βιώσιμης και αξιο-βίωτης ανάπτυξης.
Συνέπεια και αιτία των προηγουμένων: η Αθήνα και οι άλλες μεγαλουπόλεις. Το πρόβλημα του αθηναϊκού καρκινώματος δεν είναι μόνο οικονομικό, δηλαδή δεν είναι μόνο το γεγονός ότι η πρωτεύουσα, σαν «μαύρη οπή» καταβροχθίζει σημαντικό μέρος του εισοδήματος της επαρχίας και συνολικά του «εθνικού» εισοδήματος με τα εκατομμύρια των παρασίτων που διαβιούν στο «κλεινόν άστυ». Είναι ταυτόχρονα πρόβλημα βιολογικής παρακμής του πληθυσμού, ψυχικής, πολιτισμικής και υπαρξιακής αποξένωσης. Κι όμως κανείς δεν μίλησε συγκεκριμένα για περιφερειακή ανάπτυξη, για αποκέντρωση, για μια μακρόπνοη πολιτική μείωσης του πληθυσμού της πρωτεύουσας, η οποία θα πρέπει να κηρυχθεί κλειστή πόλη: κλειστή ως προς την είσοδο, ανοιχτή προς την επαρχία.
Τι θα κάνει η Ν.Δ.; Για την ώρα σπαράσσεται, όχι για πρόγραμμα αλλά για το «αρχηγιλίκι». Τι θα κάνει το ΠΑΣΟΚ; Θα διαχειριστεί την κρίση στο πλαίσιο της νεοφιλελεύθερης πολιτικής και των εντολών της Ε.Ε., και με κύριο άξονα τα συμφέροντα του ελληνικού κεφαλαίου. Και η Αριστερά; Θα χάσει και τη σημερινή, τρίτη ευκαιρία να αναδειχτεί σε δύναμη αναγέννησης της ελληνικής κοινωνίας; Ίδωμεν!

Το σημερινό τεύχος εικονογραφείται με έργα του γλύπτη Ιωάννη Αβραμίδη, επιλεγμένα από τη Μαρία Κοκκίνου. Η Ουτοπία ευχαριστεί τον κύριο Αβραμίδη για την ευγενή παραχώρηση της σχετικής άδειας, καθώς και την κυρία Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα η οποία ευχαρίστως μας παραχώρησε το δικαίωμα αναπαραγωγής των έργων του καλλιτέχνη και της σχετικής συνέντευξής του από τον Κατάλογο της έκθεσης στην Εθνική Πινακοθήκη.
Μια επανόρθωση: Η μετάφραση του κειμένου του Hegel «Για το αγγλικό Νομοσχέδιο της εκλογικής μεταρρύθμισης (1831)» (τ. 85) έγινε από τον Θανάση Γκιούρα.

Τετάρτη, 25 Νοεμβρίου 2009 στις 9:00 μ.μ.

Δημοτικό θέατρο Μυτιλήνης

"Κάτι σάπιο υπάρχει στο βασίλειο της Δανιμαρκίας… Τα πράγματα και πάλι, δεν ήταν όπως φαίνονταν. Ήταν δράμα ή κωμωδία; Το Σαιξπηρικό κείμενο χρειάστηκε να ανατραπεί για ν’ αποκαλυφθούν τα κίνητρα της δράσης των ηρώων. Το μυστήριο λύθηκε στο υπόγειο του Εργαστηρίου Εγκληματολογίας του Πανεπιστημίου και πρόκειται να ανακοινωθεί."

Άμλετ Β

του Σαμ Μπόμπρικ

επιμέλεια μετάφρασης: Στράτος Γεωργούλας

Σκηνοθεσία: Ελένη Ζάχου

παίζουν με σειρά εμφάνισης

Φραντσίσκο……………. Μαρία Γερούλια

Οράτιος………………... Γιώργος Σαραγάς

Φάντασμα……………. Δήμος Σαραντίδης

Μπερνάρντο…………..Texenery Gonzales

Κλαύδιος……………. Αριστείδης Σγατζός

Πολώνιος…………. Χρήστος Κουρούτζας

Γερτρούδη…………Έλενα Περδικοπούλου

Λαέρτης……………………… Νίκος Ρίνης

Άμλετ..........................Στράτος Γεωργούλας

Οφηλία……………… Αναστασία Τσάτσου

Ρόζενκραντζ………..……….Ζήνα Μαύρου

Γκίλντενστερν……………Μαίρη Μπλέτσα

Νεκροθάφτης………... Νέστορας Μάτσος

Φωτισμοί: Κωνσταντίνα Μπελτέκη

Ήχος: Άννα Αραμπατζή

09.00 – 10.00 Χαιρετισμοί

10.00 – 11.30 Θεωρητικές προσεγγίσεις των κοινωνικών ανισοτήτων Ι

[www.elemedu.upatras.gr]

Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΩΣ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΜΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ Λ. ΒΥΓΚΟΤΣΚΙ ΚΑΙ Α. ΜΑΚΑΡΕΝΚΟ

Μανόλης ΔΑΦΕΡΜΑΚΗΣ (ΔΑΦΕΡΜΟΣ)

Διδάσκων στο Παν/μιο Κρήτης

Λέκτορας Π.Τ.Δ.Ε. ΑΠΘ

Οι μεγάλες κοινωνικές αλλαγές που δρομολόγησε στην ΕΣΣΔ η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν μπορούσαν να μην αγγίξουν και το κεφαλαιώδες ζήτημα της Παιδείας, των στόχων, του περιεχομένου και των θεσμών της. Εμφανίστηκαν νέες παιδαγωγικές προσεγγίσεις σε μια προσπάθεια επαναθεμελίωσης των θεωρητικών αντιλήψεων για την ανθρώπινη προσωπικότητα, για τις παιδαγωγικές διαδικασίες που συντελούν στη διαμόρφωση-αναμόρφωσή της. Στην εισήγηση επιχειρείται η παρουσίαση των απόψεων δύο εκ των θεμελιωτών των νέων θεωρητικών αντιλήψεων για την προσωπικότητα και την Παιδεία στην ΕΣΣΔ, των Λ.Βυγκότσκι και Α.Μακάρενκο. Ο Λ.Βυγκότσκι, εισηγητής της πολιτισμικής - ιστορικής θεωρίας της προσωπικότητας και του ψυχισμού της και ο Α.Μακάρενκο εισηγητής της αντίληψης περί συλλογικής-εργασιακής διαπαιδαγώγησης των νέων ανέδειξαν νέες πτυχές του ρόλου της παιδαγωγίας στη διαμόρφωση της προσωπικότητας. Κοινό στοιχείο στο έργο και των δύο είναι η έμφαση στον ιστορικά και κοινωνικά συγκεκριμένο χαρακτήρα της παιδαγωγικής δραστηριότητας και των στόχων της, καθώς και στη μεγάλη παιδαγωγική σημασία της εργασίας (με ιδιαίτερη έμφαση στην εργασία που εντάσσεται σε σχέσεις αλληλεγγύης) σε ό,τι αφορά το γίγνεσθαι της συνείδησης και της προσωπικότητας. Στην εισήγηση επιχειρείται η αποτίμηση της συμβολής των Λ.Βυγκότσκι και Α.Μακάρενκο στην ανάπτυξη των θεωρητικών αρχών της παιδαγωγικής.

The significant social changes, which took place in the USSR after the October Revolution, had a great impact on the fundamental issue of education, on its aims, content and institutions. New pedagogical approaches were developed in an effort to reestablish the theoretical concepts on personality and on the educational procedures which lead to its forming and reforming. In this paper we present the ideas of L.Vygotsky and A.Makarenko, two of the main proponents of the new concepts on personality and education in the USSR. L.Vygotsky introduced the cultural - historical theory of personality and of psychological processes, whereas A.Makarenko worked out a theory of collective - labor education of the youth. Both of them revealed new aspects of the role of education in the becoming of personality. Common place in their ideas was the emphasis on the historically and socially concrete character of pedagogical activity and its aims. They also underlined the great pedagogical importance of labor (especially when relations of solidarity prevail) in the becoming of consciousness and personality. In this paper we are endeavoring to assess the contribution of L.Vygotsky and A.Makarenko to the development of the pedagogical theory.

1.ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΩΝ ΙΔΕΩΝ

Η Ιστορία των παιδαγωγικών ιδεών δεν ανάγεται σε μια εξωτερική, φωτογραφικού τύπου περιγραφή και μηχανιστική μεταφορά των αντιλήψεων του ενός ή του άλλου παιδαγωγού. Η υπέρβαση του εμπειρικού, περιγραφικού χαρακτήρα της Ιστορίας των παιδαγωγικών ιδεών μπορεί, κατά την άποψή μας, να πραγματοποιηθεί, εφόσον υπολογιστεί ότι για την κατανόηση της συμβολής ενός ερευνητή στην ανάπτυξη της επιστήμης (στη συγκεκριμένη περίπτωση της Παιδαγωγικής) είναι απαραίτητη η διερεύνηση: α) της τρέχουσας κοινωνικο-ιστορικής συγκυρίας, των συσχετισμών δυνάμεων, των συγκρούσεων συμφερόντων, β) του επιπέδου ανάπτυξης της επιστημονικής γνώσης περί του αντικειμένου, των κεκτημένων της συγκεκριμένης επιστήμης και των τρόπων διερεύνησής τους, γ)του επιπέδου ανάπτυξης και του είδους του υποκειμένου της έρευνας, τη σχέση του προς την επιστημονική δραστηριότητα, προς τα άλλα μέλη της επιστημονικής κοινότητας και προς την κοινωνία συνολικά (Πατέλης, 2003).

Η Ιστορία των παιδαγωγικών ιδεών δεν μπορεί να αναπτυχθεί ως μια απλή ταξιδιωτική περιπλάνηση σε κάποιες μακρινές ιδέες του παρελθόντος που παρουσιάζονται σε «ατόφια», «καθαρή» μορφή. Ακόμα και η επιλογή θεματικού πεδίου δεν αποτελεί κάποια «ουδέτερη» διαδικασία, αλλά άμεσα ή έμμεσα εμπεριέχει συγκεκριμένες κοινωνικές νοηματοδοτήσεις. Η πιο γόνιμη προσέγγιση της Ιστορίας των Παιδαγωγικών ιδεών, κατά την άποψή μας, συνίσταται στην εξέταση των υπό πραγμάτευση θεωριών και αντιλήψεων ως επιμέρους στιγμών μιας ευρύτερης ιστορικής διαδικασίας ανάπτυξης της Παιδαγωγικής. Η ανίχνευση της Ιστορία των παιδαγωγικών ιδεών αποκτά νέες διαστάσεις, όταν δεν ανάγεται σε κάποιο εξωτικό ταξίδι στο παρελθόν ή σε κάποια απόδραση από την πεζή παιδαγωγική καθημερινότητα, αλλά εξετάζεται ως μια μορφή επανατροφοδότησης και ανάπτυξης της έρευνας των ανοικτών θεωρητικών και πρακτικών ζητημάτων της Παιδαγωγικής επιστήμης.

Στην παρούσα εργασία θα επιχειρήσουμε να παρουσιάσουμε τις αντιλήψεις δυο μεγάλων σοβιετικών παιδαγωγών, των Λ.Βυγκότσκι και Α.Μακάρενκο σχετικά με τη διαμόρφωση της προσωπικότητας και να εκτιμήσουμε την συμβολή τους στην ανάπτυξη της Παιδαγωγικής επιστήμης. Κατ' αρχήν, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι στην Ελλάδα η έρευνα της Παιδαγωγικής στην Ρωσία και στην ΕΣΣΔ παραμένει ακόμα σε εμβρυακό επίπεδο. Από αυτή την άποψη οι πρώτες εργασίες που εμφανίστηκαν έχουν μεγάλη σημασία και συνιστούν το σημείο εκκίνησης νέων ερευνητικών αναζητήσεων (Μπουζάκη, 1988). (Φράγκος, 1993), (Παυλίδης, 1998), (Παυλίδης, 1999), (Δαφέρμος, 2002).

2.ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ «ΝΕΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ»

Η περίοδος της ζωής και ενεργού δραστηριότητας των Λ.Βυγκότσκι και Α.Μακάρενκο σημαδεύτηκε από τους ριζικούς κοινωνικούς μετασχηματισμούς, που επέφερε η Οκτωβριανή επανάσταση. Από αυτή την άποψη είναι χαρακτηριστικές οι εντυπώσεις του αμερικάνου παιδαγωγού και ψυχολόγου J.Dewey, που επισκέφτηκε το 1928 την ΕΣΣΔ και διαπίστωσε την αισιοδοξία και τον ενθουσιασμό των ανθρώπων, οι οποίοι επιθυμούσαν να οικοδομήσουν νέες μορφές κοινωνικής ζωής στη βάση της συλλογικότητας και αλληλεγγύης. «Μου φαίνεται ότι είναι απλούστερο και χρησιμότερο να εκτιμήσει κανείς αυτό που συμβαίνει τώρα στην Ρωσία ως ένα γιγαντιαίο ψυχολογικό πείραμα για τον μετασχηματισμό των κινήτρων, που διαμορφώνουν την συμπεριφορά» (Dewey, 2000, 271).

Στην Ρωσία πριν από την επανάσταση του 1917 οι αναλφάβητοι αποτελούσαν το 80% του πληθυσμού (σε ορισμένες περιοχές έφταναν το 97%). Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του περιοδικού του τσαρικού υπουργείου Παιδείας, Αγγελιοφόρος του παιδαγωγού, το 1906 για την υπέρβαση του αναλφαβητισμού θα χρειάζονταν 120 χρόνια στην Ευρωπαϊκή Ρωσία, 460 στη Σιβηρία και στον Καύκασο (Ρόζενταλ, 1990, 115). Σ' αυτή την χώρα με ιδιαίτερα οξυμένο τρόπο τέθηκε το ζήτημα της ριζικής αντιμετώπισης της υποεκπαίδευσης, της μαζικής «διαρροής» από το σχολείο, του εκπαιδευτικού και κοινωνικού αποκλεισμού των παιδιών από τα φτωχά κοινωνικά στρώματα στη Ρωσία και του καθολικού σχεδόν αναλφαβητισμού στις εθνικές Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ.

Όμως, η υπέρβαση του αναλφαβητισμού ήταν αδύνατον να πραγματοποιηθεί από το εκπαιδευτικό σύστημα της τσαρικής Ρωσίας, που χαρακτηρίζονταν από την κυριαρχία του βερμπαλισμού, του σχολαστικισμού, του οπισθοδρομικού κλασικισμού. Έτσι, κατά την δεκαετία του 1920 στην ΕΣΣΔ επιχειρήθηκε η κατάργηση του παραδοσιακού σχολείου των πολλαπλών ταχυτήτων και η δημιουργία ενός ενιαίου, καθολικού για όλους, λαϊκού σχολείου. Μέσω της εισαγωγής της δωρεάν, υποχρεωτικής εκπαίδευσης για όλα τα παιδιά και των δυο φύλων επιχειρήθηκε η υπέρβαση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Στο πεδίο της εκπαιδευτικής πολιτικής επιχειρήθηκε, επίσης, η προώθηση των παρακάτω μέτρων:

- κατάργηση των φεουδαρχικών καταλοίπων στη σφαίρα της εκπαίδευσης και, πρώτα απ' όλα, διαχωρισμός της εκπαίδευσης από την εκκλησία ως εφαρμογή της γενικότερης πολιτικής διαχωρισμού του κράτους από την εκκλησία και της εκκλησίας από το κράτος.

- δημιουργία ενιαίου εκπαιδευτικού συστήματος: το σύστημα της εκπαίδευσης από τον παιδικό σταθμό μέχρι το πανεπιστήμιο θα πρέπει να αποτελεί μια ενιαία, συνεχή κλίμακα. Όλα τα παιδιά θα πρέπει να εντάσσονται στον ίδιο τύπο σχολείου και να έχουν το δικαίωμα να φτάνουν μέχρι τις ανώτερες βαθμίδες του.

- δημιουργία σχολών προετοιμασίας των εργατών για να φοιτήσουν στην Ανώτατη Εκπαίδευση (pabfak). Αλλαγή της κοινωνικής σύνθεσης των πανεπιστημίων και δημιουργία νέας διανόησης με νέους, που προέρχονταν από οικογένειες εργατών και αγροτών.

- εξασφάλιση της γρήγορης επαγγελματικής και τεχνικής εκπαίδευσης των εργατών, προετοιμασία εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού για το χειρισμό των νέων τεχνικών μέσων και μορφωμένων στελεχών για την κάλυψη των αυξανόμενων αναγκών στη σφαίρα της διοίκησης του κρατικού μηχανισμού.

- διεύρυνση του σχολικού δικτύου, προετοιμασία του κατάλληλου εκπαιδευτικού προσωπικού, εφοδιασμός του σχολείου με όλο τον απαραίτητο εξοπλισμό, παραγωγή των απαραίτητων σχολικών εγχειριδίων, βιβλίων, κλπ. Κρατικές παροχές σε μαθητές και εκπαιδευτικούς για διατροφή, ένδυση και υπόδηση.

- ανάπτυξη των εξωσχολικών μορφών επιμόρφωσης (βιβλιοθήκες, κινηματογράφος, πολιτιστικά κέντρα, κλπ.).

Αυτή την περίοδο παρατηρείται έκρηξη της δημιουργικότητας στη σφαίρα της εκπαίδευσης. Εμφανίστηκαν νέες παιδαγωγικές προσεγγίσεις οι εκπρόσωποι των οποίων επιχειρούσαν να δώσουν απαντήσεις στα παιδαγωγικά προβλήματα, που εμφανίστηκαν στο προσκήνιο κατά τη συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία. Ριζικές αλλαγές την εν λόγω περίοδο πραγματοποιήθηκαν όχι μόνο στην κοινωνία, αλλά και στις επιστήμες που διερευνούν τον άνθρωπο και την κοινωνία. Ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει στην ανάπτυξη της Παιδαγωγικής.

Σε αντιδιαστολή με την παραδοσιακή ιδεαλιστική Παιδαγωγική που κυριαρχούσε στη Ρωσία πριν την Οκτωβριανή επανάσταση (οι εκπρόσωποί της έθεταν σε πρώτο πλάνο τα εθνικά και ηθικοθρησκευτικά ιδεώδη) ιδιαίτερη ανάπτυξη απέκτησε η νατουραλιστική, παιδοκεντρική Παιδαγωγική. Οι υποστηρικτές αυτής της προσέγγισης ασκούσαν δριμύτατη κριτική στο αυταρχικό σχολείο και θεωρούσαν ότι βασικός σκοπός της εκπαίδευσης θα πρέπει να είναι η ελεύθερη, ανεμπόδιστη ανάπτυξη της προσωπικότητας του παιδιού. Σημαντική επίδραση στην ανάπτυξη της νατουραλιστικής Παιδαγωγικής άσκησαν οι ιδέες του μεγάλου ρώσου συγγραφέα και παιδαγωγού Λέον Τολστόι και η παιδαγωγική εμπειρία του σχολείου της Γιάσναγια Πολιάνα.

Στην ανάπτυξη της αντιαυταρχικής παιδοκεντρικής Παιδαγωγικής στη Ρωσία συνέβαλαν, επίσης, οι ιδέες του J.Dewey. Υπό την επίδρασή τους ο Σ.Σάτσκι διακήρυξε ότι βασική αποστολή του σχολείου είναι η οργάνωση της ζωής των παιδιών. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο παιδαγωγός θα πρέπει να «επιστρέψει στα παιδιά την παιδική ηλικία», «να διατηρήσει αυτό που υπάρχει στα παιδιά» (Σάτσκι, 1980, τ.2, 10, 13). Σε αντιστοιχία με την εν λόγω ρουσωική αντίληψη τα παιδιά είναι «καλά» από την ίδια τους τη «φύση» και η κοινωνία οφείλει να αναπτύξει τις έμφυτες ικανότητές τους.

Αυτή την περίοδο επιχειρήθηκε η λήψη μέτρων για την αποδόμηση του «παλιού σχολείου»: κατάργηση των βαθμών στο σχολείο, κατάργηση της διδασκαλίας στη βάση ξεχωριστών γνωστικών αντικειμένων και της ανάθεσης σχολικών ασκήσεων στο σπίτι. Το Dalton Plan, η μέθοδος project, η μέθοδος των «πλεγμάτων» (αντικατάσταση της κατά αντικείμενο διδασκαλίας στο σχολείο με την ανάθεση θεμάτων εμπνευσμένων από τη ζωή πχ. ο κήπος, το χωράφι, το ποτάμι, κλπ. κατά τη διάρκεια των εκδρομών ή της εργασίας) θεωρήθηκαν ως η οδός που οδηγεί στην ανάπτυξη του «νέου σχολείου». Η ανάπτυξη της εμπειρικής, πειραματικής Παιδαγωγικής και οι ιδέες της αντιαυταρχικής, παιδοκεντρικής Παιδαγωγικής είχαν μεγάλη εξάπλωση στη δεκαετία του 1920 και θεωρήθηκαν από πολλούς ως το μοναδικό θεωρητικό θεμέλιο για την οικοδόμηση του νέου σχολείου. Στην ηγεσία του Επιτροπάτου της Λαϊκής Παιδείας (ΝΑΡΚΟΜΠΡΟΣ) επικρατούσε η άποψη ότι η υιοθέτηση των δυτικών παιδαγωγικών τεχνολογιών της «προοδευτικής εκπαίδευσης» μπορεί να συμβάλλει στην δημιουργία του «νέου σχολείου» (Boguslavsky, 2002, 73). Αυτή την περίοδο δημιουργήθηκαν πολλά πειραματικά σχολεία για την εισαγωγή εκπαιδευτικών καινοτομιών και την γνωριμία των εκπαιδευτικών και των λαϊκών μαζών με την συσσωρευμένη εκπαιδευτική εμπειρία. Το «σχολείο της ζωής» της Ν.Ποπόβα, η οργάνωση του πρώτου πειραματικού σταθμού από τον Σ.Σάτσκι, το πειραματικό σχολείο ονόματι Φ.Μ.Ντοστογιέφσκι του Β.Ν.Σορόκα-Ροσίνσκι, το πειραματικό σχολείο Π.Λεπισίνσκι με επικεφαλής τον Μ.Πιστράκ είναι μερικές μόνο από τις περιπτώσεις εκπαιδευτικού πειραματισμού με στόχο τη ριζική αναμόρφωση της παιδαγωγίας.

Ο ίδιος ο J.Dewey επισκέφτηκε την Σοβιετική Ρωσία και εκτιμούσε ότι «η οργάνωση των παιδιών στα ρώσικα σχολεία έχει πιο δημοκρατικό χαρακτήρα παρά στα δικά μας και αυτά λειτουργώντας στο σύστημα σχολικής διοίκησης αποκτούν πολύ καλύτερη προετοιμασία για την μετέπειτα ενεργή συμμετοχή στην τοπική και παραγωγική αυτοδιοίκηση παρά στα σχολεία της δικής μας αναμφίβολα δημοκρατικής χώρας» (Dewey, 2000).

Κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1920, αρχές της δεκαετίας του 1930 στην ΕΣΣΔ ενισχύθηκε η αίσθηση της ανεπάρκειας των διαθέσιμων παιδαγωγικών και ψυχολογικών θεωριών (πρώτα απ' όλα, των ιδεών της «προοδευτικής εκπαίδευσης») και ωρίμαζε η ανάγκη ανάπτυξης νέων προσεγγίσεων της ανάπτυξης της προσωπικότητας, που θα αναδεικνύουν τα υποκείμενα - δημιουργούς της «νέας κοινωνίας». Η πολιτισμική - ιστορική ψυχοπαιδαγωγική θεώρηση του Λ.Βυγκότσκι και η Παιδαγωγική της αισιόδοξης προοπτικής του Α.Μακάρενκο απετέλεσαν απόπειρες δημιουργίας μιας τρίτης προσέγγισης, που θα υπερβαίνει το δίπολο παραδοσιακής -προοδευτικής εκπαίδευσης, ιδεαλιστικής - νατουραλιστικής Παιδαγωγικής και θα αναδεικνύει τον ενεργό-μετασχηματιστικό ρόλο των κοινωνικών υποκειμένων.

3. Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ - ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ

Η επεξεργασία μιας νέας ψυχοπαιδαγωγικής θεώρησης της ανάπτυξης της προσωπικότητας δεν ήταν αποτέλεσμα μιας καθαρά θεωρησιακής, ακαδημαϊκής διαδικασίας, αλλά έκφραση των ζητημάτων, που τέθηκαν σε πρώτο πλάνο στο επίπεδο της κοινωνικής πρακτικής. Στο έργο του Λ.Βυγκότσκι υπάρχει η αναζήτηση της θεμελίωσης μιας συγκεκριμένης Κοινωνικής Παιδαγωγικής, που αναπτύσσεται σε συνάρτηση με τα εκπαιδευτικά προβλήματα, τα οποία τίθενται στο συγκεκριμένο κοινωνικό-ιστορικό πλαίσιο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι οι μαθητές και συνεργάτες του Λ.Βυγκότσκι πραγματοποίησαν σημαντικές έρευνες για την γνωστική ανάπτυξη του πληθυσμού σε Δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας, στις οποίες ο αναλφαβητισμός ήταν σχεδόν ολοκληρωτικός (Λούρια, 1995).

Όμως, το ζήτημα το οποίο τέθηκε στο επίπεδο της κοινωνικής πρακτικής δεν ήταν μόνο η προσέλκυση στο σχολείο αυτών των πληθυσμών που ήταν αναλφάβητοι, αλλά και ο ριζικός μετασχηματισμός του σχολείου, η δημιουργία ενός «νέου σχολείου». Ο Λ.Βυγκότσκι γνώριζε από «πρώτο χέρι» τα προβλήματα της εκπαίδευσης, διότι ο ίδιος είχε ξεκινήσει την επαγγελματική του δραστηριότητα ως εκπαιδευτικός, καθηγητής της ρωσικής γλώσσας και λογοτεχνίας στο σχολείο, όπου και πραγματοποίησε τα πρώτα του ψυχολογικά πειράματα (Βυγκότσκαγια & Λιφάνοφα, 1996).

Άλλο σημαντικό πρακτικό πεδίο, στο οποίο κλήθηκαν οι σοβιετικοί ψυχολόγοι και παιδαγωγοί να αναπτύξουν νέες εναλλακτικές προσεγγίσεις ήταν το ζήτημα της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης των αναπήρων. Ελάχιστα γνωστό είναι το γεγονός ότι η πρακτική δραστηριότητα του Λ.Βυγκότσκι στη σφαίρα της κοινωνικής και εκπαιδευτικής επανένταξης των αναπήρων διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην επεξεργασία κομβικών εννοιών της πολιτισμικής - ιστορικής θεωρίας του (πχ. της έννοιας της σημειακής διαμεσολάβησης). Ο Λ.Βυγκότσκι υιοθετούσε την αντίληψη ότι από τη μελέτη της «απόκλισης» η έρευνα μετατοπίζεται στην διερεύνηση της «κανονικότητας».

Μέσα στο κλίμα της καθολικής αναζήτησης, η Πολιτισμική-ιστορική θεωρία του Λ.Βυγκότσκι απετέλεσε απόπειρα υπέρβασης ορισμένων ακραίων, αλλά διαδεδομένων αντιλήψεων σχετικά με την ανάπτυξη της προσωπικότητας: α)της νατουραλιστικής εξέτασης της προσωπικότητας υπό το πρίσμα κάποιων έμφυτων προδιαθέσεων του παιδιού, της κληρονομικότητας, των έμφυτων ικανοτήτων, κλπ. β)της ιδεαλιστικής θεώρησης της προσωπικότητας ως απλής εσωτερίκευσης αξιών, ιδεών, κοινωνικών αναπαραστάσεων, κλπ. γ)της εκλεκτικιστικής θεωρίας των παραγόντων.

Όπως ήδη αναφέραμε, οι νατουραλιστικές αντιλήψεις για την διαμόρφωση της προσωπικότητας είχαν μεγάλη διάδοση κατά τη δεκαετία του 1920. Ο Λ.Βυγκότσκι άσκησε κριτική στην αντίληψη του Λ.Τολστόι ότι η διαπαιδαγώγηση διαφθείρει τους ανθρώπους και στην χαρακτηριστική γι' αυτόν εξιδανίκευση της καλλιτεχνικής δημιουργίας των παιδιών, που παρουσιάζεται ως πρότυπο προς μίμηση για τους ενηλίκους (Vygotsky, 1991, 290). Η εξιδανίκευση της «φύσης» των παιδιών, θεωρείται εξίσου μονοδιάστατη με τη χαρακτηριστική για τη θεωρία του J.Piaget παρουσίαση των ανεπαρκειών της νόησης των παιδιών (εγωκεντρισμός, αυτισμός, υποκειμενικότητα, κλπ) σε διαρκή αντιδιαστολή με την νόηση των ενηλίκων. Παρά τον ριζικά διαφορετικό προσανατολισμό των εν λόγω προσεγγίσεων τις χαρακτηρίζει μια ενδότερη μεθοδολογική ομοιότητα: το παιδί παρουσιάζεται ως εξολοκλήρου φυσικό ον η συμπεριφορά του οποίου προκαθορίζεται από εσωτερικούς παράγοντες. Η όλη διαδικασία της κοινωνικοποίησης παρουσιάζεται ως μια διαδικασία εξωκαθορισμού, επιβολής εξωτερικών προτύπων σκέψης και συμπεριφοράς. «Το κοινωνικό ενεργεί με τον εξαναγκασμό ως εξωτερική, ξένη για το παιδί δύναμη, η οποία απωθεί τους αντίστοιχους προς την εξωτερική του φύση τρόπους σκέψης και τους υποκαθιστά με ξένα προς την φύση του νοητικά σχήματα…Ο εξαναγκασμός είναι ο μηχανισμός, με την βοήθεια του οποίου ο κοινωνικός περίγυρος κατευθύνει την εξέλιξη της παιδικής σκέψης» (Vygotsky, 1993, 71).

Η αντιπαράθεση της βιολογικής υπόστασης της προσωπικότητας που θεωρείται έκφραση των ενδότερων, εσωτερικών αναγκών του ατόμου και της κοινωνικής υπόστασής της, η οποία παρουσιάζεται ως μια ξένη, εχθρική προς το παιδί, επιβαλλομένη έξωθεν, με τη δύναμη της προσαρμογής διαπερνά τα πιο διαφορετικά ρεύματα σκέψης, από τον φροϋδισμό ως τον γαλλικό κοινωνιολογισμό του E. Durkeim. Έτσι, στην γαλλική κοινωνιολογική σχολή η κοινωνική δομή ερμηνεύεται ιδεαλιστικά ως προϊόν των «συλλογικών αναπαραστάσεων», της «συλλογικής συνείδησης», κλπ, ενώ ο ρόλος των υλικών συνθηκών ζωής των ανθρώπων παραγνωρίζεται. «Η Γαλλική σχολή, επομένως, αγνόησε το γεγονός ότι οι συγκεκριμένες μορφές εργασίας μαζί με τις οικονομικές συνθήκες αποτελούν τη βάση της κοινωνικής ζωής. Περιέγραψε το σχηματισμό του ατομικού νου ως ένα καθαρά πνευματικό γεγονός που υπήρχε ανεξάρτητα από συγκεκριμένες πρακτικές και συνθήκες του φυσικού περιβάλλοντος» (Λούρια, 1995, σ.17). Έτσι, οι νατουραλιστικές και οι ιδεαλιστικές ερμηνείες της προσωπικότητας παρά την επιφανειακή αντιπαλότητά τους παρουσιάζουν ενδότερη μεθοδολογική συνάφεια.

Μια από της βασικές θεωρητικές παραδοχές, στις οποίες στηρίζονται οι παραπάνω προσεγγίσεις συνίσταται στο ότι η ανάπτυξη της προσωπικότητας πραγματοποιείται μέσω της μετάβασης από το ατομικό στο κοινωνικό, από το βιολογικό στο κοινωνικό. Ριζικά διαφορετική αντίληψη σχετικά με την πορεία ανάπτυξης του παιδιού θεμελιώνεται από τον Λ.Βυγκότσκι, που διατύπωσε τον περίφημο βασικό νόμο ψυχικής ανάπτυξης: «οι ανώτερες ψυχικές λειτουργίες του παιδιού, οι ανώτερες ιδιότητες, χαρακτηριστικές για τον άνθρωπο εμφανίζονται πρωταρχικά ως μορφές συλλογικής συμπεριφοράς του παιδιού, ως μορφές συνεργασίας με τους άλλους ανθρώπους και μόνο στη συνέχεια αυτές γίνονται εσωτερικές, ατομικές λειτουργίες του παιδιού» (Vygotsky, 2001, 90). Σε αντιστοιχία με το βασικό νόμο ψυχικής ανάπτυξης δεν υπάρχει άλλος τρόπος ανάπτυξης της προσωπικότητας από την διαμόρφωση σχέσεων αμοιβαιότητας και αλληλεπίδρασης με τα άλλα ανθρώπινα υποκείμενα και γενικότερα με τον ευρύτερο κοινωνικό περίγυρο. Όσο πιο αναπτυγμένες και πολύπλευρες είναι οι σχέσεις του υποκειμένου με τα άλλα ανθρώπινα υποκείμενα, τόσο ευρύτερο το φάσμα δυνατοτήτων ανάπτυξης της προσωπικότητας, τόσο μεγαλύτερη η δυναμική της ζώνης εγγύτερης και απώτερης ανάπτυξής του.

Όταν ο άνθρωπος αποκόπτεται από την αλληλεπίδρασή του με την κοινωνία, αυτό οδηγεί στην υπανάπτυξη των ψυχικών λειτουργιών και της προσωπικότητας συνολικά. Ο L.Vygotsky διατυπώνει ένα, εκ πρώτης όψεως, παράδοξο ισχυρισμό: «…αυτό που θα πρέπει να διαμορφωθεί στο τέλος της ανάπτυξης, με κάποιο τρόπο επιδρά στα πρώτα βήματα αυτής της ανάπτυξης» (Vygotsky, 2001, 84). Έτσι, το παιδί όταν αρχίσει να μιλά η ομιλία του έχει απλοϊκή, πρωταρχική μορφή, όμως, βρίσκεται σε διαρκή επαφή με τον αναπτυγμένο, συντακτικά οργανωμένο λόγο των ενηλίκων. Αυτή η διαρκής αλληλεπίδραση του παιδιού με την «ιδεατή μορφή», την «τελική μορφή», που θα πρέπει να αποκτηθεί ως αποτέλεσμα της αναπτυξιακής διαδικασίας αποτελεί την κινητήριο δύναμη της εν λόγω διαδικασίας.

Σε αντιδιαστολή με τις ψυχοπαιδαγωγικές θεωρίες, οι οποίες περιορίζονται στην φωτογραφική, αποσπασματική περιγραφή επιμέρους πτυχών της υπάρχουσας κατάστασης ψυχοσωματικής ανάπτυξης του ξεχωριστού ατόμου η Πολιτισμική-ιστορική θεωρία του Λ.Βυγκότσκι επικεντρώνεται στη διερεύνηση της ζώνης εγγύτερης ανάπτυξης των παιδιών, που αναπτύσσεται στα πλαίσια της συνεργασίας, της αλληλεπίδρασής τους με τους ενηλίκους και με τους συνομηλίκους του και αποτελεί τη βάση της ανάπτυξης των ανώτερων ψυχικών λειτουργιών. Η ζώνη εγγύτερης ανάπτυξης δεν αποτελεί μια ακόμη διδακτική τεχνική (ομαδοσυνεργατική διδασκαλία, κλπ.), αλλά έκφραση της ενδότερης συνάφειας και της συγκεκριμένης ιστορικής σύνδεσης της ψυχοσωματικής ανάπτυξης των επιμέρους ατόμων και της προοδευτικής ανάπτυξης της κοινωνίας.

Σύμφωνα με τον Λ.Βυγκότσκι θα πρέπει να δοθεί έμφαση στην ανάπτυξη των ανώτερων ψυχικών λειτουργιών, στην καλλιέργεια της νόησης, της ομιλίας, της δημιουργικής φαντασίας. Σε αντιδιαστολή με τις ελιτίστικες θεωρίες ο Λ.Βυγκότσκι τόνιζε ότι η δημιουργικότητα, η ικανότητα του υποκειμένου να συμβάλλει στην διαμόρφωση νέων πραγμάτων και διαδικασιών δεν είναι υπόθεση κάποιων ολίγων και εκλεκτών ατόμων, αλλά αναγκαία συνθήκη ύπαρξης του κάθε ανθρώπου, που συνδέεται με την ενεργό στάση ζωής, με τη «μη προσαρμοστικότητά» του, με την ικανότητά του να μην συμβιβάζεται και να υπερβαίνει τις αντιξοότητες, τις δυσκολίες της ζωής. Ο Λ.Βυγκότσκι αναφερόταν σ' ένα μύθο της Καλμικίας, που αναδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο τη σημασία της ενεργού, μη συμβιβαστικής στάσης ζωής. Σύμφωνα μ' αυτό το μύθο ο αετός απαντά στον κόρακα που του προτείνει να τρώει ψοφίμια, αν επιθυμεί να ζήσει 300 χρόνια αντί για 30: «όχι αδερφέ, αντί να τρώω για 300 χρόνια ψοφίμια καλύτερα να πίνω ζωντανό αίμα…» (Βυγκότσκι, 2003).

Η λογοτεχνική έκφραση, τα θεατρικά δρώμενα, η ζωγραφική αποτελούν αναντικατάστατα μέσα για την ανάπτυξη της δημιουργικής φαντασίας των παιδιών, τα οποία ο Λ.Βυγκότσκι αντιπαραθέτει στην παθητική ονειροπόληση, στην ενατενιστική στάση απέναντι στην πραγματικότητα. Η παρατηρούμενη ακόμα και στις μέρες μας εξιδανίκευση της αρχής της εποπτικότητας απορρέει από αυτή την ενατενιστική στάση απέναντι στον κόσμο και οδηγεί στην παθητικοποίηση των μαθητών, στην υποτίμηση της ενεργού, κριτικής μετασχηματιστικής δραστηριότητάς τους. Όμως, είναι σημαντικό οι εν λόγω μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης να μη λειτουργούν ως απομιμήσεις της καλλιτεχνικής δραστηριότητας των ενηλίκων και τα παιδιά να μην αντιμετωπίζονται ως παθητικοί καταναλωτές προκατασκευασμένων μορφών, όπως γίνεται στην «μετανεωτερική καταναλωτική κοινωνία», αλλά ως ζωντανά υποκείμενα που αναπτύσσονται μέσα από συλλογικές διαδικασίες και εκλαμβάνουν τον εαυτό τους ως τμήμα μιας ευρύτερης κοινωνικής διαδικασίας. Μέσα από τις πιο διαφορετικές μορφές συλλογικότητας αναπτύσσεται ο προσανατολισμός των υποκειμένων στο μέλλον και ο μετασχηματισμός του παρόντος στη βάση αυτής της ευρύτερης κοινωνικής προοπτικής.

4. Η παιδαγωγική της αισιόδοξης προοπτικής του Α.Σ.Μακάρενκο

Στο έργο του Α.Μακάρενκο κεντρική θέση κατέχει ο κοινωνικός προσδιορισμός του τύπου προσωπικότητας που αποτελεί το στόχο της εκπαιδευτικής διαδικασίας, καθώς και ο ρόλος της παιδείας στο ριζικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Εμφορούμενος από τα ιδεώδη της Οκτωβριανής Επανάστασης θεωρούσε ως σκοπό της παιδείας τη διαμόρφωση - διαπαιδαγώγηση ενός πολύπλευρα ανεπτυγμένου ανθρώπου, ο οποίος θα ήταν σε θέση να καταστεί υποκείμενο της οικοδόμησης μιας χειραφετημένης, σοσιαλιστικής κοινωνίας στην ΕΣΣΔ. «Είμαστε οπαδοί -δήλωνε- … της παιδαγωγικής που δημιουργεί την προσωπικότητα, ... τον νέο τύπο ανθρώπου.» (Μακάρενκο,1986, σελ.30).

Για τον Α.Μακάρενκο η παροχή γνώσεων αποτελούσε μόνο μία πλευρά της εκπαιδευτικής διαδικασίας, άρρηκτα συνδεδεμένη με τις πλευρές της ηθικής, πολιτικής, εργασιακής, αισθητικής διαπαιδαγώγησης του νέου ανθρώπου. Ο Α.Μακάρενκο θεωρούσε θεμελιώδους σημασίας την έννοια της προοπτικής. Με τη λέξη αυτή όριζε την πορεία του ανθρώπου προς ένα ανοιχτό, δημιουργικό, καλύτερο μέλλον. Η συνειδητοποιημένη προοπτική μετατρέπεται σε σκοπό των ανθρώπινων ενεργειών, κινητοποιεί και καθοδηγεί την προσωπικότητα στις προσπάθειες για υπέρβαση και πρόοδο, νοηματοδοτεί την ύπαρξη του ατόμου στο εκάστοτε παρόν.

Οι άνθρωποι πολύ συχνά αποσκοπούν σε προοπτικές βραχυπρόθεσμες, επουσιώδεις και καθαρά ατομικής σημασίας. Για τον Α.Μακάρενκο οι πλέον σημαντικές προοπτικές είναι αυτές που συνδέουν το άτομο με ευρύτερα κοινωνικά ζητήματα, διακυβεύματα, εγχειρήματα. Όσο μεγαλύτερη είναι η κοινωνική διάσταση των προοπτικών, στις οποίες αποσκοπεί το άτομο, τόσο πιο ισχυρή και ευεργετική είναι η επίδρασή τους στην ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας.

Σε μια περίφημη διατύπωσή του ο Α.Μακάρενκο αναφέρει πως «Το πιο σημαντικό που συνηθίσαμε να εκτιμούμε στον άνθρωπο είναι η δύναμη και η ομορφιά. Και το ένα και το άλλο καθορίζονται στον άνθρωπο αποκλειστικά και μόνο από τη στάση του απέναντι στην προοπτική. Ο άνθρωπος που διαμορφώνει τη συμπεριφορά του με βάση την πιο κοντινή προοπτική είναι ο πιο αδύναμος. Αν ικανοποιείται μόνο με τη δική του προοπτική, έστω και μακρινή, μπορεί να φαίνεται δυνατός, όμως δεν αισθανόμαστε την ομορφιά της προσωπικότητας και την πραγματική της αξία. Όσο ευρύτερη είναι η ομάδα, οι προοπτικές της οποίας αποτελούν για το άτομο προσωπικές προοπτικές, τόσο ο άνθρωπος είναι ομορφότερος και καλύτερος.» (Μακάρενκο, 1958a, σελ.74).

Ως εκ τούτου, ζητούμενο της παιδαγωγίας είναι να προσφέρει στο άτομο προοπτικές δημιουργικής ανάπτυξης: «Διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου σημαίνει να του καλλιεργήσεις τους δρόμους της προοπτικής, τους δρόμους όπου θα βρει την αυριανή ικανοποίηση και χαρά.». (Βλ. Μακάρενκο, 1983,σελ.393-394). Η προοπτική λειτουργεί ως ένα πρόγραμμα διαμόρφωσης της ανθρώπινης προσωπικότητας, διαμέσου της αυτόβουλης προσπάθειας υλοποίησης στόχων που το ίδιο το άτομο έχει υιοθετήσει.

Αν όμως στην ταξική κοινωνία το ενδιαφέρον για την παιδεία νοηματοδοτείται, εν πολλοίς, από προοπτικές ατομικής ή ακόμη και ιδιοτελούς σημασίας, σε μια σοσιαλιστική κοινωνία η εκπαίδευση θα πρέπει να καλλιεργεί στο άτομο προοπτικές συλλογικής επιτυχίας, προόδου και ευημερίας. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει κατάργηση κάθε ατομικής προοπτικής, αλλά αρμονική σύζευξη των ατομικών στόχων με τους σκοπούς και τα ιδεώδη του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου. Διαμέσου αυτής της σύζευξης, το άτομο καθίσταται ικανό να συμμετάσχει ενεργά στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας συντροφικότητας και αλληλεγγύης.

Οι στόχοι ανάπτυξης του ατόμου, που πρέπει να θέτει το εκπαιδευτικό σύστημα, αναβαθμίζονται, πλέον, στην κλίμακα των θεμελιωδών στόχων της νέας σοσιαλιστικής κοινωνίας. Η κοσμοϊστορική προοπτική χειραφέτησης της ανθρωπότητας θα πρέπει, κατά τον Α.Μακάρενκο, να συνεπάγεται μιαν εξίσου κοσμοϊστορική προοπτική διαμόρφωσης - εξέλιξης του κάθε ατόμου σε πολύπλευρα ανεπτυγμένο άνθρωπο. Το ιδεώδες και η προοπτική της ολοκλήρωσης των ανθρώπινων σχέσεων θα πρέπει να εκφράζεται και σε μια παιδαγωγική προοπτική ολοκλήρωσης της κάθε προσωπικότητας.

Για να γίνει κάτι τέτοιο, για να αγγίξουν δηλαδή το κάθε άτομο οι ευρύτερες προοπτικές του κοινωνικού γίγνεσθαι χρειάζεται οι παιδαγωγοί να αντιμετωπίζουν τα παιδιά όχι μόνο με βάση αυτό που κάθε στιγμή φαντάζει ως δεδομένο στην προσωπικότητά τους, αλλά, κυρίως, με βάση μιαν αισιόδοξη υπόθεση για την ανάπτυξή τους, μιαν ιδεατή προβολή στο μέλλον του κάθε παιδιού ότι πιο καλού και σημαντικού θα μπορούσε να συνθέτει την προσωπικότητά του.

Αυτή η αισιόδοξη υπόθεση για το μέλλον του κάθε παιδιού μετατρέπεται σε συγκεκριμένο παιδαγωγικό πρόγραμμα διαμέσου ενός συνόλου απαιτήσεων και καθηκόντων που ο εκπαιδευτικός θεσμός, ως εκπρόσωπος της νέας κοινωνίας, εγείρει ενώπιον του ατόμου. Οι απαιτήσεις και τα καθήκοντα θα πρέπει να υπερβαίνουν τις δεδομένες σε κάθε στιγμή δυνατότητες του παιδιού, να πλησιάζουν το μέγιστο βαθμό δυσκολίας, να ωθούν στη μέγιστη προσπάθεια.

Δέον να σημειωθεί ότι ο Α.Μακάρενκο δεν αναφέρεται σε απαιτήσεις, που έχουν απαγορευτικό χαρακτήρα και επιβάλλουν στο άτομο περιορισμούς, αλλά, κυρίως, σε δημιουργικές απαιτήσεις, οι οποίες στοχοθετούν δραστηριότητες υπέρβασης του εαυτού. Οι απαιτήσεις από το άτομο αποκτούν παιδαγωγική διάσταση, όταν εκφράζουν ανιδιοτελές ενδιαφέρον για την ανάπτυξή του, όταν αποτελούν επιβεβαίωση του μέγιστου σεβασμού προς αυτό.

«Η κοινωνία μας -αναφέρει ο παιδαγωγός- διαφέρει από την αστική στο γεγονός ότι εμείς απαιτούμε από τον άνθρωπο πολύ περισσότερα απ' ότι η αστική κοινωνία… αλλά, από την άλλη πλευρά περιβάλουμε την προσωπικότητα με πολύ μεγαλύτερο και θεμελιωδώς διαφορετικό σεβασμό… οι απαιτήσεις μας από κάθε προσωπικότητα εκφράζουν το σεβασμό μας προς τις δυνάμεις και δυνατότητές της, ενώ στο σεβασμό μας εγγράφονται ταυτόχρονα οι απαιτήσεις μας από την κάθε προσωπικότητα.» (Μακάρενκο, 1990, σελ.54).

Η διαμόρφωση προσωπικοτήτων αφοσιωμένων στην προοπτική της ενιαίας, αταξικής κοινωνίας προϋπόθετε, τόσο από την πλευρά των απαιτούμενων γνώσεων, όσο και από τη σκοπιά της απαιτούμενης ηθικής, πολιτικής, εργασιακής διαπαιδαγώγησης, ένα αντίστοιχο εκπαιδευτικό θεσμό, που για τον Α.Μακάρενκο δεν είναι άλλος από αυτόν της Παιδικής Εργασιακής Κοινότητας.

Επρόκειτο για ένα θεσμό, ο οποίος συνδύαζε το παλιό σχολείο γενικών γνώσεων με την πολυτεχνική εκπαίδευση, την αυθεντική, συστηματική παραγωγική εργασία (βιομηχανικού, βιοτεχνικού και αγροτικού τύπου), την αυτενεργό καλλιτεχνική δραστηριότητα μέσα σε διάφορους ομίλους και την ευρύτατη συμμετοχή των παιδιών σε ένα δίκτυο αυτοδιεύθυνσης, που κάλυπτε όλες σχεδόν τις πτυχές της ζωής του ιδρύματος. Η ιδέα αυτή του Α.Μακάρενκο εδοκιμάσθη στους δύο σταθμούς για ανήλικους παραβάτες του νόμου και παιδιά χωρίς κηδεμόνες, που οργάνωσε και διηύθυνε ο ίδιος, στο Σταθμό Γκόρκι και στην Κομμούνα Ντζερζίνσκι.

Είναι αναγκαίο να σημειώσουμε ότι η ιδέα της συμμετοχής των παίδων στην παραγωγική δραστηριότητα της κομμουνιστικής κοινωνίας διατυπώθηκε αρχικά από τους Κ.Μαρξ και Φ.Ένγκελς· απέρρεε δε από τη διακρίβωση της προοπτικής άρσης του υποδουλωτικού καταμερισμού της εργασίας και της δυνατότητας για πολύπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας στην αταξική κοινωνία. Η ενότητα θεωρητικής κατάρτισης και εργασιακής δραστηριότητας, κατά τους Κ.Μαρξ και Φ.Ένγκελς, πρόκειται να οδηγήσει στο σχηματισμό ορθής αντίληψης για την προέλευση και την υλική βάση των γνώσεων, που δεν είναι άλλη από την παραγωγική αλληλεπίδραση ανθρώπων - φύσης, αλλά και στη διαμόρφωση πολυσχιδών προσωπικοτήτων, ικανών όχι μόνο ν' απολαμβάνουν το δημιουργικό χαρακτήρα της εργασίας τους, αλλά και να διαχειρίζονται συνειδητά τα κοινωνικοποιημένα μέσα παραγωγής (βλ. Δαφέρμος, 2004, σελ.73-74). Στο πνεύμα αυτής της αντίληψης η σοβιετική εξουσία επιχείρησε τη δημιουργία του Ενιαίου Σχολείου Εργασίας.

Ο Α.Μακάρενκο, εκκινώντας από την παραπάνω ιδέα έδινε έμφαση στην ηθική διάσταση της εργασιακής αγωγής. «Η εργασιακή φροντίδα δεν είναι απλά ένας δρόμος που οδηγεί στα μέσα διαβίωσης, αλλά είναι επίσης η ηθική, η φιλοσοφία του νέου κόσμου, η σκέψη για την ενότητα των εργαζομένων και τη νέα ευτυχισμένη ανθρωπότητα.» (Μακάρενκo, 1957, σελ.520). Όταν η εργασία είναι οργανωμένη σε συνεργατική βάση, όταν κυριαρχεί η συλλογική διαχείριση των διαδικασιών της και η συλλογική ιδιοποίηση των αποτελεσμάτων της, τότε μεταξύ των ανθρώπων μπορεί να αναπτυχθεί μια σχέση πραγματικής αλληλεγγύης. (Παυλίδης, 1999, σελ. 70-72). Ο Α.Μακάρενκο υπογραμμίζει ότι «Μόνο η συμμετοχή στη συλλογική εργασία επιτρέπει στον άνθρωπο ν' αναπτύξει ορθή, ηθική στάση προς τους άλλους ανθρώπους, συγγενική αγάπη και φιλία προς τον κάθε εργαζόμενο, οργή και καταδίκη για τον ακαμάτη.» (Μακάρενκο, 1985, σελ.416).

Ο Α.Μακάρενκο έδινε πολύ μεγάλη προσοχή στην καλλιέργεια αυθεντικής συλλογικότητας, στην αποτροπή της περίπτωσης του κοινοτικού εγωισμού. Στα παιδαγωγικά ιδρύματα, Σταθμός Γκόρκι και Κομμούνα Ντζερζίνσκι, υιοθετήθηκε ένα κλιμακωτό σύστημα οργάνωσης των παιδιών, αποτελούμενο από ομάδες-κοινότητες πρώτου βαθμού (από την τάξη ή το σχολικό τμήμα, το τακτικό εργασιακό τμήμα και το μικτό εργασιακό απόσπασμα, τους διάφορους καλλιτεχνικούς ομίλους), και τη δευτεροβάθμια κοινότητα, τα διοικητικά όργανα της οποίας κάλυπταν όλο το εκπαιδευτικό ίδρυμα.

Η διάκριση και ο συνδυασμός των δύο αυτών βαθμίδων αποσκοπούσε στην ανάπτυξη της ικανότητας του παιδιού να ανέρχεται απ' το επίπεδο της αλληλεγγύης προς τα μέλη της αφετηριακής και στοιχειώδους ομάδας, στο επίπεδο της αλληλεγγύης προς τα μέλη όλης της κοινότητας. Μάλιστα, λάμβανε χώρα συχνή εναλλαγή των παιδιών στις διοικητικές θέσεις, έτσι ώστε παιδιά μικρότερης ηλικίας να μπορούν να διοικούν μεγαλύτερα, με ζητούμενο όχι μόνο την απόκτηση διοικητικής εμπειρίας, αλλά και την καλλιέργεια του σεβασμού προς τους θεσμούς και τα όργανα κοινοτικής αυτοδιεύθυνσης, όποια κι αν ήταν τα άτομα, που τα στελέχωναν (Παυλίδης, 1998, σελ.130-132).

Εκτός αυτού, οι εκτεταμένες σχέσεις των δύο ιδρυμάτων με άλλες, κοινωνικές, πολιτικές, πολιτιστικές οργανώσεις, ομάδες, συλλόγους, και, πρωτίστως, με οργανώσεις εργαζομένων, αποσκοπούσε στην ανάπτυξη σχέσεων συνεργασίας και αλληλεγγύης με τα ευρύτερα κοινωνικά σύνολα που συνέθεταν τη σοβιετική κοινωνία. Ο Α.Μακάρενκο θεωρούσε πως όταν ο νέος άνθρωπος αποκτά συνείδηση των δεσμών του με τους άλλους ανθρώπους, όταν θεωρεί καθήκον του την εργασία και τον αγώνα για τη συλλογική πρόοδο και ευημερία, τότε η ανατροφή του στην παιδική κοινότητα έχει πετύχει τους σκοπούς της.

Αν θα θέλαμε να συνοψίσουμε τις παιδαγωγικές απόψεις του Α.Μακάρενκο θα χρησιμοποιούσαμε την διατύπωση, που ο ίδιος εισήγαγε: Μέθοδος της παράλληλης παιδαγωγικής δράσης. Στόχος της εν λόγω δράσης είναι η πολύπλευρη ανάπτυξη του παιδιού ως μελλοντικού πολίτη μιας χειραφετημένης, σοσιαλιστικής κοινωνίας. Στην παιδαγωγική διαδικασία το παιδί δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ξεχωριστό αντικείμενο αγωγής αλλά, σύμφωνα με την παραπάνω μέθοδο, συμμετέχει σ' ένα πλέγμα κατάλληλα διαμορφωμένων σχέσεων και δραστηριοτήτων, δια των οποίων και διαπαιδαγωγείται (Μακάρενκο, 1958, σελ.92).

Ο Α.Μακάρενκο υπερβαίνει το ερβατιανό δίπολο, δάσκαλος - μαθητής (Hillig, 2003, σελ. 82). Δεν είναι πλέον ο ξεχωριστός παιδαγωγός το υποκείμενο της παιδαγωγικής διαδικασίας, αλλά η παιδική κοινότητα. Αυτή ασκεί την παιδαγωγική της επίδραση στο κάθε παιδί, κυρίως, μέσα από τις παραδόσεις της, τους θεσμούς και το στυλ λειτουργίας της, καθώς και την δύναμη της κοινής γνώμης. Αυτή είναι που εγγράφει το αισιόδοξο σχέδιο ανάπτυξης του ατόμου στις απαιτήσεις και τα καθήκοντα, τα οποία, διαμέσου των συλλογικών οργάνων της, αξιώνει από το κάθε μέλος της.

Οι παιδαγωγοί παίζουν αποφασιστικό ρόλο στη συγκρότηση της παιδικής κοινότητας και στη διδασκαλία των γνωστικών αντικειμένων. Δεν είναι όμως αυτοί που διαμορφώνουν άμεσα τις ηθικές, κοινωνικοπολιτικές, αισθητικές πτυχές της κάθε προσωπικότητας. Ασκούν την παιδαγωγική τους επίδραση στα παιδιά μόνο διαμέσου των συλλογικών μορφών λειτουργίας της κοινότητας. Τα παιδιά δεν αισθάνονται πλέον ότι αποτελούν το αντικείμενο της παιδαγωγικής επενέργειας, τους υποψήφιους για μια μελλοντική «αυθεντική» ζωή, παρά ζουν μια ζωή πολύπλευρης δραστηριότητας, συμμετέχοντας αποφασιστικά στη ζωή της κοινότητας, και, ως εκ τούτου, στο κοινωνικό γίγνεσθαι.

Εδώ αναγνωρίζουμε εύκολα ορισμένες ιδέες του J.Dewey και του κινήματος της προοδευτικής αγωγής, οι οποίες επηρέασαν σημαντικά τους πρωτεργάτες της σοβιετικής παιδαγωγικής σκέψης. Ας σημειώσουμε, όμως, μια σημαντική διαφορά τους ]]> http://www.lesvosblogs.gr/feed.php?channel=158&y=2009&m=07&d=15&iid=15310 anthro 2009-07-15T13:38:00-04:00 2009-07-15T13:38:00-04:00
Ανοίγει τις πύλες της αύριο για τρίτη συνεχή χρονιά η “Γιορτή της Αιολικής Γης” που διοργανώνει ο Δήμος Μυτιλήνης σε συνεργασία με το Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, την συμμετοχή γυναικείων αγροτουριστικών συνεταιρισμών, τοπικών επιχειρήσεων και πολιτιστικών συλλόγων στο περιαστικό δάσος “Τσαμάκια”, στα πλαίσια των εκδηλώσεων “Λεσβιακό Καλοκαίρι”. Η Γιορτή της Αιολικής Γης θα διαρκέσει ως την Κυριακή 19 Ιουλίου και περιλαμβάνει πλήθος εκδηλώσεων όλες τις ημέρες. Την πρώτη μέρα της λειτουργίας της Γιορτής της “Αιολικής Γης”, Τετάρτη 15 Ιουλίου, θα γίνουν τα εγκαίνια από τον Δήμαρχο Μυτιλήνης Νάσο Γιακαλή. Ήδη συνεργεία του Δήμου Μυτιλήνης στήνουν τα καλαίσθητα ξύλινα σπιτάκια στον χώρο του άλσους. Το πρόγραμμα εκδηλώσεων έχει ως εξής: Τετάρτη 15 Ιουλίου - 19.30 Παρουσίαση των βιβλίων “Ανάμισης ντενεκές” και “Η δεξιά τσέπη του ράσου” του Χιώτη συγγραφέα Γιάννη Μακριδάκη που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις “Εστία” - 20.00 Εγκαίνια του έργου της ανάπλασης του άλσους από το Δήμαρχο Μυτιλήνης και επίσημη έναρξη των εκδηλώσεων - 21.00 Ρεμπέτικη - λαϊκή βραδιά με το συγκρότημα “Ντουζένι” - 22.30 εργαστήρι παρασκευής ποπ κορν και - 23.00 Κινηματογραφική βραδιά Πέμπτη 16 Ιουλίου - 20.00 Παρουσίαση της έκδοσης “Για τα μανιτάρια της Λέσβου” που εξέδωσε ο Σύλλογος “Μανιταρόφιλοι Λέσβου” - 20.30 Παρουσίαση από το γιατρό και ερευνητή Μάκη Αξιώτη των ερπετών και των αμφιβίων της Λέσβου - 20.30 Βραδιά γευσιγνωσίας και προβολής τοπικών προϊόντων σε συνεργασία με τους συνεταιρισμούς γυναικών και επιχειρήσεις της Λέσβου - 21.00 Συναυλία με μουσική της Ανατολής από το συγκρότημα “MOTIVASYON” - 22.30 Εργαστήρι παρασκευής ποπ κορν και - 23.00 Κινηματογραφική βραδιά Παρασκευή 17 Ιουλίου - 19.00 Συμμετοχική παράσταση παραδοσιακών παραμυθιών από την θεατροπαιδαγωγό Νάσια Δαφιώτη - 21.30 Συναυλία από το συγκρότημα “VOUR SP BAND” - 22.30 Εργαστήρι παρασκευής ποπ κορν και - 23.30 Κινηματογραφική βραδιά Σάββατο 18 Ιουλίου - 11.00 - 13.30 Εργαστήρι πηλοπλαστικής και ζωγραφικής στην Δημοτική Πινακοθήκη (αρχοντικό Χαλήμ Μπέη)- 20.00 Παράσταση καραγκιόζη από το θέατρο σκιών “Αθανασίου”- 21.30 Μουσικοχορευτική βραδιά από την “Πάραλο Πολιτιστική παρέμβαση” - 23.00 “Νύχτα μαγεμένη” - βραδιά αστροπαρατήρησης από του Απελή - 24.00 Βραδιά μεταμεσονύκτιου κινηματογράφου. Κυριακή 19 Ιουλίου - 11.00 - 13.30 Εργαστήρι πηλοπλαστικής και ζωγραφικής στην Δημοτική Πινακοθήκη (αρχοντικό Χαλήμ Μπέη) - 21.30 Συναυλία με Γιάννη Βαρδή και Γιώργο Λιανό στην πλαζ “Τσαμάκια”. Γενική είσοδος 12 ευρώ Επίσης, τις πέντε αυτές ημέρες θα υπάρχουν στα Τσαμάκια και κάποιες παράλληλες εκδηλώσεις, όπως μια έκθεση φωτογραφίας με θέμα “Παλιοί γνώριμοι της Μυτιλήνης” οργανωμένη από το Σύλλογο της Επάνω Σκάλας, καθώς και εργαστήρια πηλοπλαστικής, ζωγραφικής και δημιουργικής απασχόλησης στην Εστία του 2ου Συστήματος Προσκόπων μέσα στο άλσος κάθε μέρα από τις 7 το απόγευμα. Οι κινηματογραφικές βραδιές και οι παρουσιάσεις βιβλίων θα πραγματοποιούνται στον ειδικά διαμορφωμένο χώρο δίπλα από την Εστία των Προσκόπων (στα Τσαμάκια). Μπροστά από την Προσκοπική Εστία θα λειτουργεί το εργαστήριο πηλοπλαστικής και δημιουργικής απασχόλησης. Τέλος, θα υπάρξει και κλήρωση για τους επισκέπτες της γιορτής με πολλά δώρα. Οι “Μανιταρόφιλοι” Οι “Μανιταρόφιλοι Λέσβου” με αφορμή την έκδοση “Για τα μανιτάρια της Λέσβου” από το σύλλογο και τη Νομαρχία Λέσβου, παρουσιάζουν τη μέχρι τώρα δράση του συλλόγου. Στην παρουσίαση θα γίνει αναφορά στα μανιτάρια του νησιού μας, στην περιβαλλοντική και οικολογική σημασία τους, καθώς και στους κινδύνους που κρύβει η συλλογή και κατανάλωσή τους. Ο Περιβαλλοντικός - Μυκητολογικός Σύλλογος “Μανιταρόφιλοι Λέσβου” ιδρύθηκε το 2007 με σκοπό τη μελέτη και προστασία της μυκοχλωρίδας του νησιού μας. Είναι ο πέμπτος σύλλογος με αυτό το αντικείμενο που ιδρύεται πανελλαδικά. Ήδη μέλη του έχουν συμμετάσχει σε πανελλήνιες και τοπικές γιορτές μανιταριών σε όλη τη χώρα. Η δράση του συλλόγου και των μελών του έχει ήδη καταφέρει να αναδείξει το μεγάλο μυκητολογικό πλούτο της Λέσβου μετρώντας μάλιστα και δυο πρώτες πανελλήνιες καταγραφές μανιταριών. ]]> http://www.lesvosblogs.gr/%ce%9f_%ce%86%ce%bb%ce%bb%ce%bf%cf%82/2009/07/12/%ce%ba%ce%b9%ce%bd%ce%b7%cf%84%ce%bf%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%ae%cf%83%ce%b5%ce%b9%cf%82_%ce%95.%ce%9a.%ce%9a.%ce%95.,_%ce%95.%ce%99.%ce%95.,__%ce%94%ce%b7%ce%bc%cf%8c%ce%ba%cf%81%ce%b9%cf%84%ce%bf%cf%85_ aris 2009-07-12T19:25:00-04:00 2009-07-12T19:25:00-04:00






















Σε πιο δυναμικές μορφές αντίδρασης προχώρησαν οι εργαζόμενοι του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ), οι οποίοι είναι αντίθετοι με τις αλλαγές για το Ίδρυμα που προωθεί η κυβέρνηση.

Οι ερευνητές, οι διοικητικοί και οι τεχνικοί υπάλληλοι του ΕΙΕ, με τη συμμετοχή και των υπαλλήλων του ΕΚΚΕ και του «Δημοκρίτου» (που επίσης θεωρούν ότι θίγονται από τις προωθούμενες αλλαγές), οργάνωσαν συγκέντρωση έξω από το Ίδρυμα και οι εργαζόμενοι ζήτησαν να ανακληθούν οι αποφάσεις του ΥΠΑΝ, ενώ μοίρασαν ενημερωτικά φυλλάδια στους διερχόμενους και διέκοψαν συμβολικά την κυκλοφορία, για περίπου μισή ώρα το μεσημέρι, έξω από το κτίριο του ΕΙΕ, και στα δύο ρεύματα της οδού Βασ.Κωνσταντίνου.

Όπως αναφέρει ο Σύλλογος Προσωπικού του ΕΙΕ, σε σημερινή ανακοίνωσή του, «με το πρόσχημα της μεταρρύθμισης, χωρίς σοβαρό σχεδιασμό και οικονομικοτεχνική μελέτη, διαλύονται ερευνητικά κέντρα, μεταφέρονται Ινστιτούτα σε ανύπαρκτες κτηριακές υποδομές και απορυθμίζεται η ερευνητική διαδικασία για τα επόμενα πέντε ή δέκα χρόνια».

Την ερχόμενη Δευτέρα το πρωί, στο αμφιθέατρο του ΕΙΕ, έχει προγραμματιστεί συνάντηση της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εργαζομένων Ερευνητικών Κέντρων - Ιδρυμάτων (Π.Ο.Ε.Ε.Κ.-Ι.) και της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Συλλόγων Εργαζομένων σε Ερευνητικά Ιδρύματα Ιδιωτικού Δικαίου (Π.Ο.Σ.Ε.Ε.Ι.Ι.Δ.) με τους Συλλόγους Εργαζομένων όλων των Ερευνητικών Ιδρυμάτων, ώστε να υπάρξει καλύτερος συντονισμός της αντίδρασής τους. Το μεσημέρι, μετά τη συνάντηση, έχει προγραμματισθεί νέα εκδήλωση διαμαρτυρίας έξω από το κτίριο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.

Εξάλλου η Πανελλήνια Ομοσπονδία Εργαζομένων στα Ερευνητικά Κέντρα-Ιδρύματα (Δημοσίου Δικαίου) και η Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Εργαζομένων σε Ερευνητικά Ιδρύματα Ιδιωτικού Δικαίου αποφάσισαν την πραγματοποίηση τετράωρης προειδοποιητικής στάσης εργασίας την Πέμπτη 25-6-2009 από τις 11.00 και μέχρι το τέλος του ωραρίου, με ταυτόχρονες συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας στην Αθήνα (Υπουργείο Ανάπτυξης), στο Ηράκλειο Κρήτης και στην Θεσσαλονίκη. Παράλληλα, οι εργαζόμενοι του ΕΙΕ έχουν ήδη πραγματοποιήσει ενημερωτικές συναντήσεις με τους αρμόδιους για την Έρευνα εκπροσώπους του ΠΑΣΟΚ, του ΚΚΕ και του ΣΥΡΙΖΑ.

Το ΔΣ του ΕΙΕ στηρίζει τις κινητοποιήσεις. Σε ψήφισμα μετά τη συνεδρίασή του (με το οποίο όμως ο πρόεδρος του Ιδρύματος καθηγητής Δημήτριος Κυριακίδης, όπως δήλωσε, διαφωνεί σε πολλά σημεία), το Διοικητικό Συμβούλιο αναφέρει, μεταξύ άλλων, ότι «το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών είναι αποφασισμένο να μη συναινέσει στη διάλυσή του, που θα αποτελέσει καίριο πλήγμα για την ανάπτυξη της έρευνας και της χώρας γενικότερα. Η Διοίκηση και το προσωπικό είναι αποφασισμένοι να ασκήσουν όλα τα μέσα που τους παρέχει ο Νόμος και η Δημοκρατία για να περιφρουρήσουν ό,τι οικοδομήθηκε με πολυετή μόχθο στο πεδίο της έρευνας και να μην απεμπολήσει τις προοπτικές που αυτήν τη στιγμή ανοίγονται μπροστά του».

Επισημαίνει ακόμα ότι οι κυβερνητικές εξαγγελίες «δεν είναι σύννομες, διότι όχι μόνον δεν προηγήθηκε σχετική γνωμοδότηση του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας & Τεχνολογίας (ΕΣΕΤ), όπως απαιτεί ο νόμος, αλλά είναι επιπλέον πλήρως αντίθετες με τις εισηγήσεις της ειδικής επιτροπής του εν λόγω οργάνου». ]]> http://www.lesvosblogs.gr/%ce%9f_%ce%86%ce%bb%ce%bb%ce%bf%cf%82/2009/07/12/%ce%a6%ce%bf%ce%b9%cf%84%ce%b7%cf%84%ce%b9%ce%ba%cf%8c_%ce%95%ce%b8%ce%bd%ce%bf%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%ba%cf%8c_%ce%a6%ce%b9%ce%bb%ce%bc aris 2009-07-12T09:21:00-04:00 2009-07-12T09:21:00-04:00 http://epi-topou.blogspot.com/2009/06/blog-post.html

Δεύτερο Αφιέρωμα στο Φοιτητικό Εθνογραφικό Φιλμ
Normal 0 MicrosoftInternetExplorer4 /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Table Normal"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:10.0pt; font-family:"Times New Roman";}

Στο πλαίσιο του Διεθνούς φεστιβάλ Κινηματογράφου ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ΒΙΝΤΕΟ9 διοργανώνεται και φέτος το δεύτερο διεθνές αφιέρωμα στο φοιτητικό εθνογραφικό φιλμ. Ενδιαφερόμαστε για κινηματογραφικά έργα που δημιουργήθηκαν από το 2005 και μετά από φοιτητές, ως (διπλωματικές) εργασίες. Αυτό γίνεται με πρόθεση να συζητήσουμε τις πρωτοπορίες, τις δυνατότητες και τους περιορισμούς του φοιτητικού εθνογραφικού φιλμ (π.χ. χρόνος, παραγωγή, συμβάσεις, πειραματισμός). Το αφιέρωμα αυτό εντάσσεται στο πληροφοριακό τμήμα του φεστιβάλ και έτσι δεν έχει διαγωνιστικό χαρακτήρα. Παράλληλα με τις προβολές, θα διοργανωθεί και πάλι μια ανοιχτή συζήτηση – το θέμα της οποίας θα ανακοινωθεί πολύ σύντομα - που θα διερευνά μέσα από το διάλογο το μέλλον του εθνογραφικού φιλμ.

Προθεσμία υποβολής ταινιών είναι η 20η Αύγουστου

Η διεύθυνση στην οποία θα πρέπει να αποσταλούν τα φιλμ και οι συμπληρωμένες αιτήσεις είναι:

Για ερωτήσεις και για την φόρμα της αίτησης:

Κωνσταντίνος Αϊβαλιώτης aivaliotisk@yahoo.gr

Νικόλαος Σφακιανάκης nicksfak@hotmail.com

Χρήστος Βαρβαντάκης rudrrrr@googlemail.com

The 2nd International Student Ethnographic Film Tribute will be hosted in the International Film Festival PLATFORMA VIDEO9 to be held at 6-9 November in Athens…

…the (sort of) ethnographic film festival is aiming in films made from anthropology students or related after 2005, either as dissertations or as assignments. This is done, for we aim to discuss the innovations and restrictions of student ethnographic filmmaking (i.e. time, production, department conventions, experimentation).

This ethnographic section of the festival doesn’t have a competitive character.

However, we are keen to invite some of the filmmakers during the festival, depending on available funds. Additionally, we are organizing again an open discussion - the subject of which will be announced very soon - where we hope to engage in a dialogue on / with the future of ethnographic film.

The deadline for films submission is the 20th of August.

The address - for the films to be sent - is:
Student Ethnographic Film Tribute

Fragogiani 27
156 69 Papagou
Athens
Greece

Attention: Nicholas Sfakianakis

Questions,the form of participation and prior notice for submissions should be directed to:

Konstantinos Aivaliotis aivaliotisk@yahoo.gr
Nicholas Sfakianakis nicksfak@hotmail.com
Christos varvantakis rudrrrr@googlemail.com

The Platforma Video webpage is www.platformavideo.eu

3. Χώρος, Μετακινήσεις και Αποκλεισμοί.

Συντονιστές: Κώστας Γκούνης, Σταύρος Σταυρίδης & Βασίλης Αράπογλου.

Σε αυτή τη θεματική ενότητα του σεμιναρίου θα προσεγγίσουμε τρόπους με τους οποίους ο χώρος καθίσταται έμμεσα ή άμεσα αντικείμενο ερευνών που ανιχνεύουν πτυχές του κοινωνικού σε διαφορετικά πολιτισμικά ή ιστορικά συμφραζόμενα. Είτε πρόκειται για μελέτες που αποδίδουν ερμηνευτική προτεραιότητα στο χώρο έναντι του χρόνου (spatial turn στις κοινωνικές επιστήμες) είτε για μελέτες που εστιάζουν σε φαινόμενα του χώρου αναδεικνύοντας ένα ιδιαίτερο πεδίο έρευνας, θα γίνει η προσπάθεια να εντοπιστούν και να συζητηθούν οι μεθοδολογικές παραδοχές όσο και ο εννοιολογικός εξοπλισμός τους. Στόχος μιας τέτοιας διασταύρωσης ερευνητικών τροχιών θα είναι να αναδειχθεί η εγγενώς διεπιστημονική προοπτική κάθε έρευνας για το χώρο, είτε πρόκειται για διεργασίες που αφορούν την εμπειρία της κατοίκησης είτε για μορφές νοηματοδότησης και αναπαράστασης χώρων στους οποίους ξεδιπλώνονται οι κοινωνικές σχέσεις και δράσεις.
Στην ενότητα αυτή μπορούν να συμβάλλουν ερευνητές και ερευνήτριες που προέρχονται από κλάδους όπως η κοινωνιολογία, η ανθρωπολογία, η αρχιτεκτονική, η πολεοδομία, η χωροταξία, η αρχαιολογία αλλά και η ψυχανάλυση, οι πολιτισμικές σπουδές και η πολιτική θεωρία.

4. Οπτικός πολιτισμός και κοινωνική έρευνα : μεθοδολογία ανάλυσης οπτικού λόγου

Συντονιστές: Χριστίνα Κωνσταντινίδου, Ειρήνη Σηφάκη & Άννα Λυδάκη.

Στη σύγχρονη μετανεωτερική κοινωνία ο οπτικός πολιτισμός διαδραματίζει ένα σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση και κατασκευή του κοινωνικού νοήματος. Η κριτική του προσέγγιση και ανάλυση είναι επομένως απαραίτητη προκειμένου να διερευνηθεί η μεσολάβηση της εικόνας, οι κοινωνικές προεκτάσεις της καθώς και οι ιδιαιτερότητες της πρόσληψης της από διάφορα ακροατήρια. Παρόλο που η μελέτη του οπτικού πολιτισμού γίνεται σήμερα επιτακτική για τις κοινωνικές επιστήμες καθώς αποτελούν όλο και σημαντικότερη πηγή της κοινωνικής έρευνας, η ανάλυσή του εξακολουθεί να παρουσιάζει δυσκολίες στους ερευνητές. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι το οπτικό μήνυμα έχει πολλά επίπεδα ανάγνωσης και ερμηνείας καθώς δομείται πάντα μέσω διαφόρων πρακτικών, τεχνολογιών, κοινωνικών δομών και γνώσεων. Στη θεματική αυτή θα γίνει λόγος για τις πρόσφατες συζητήσεις σχετικά με τη σημασία και τη λειτουργία του οπτικού πολιτισμού καθώς παρουσιάζουν μια κριτική διερεύνηση για τη σχέση των οπτικών εικόνων με την κοινωνική ταυτότητα και τις κοινωνικές σχέσεις. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί τόσο στις χρήσεις του οπτικού υλικού όσο και σε ορισμένες μεθοδολογικές προσεγγίσεις που προσφέρονται για την ανάλυση του οπτικού λόγου στις κοινωνικές επιστήμες.
Στις συναντήσεις της ομάδας εργασίας θα συζητηθούν ζητήματα σχετικά με την αναπαράσταση της πραγματικότητας (ο μύθος της φωτογραφικής αλήθειας)× η συμβολή της εικόνας στη μελέτη του λαϊκού πολιτισμού× η σχέση εικόνας και ιδεολογίας× η πρόσληψη της εικόνας και η θέση του ερευνητή απέναντι στην ερμηνεία της (ψυχαναλυτικές και άλλες θεωρίες)× η διάσταση των νέων τεχνολογιών και της ψηφιακής εικόνας (εικονικός χώρος και διαδραστικότητα)× οι εικόνες της κατανάλωσης και η διαφήμιση× η επιστημονική εικόνα (βιοιατρική και διαμεσολάβηση του βιώματος).

Προθεσμία υποβολής αιτήσεων συμμετοχής και περιλήψεων ανακοινώσεων στις Θεματικές Ομάδες Εργασίας.

Α. Οι ενδιαφερόμενοι διδάσκοντες-ερευνητές που επιθυμούν να συμμετέχουν καλούνται να ενημερώσουν την Οργανωτική Επιτροπή με e-mail στην ακόλουθη ηλεκτρονική διεύθυνση: socialmethods@social.soc.uoc.gr, αποστέλλοντας τίτλο και σύντομη περίληψη της εισήγησής τους (έως 200 λέξεις).
Β. Οι ενδιαφερόμενοι υποψήφιοι διδάκτορες καλούνται να αποστείλουν αρχικά τίτλο και σύντομη περίληψη της εργασίας τους (έως 200 λέξεις), και στη συνέχεια, αφού ειδοποιηθούν για την τελική έγκριση της συμμετοχής τους, αναλυτικό κείμενο της εργασίας που πρόκειται να παρουσιάσουν, στην παραπάνω ηλεκτρονική διεύθυνση, το αργότερο έως την Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2009. Τα κείμενα αυτά θα αποσταλούν στους συντονιστές των ομάδων εργασίας, οι οποίοι θα προετοιμάσουν επεξεργασμένα σχόλια και παρατηρήσεις.
Γ. Στο Σεμινάριο-Συνέδριο συμμετέχουν και οι μεταπτυχιακοί φοιτητές του Τμήματος Κοινωνιολογίας. (Σε όσους επιθυμούν, θα δοθεί δυνατότητα να παρουσιάσουν το σχέδιο της μεταπτυχιακής τους εργασίας)

Καταληκτική ημερομηνία υποβολής τίτλων και περιλήψεων:

Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου 2009.

Από τα κρητικά υψίπεδα ως τα think tanks του Χάρβαρντ η διαδρομή γίνεται με όχημα το «κίνημα» του Πανεπιστημίου των Ορέων (www. mountainsuniversity.gr). Πνευματικό παιδί του Πανεπιστημίου της Κρήτης, η νέα αυτή οργάνωση, η οποία σκοπό έχει να παρέμβει στη βάση της κοινωνίας αλλάζοντας τα πρότυπα ευημερίας, προστατεύοντας παράλληλα το ανθρώπινο και φυσικό περιβάλλον, και προβάλλοντας την ενίσχυση της παραδοσιακής οικονομίας και τον επαναπροσδιορισμό της ανθρώπινης ευτυχίας, αποτελείται τόσο από πανεπιστημιακούς όσο και από απλούς Κρήτες.

Σε συνέντευξη Τύπου που δόθηκε χθες στο κτίριο της Ενωσης Ανταποκριτών Ξένου Τύπου στην Αθήνα, ο πρόεδρος της Εκτελεστικής Επιτροπής του Πανεπιστημίου των Ορέων και πρύτανης του Πανεπιστημίου Κρήτης καθηγητής Ιωάννης Παλλήκαρης μίλησε για «συγκερασμό της βιωματικής με την επιστημονική γνώση από τους ανθρώπους που την υπηρετούν, όχι μόνο εντός των πανεπιστημίων αλλά και στον χώρο της πρωτογενούς παραγωγής».

Εκτός από τον κ. Παλλήκαρη, ο οποίος υπήρξε και ο οραματιστής του Πανεπιστημίου των Ορέων, μίλησαν επίσης οι κκ. Μ.Κοπιδάκης, καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Μ. Χέρτζφελντ, καθηγητής στο Τμήμα Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, Ν. Σταμπολίδης, καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, και ο κτηνοτρόφος κ. Ι. Χατζάκης.

Εν μέσω χειροκροτημάτων ο κ. Μ. Χέρτζφελντ προέτρεψε σε άπταιστα κρητικά «να αναποδογυρίσουμε την έννοια του Πανεπιστημίου όπως την ξέρουμε και να επανεξετάσουμε τη ζωή, όχι μόνο των ορεσιβίων αλλά και των αστών,και όχι μόνο των Ελλήνων και των Κρητικών αλλά και όλου του κόσμου». Το Πανεπιστήμιο των Ορέων έχει αρχίσει ήδη τις δράσεις του με ομάδες εργασίας που αποτελούνται από καθηγητές και φοιτητές οι οποίοι διδάσκουν αλλά και διδάσκονται από τους κατοίκους των κρητικών βουνών. Οι δυσκολίες, κατ΄ αρχάς μεθοδολογικές. Οπως είπε όμως και ο κ. Κοπιδάκης, «τα καλά είναι πάντα χαλεπά».

ΑΚΗ ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗ

ΜΠΙΛΙ ΟΥΑΙΛΝΤΕΡ
η (αυτο)κριτική του χολιγουντιανού θεάματος

εκδ. Αιγόκερως, Αθήνα 2009

διατίθεται σε επιλεγμένα βιβλιοπωλεία της Ελλάδας και του Βελγίου σημειώνει δε ο ίδιος ο συγγραφέας:

Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια ανάλυση του έργου του Αμερικανού (Αυστριακού Εβραίου στην καταγωγή) σκηνοθέτη του κινηματογράφου Μπίλι Ουάιλντερ. Αναφέρεται σε αρκετές από τις γνωστές ταινίες του (Sunset Boulevard, Μερικοί το προτιμούν καυτό, Η τροτέζα, Η γκαρσονιέρα) αλλά επικεντρώνεται ειδικά σε δύο που δεν είχαν ιδιαίτερη εμπορική επιτυχία, το Big Carnival (εναλλακτικός τίτλος Ace in the hole) και το Kiss me, stupid. Μέσα από μια ανάλυση βασισμένη στα εργαλεία της ψυχανάλυσης και της πολιτικής φιλοσοφίας, αναδεικνύει πώς ο Ουάιλντερ, παρόλο που, με τις συμβατικές κατατάξεις ανήκει στον εμπορικό χολιγουντιανό κινηματογράφο, είχε μία εξαιρετικά κριτική ματιά πρώτα απʼ όλα για τον ίδιο τον κινηματογράφο και, γενικότερα, για την αμερικανική κοινωνία. Η κριτική του ματιά, χωρίς να ηθικολογεί ή να πολιτικολογεί επιφανειακά, μέσα από τα κοινωνικά του δράματα και –ιδίως- τις σάτιρές του, φέρνει στο φως μια σειρά από μετασχηματισμούς που συνέβαιναν στην αμερικανική κοινωνία της εποχής του. Οι μετασχηματισμοί αυτοί αφορούν τον τρόπο με τον οποίο οι άντρες και οι γυναίκες συναντιούνται, ζουν μαζί ή χωριστά, ερωτεύονται ή μισούνται, μεταναστεύουν, εκπορνεύονται, εργάζονται, παράγουν και αναπαράγουν τη ζωή τους. Τα κεντρικά θέματα των ταινιών του Ουάιλντερ είναι: η ανάδυση των τεχνολογίας, (ιδίως των τεχνολογιών αναπαραγωγής της εικόνας, του ήχου, των έργων τέχνης), με ειδική έμφαση στα ΜΜΕ, και η σημασία της για τη ζωή των ανθρώπων· η ανάδυση των «μαζικών κοινωνιών», η εκμηχάνιση και η ιεραρχική οργάνωση της εργασίας· η έξοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας και η συνακόλουθη εμπορευματοποίηση της παραγωγής τροφής, ένδυσης, ασφάλισης/ περίθαλψης, της σεξουαλικότητας· και η σημασία αυτού που αποκαλείται σήμερα affective labour (αισθηματική εργασία).

Υποστηρίζω όμως ότι η κριτική αυτή γίνεται ακόμη πιο επίκαιρη στις μέρες μας, όταν τα στοιχεία τα οποία τότε ο Ουάιλντερ εντόπιζε ως καινοφανείς περιθωριακές τάσεις, που αφορούσαν κάποιες λίγο-πολύ μειοψηφικές ελίτ καλλιτεχνών και διανοουμένων, σήμερα έχουν επεκταθεί και καταλαμβάνουν δυνάμει το σύνολο της αμερικανικής κοινωνίας, και πολλών άλλων κοινωνιών.

Το περιεχόμενο του βιβλίου αυτού βασίζεται σε ένα άρθρο που είχε δημοσιευτεί σε δύο μέρη στο περιοδικό Θέσεις, τ. 84 (Ιούλης - Σεπτέμβρης 2003) και 86 (Γενάρης - Μάρτης 2004) αντίστοιχα, καθώς και σε μια ανακοίνωση στο ετήσιο συνέδριο της Association for the Study of Law, Culture and the Humanities στο Πανεπιστήμιο Syracuse της Νέας Υόρκης το Μάρτιο του 2006. Έχουν γίνει αρκετές προσθήκες και αλλαγές.

Αντιτασσόμαστε στην υποβάθμιση της κοινωνικής έρευνας.

Ζητάμε την αναβάθμιση του ΕΚΚΕ.

Πενήντα χρόνια μετά την ίδρυσή του κινδυνεύει να καταργηθεί το μοναδικό δημόσιο Ερευνητικό Κέντρο της χώρας στις κοινωνικές επιστήμες σύμφωνα με την από 26/5/09 Απόφαση της Διυπουργικής Επιτροπής για την κατάργηση ή συγχώνευση 255 Φορέων και Οργανισμών του ευρύτερου Δημόσιου Τομέα.

Διοίκηση και εργαζόμενοι του Κέντρου διαμαρτύρονται σθεναρά για την απόφαση αυτή.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, στην Ευρώπη των 27, στον τομέα της έρευνας, η Ελλάδα κατέχει την πέμπτη από το τέλος θέση ως προς το σύνολο των δαπανών, ανεξαρτήτως προέλευσης (0,57% του ΑΕΠ) ενώ κατατάσσεται προ-τελευταία ως προς τη δημόσια δαπάνη για την έρευνα (0,68% των δημοσίων δαπανών). Αντίστοιχες από το τέλος θέσεις κατέχει βάσει όλων των δεικτών που αφορούν στον αριθμό και το κόστος των απασχολουμένων στην έρευνα. Τα δεδομένα αυτά δείχνουν ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε χειρότερη θέση όχι μόνο από όλες τις χώρες της ΕΕ των 15, αλλά, ακόμη και από πολλές χώρες που μόλις χθες εντάχθηκαν στην ΕΕ και των οποίων η οικονομικο-κοινωνική κατάσταση ουδεμία σύγκριση έχει με αυτή της χώρας μας.

Μετά τη μεταπολίτευση, η Ελλάδα παρουσίασε ιδιαίτερη πρόοδο στον τομέα της ανάπτυξης της ανώτατης εκπαίδευσης με διπλασιασμό των μελών ΔΕΠ στην περίοδο 1977-2007. Αντίθετα, οι ερευνητικές δομές της χώρας παρέμειναν καχεκτικές. Στο τομέα της έρευνας στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, η κατάσταση παρουσιάζεται ακόμη χειρότερη. Οι απασχολούμενοι στον τομέα αυτό παρουσιάζουν μείωση κατά 25% μεταξύ των δύο τελευταίων Απογραφών.1

Η μη ανάπτυξη των ερευνητικών δομών της χώρας έχει από καιρό ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις στο σύνολο των διαδικασιών παραγωγής, μετάδοσης, αξιοποίησης και διάχυσης της γνώσης και της καινοτομίας στο σύνολο της κοινωνίας. Έτσι η Ελλάδα παράγει όλο και περισσότερους ‘πτυχιούχους' - ακόμη και κατόχους διδακτορικών τίτλων - με χαμηλό επίπεδο ερευνητικών δεξιοτήτων ενώ παράλληλα δεν μπορεί να αξιοποιήσει επ' ωφελεία της ανάπτυξης της χώρας, το ανθρώπινο δυναμικό που διαθέτει υψηλές επιστημονικές ικανότητες και το οποίο, στην πλειονότητά του, συνεχίζει να διαρρέει στο εξωτερικό.

Με αυτά τα δεδομένα κανείς δεν θα φανταζόταν ότι η σημερινή κυβέρνηση θα συμπεριελάμβανε ερευνητικούς φορείς στο σχέδιο περιορισμού του δημόσιου τομέα προς εξοικονόμηση πόρων. Και όμως. Με απόφαση της Διυπουργικής Επιτροπής στις 26/5, το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών συμπεριελήφθη στον μακροσκελή κατάλογο διαφόρων Οργανισμών που πρόκειται σύμφωνα με την κυβέρνηση να καταργηθούν ή συγχωνευθούν εντός τετραμήνου. Σύμφωνα με τον κατάλογο αυτό αποφασίζεται η «συγχώνευση του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών με το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών σε ένα ενιαίο ερευνητικό κέντρο με δραστηριότητα στον τομέα Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών». Η απόφαση είναι δύσκολα κατανοητή μια και εκτός των δυσκολιών που εμπεριέχει η συγχώνευση ενός ΝΠΔΔ (ΕΚΚΕ) με ένα ΝΠΙΔ (ΕΙΕ), παραμένει άδηλο τι θα γίνουν οι θετικές επιστήμες τις οποίες, εκτός των ανθρωπιστικών, θεραπεύει εδώ και πενήντα επίσης χρόνια το ΕΙΕ.

Περιττό να αναφέρουμε ότι όχι μόνο δεν προηγήθηκε διάλογος μεταξύ των Κέντρων και της εποπτεύουσας αυτό Αρχής (ΓΓΕΤ, Υπ. Ανάπτυξης) αλλά, ακόμη και όταν τέσσερις μέρες πριν την απόφαση, ζητήθηκε ευθέως - και ενώπιον της ερευνητικής κοινότητας - από τον Γενικό Γραμματέα Έρευνας και Τεχνολογίας να διαψεύσει ή επιβεβαιώσει την φήμη περί κατάργησης του Κέντρου που ήδη κυκλοφορούσε, εκείνος εκτέθηκε ηθικά δηλώνοντας άγνοια. Επιπλέον, δεν υπάρχει σχετική γνωμοδότηση του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας και Τεχνολογίας (ΕΣΕΤ) η οποία, σύμφωνα με το θεσμικό πλαίσιο που διέπει τα ερευνητικά κέντρα, είναι απαραίτητη προκειμένου να ληφθούν σχετικές αποφάσεις (Ν.1514/85 αρ.25). Αξίζει να επισημανθεί ότι το επιχείρημα που επικαλείται η Απόφαση της Διυπουργικής για «εξορθολογισμό της λειτουργίας των Δημόσιων Φορέων και περιορισμό της σπατάλης» δεν ευσταθεί στην περίπτωση του ΕΚΚΕ, καθότι τα μέλη του ΔΣ του φορέα είναι μη αμειβόμενα και η μόνη «οικονομία» περιορίζεται στην κατάργηση της θέσης του Προέδρου του ΔΣ.

Παραταύτα ακόμη και τώρα, το Υπουργείο Ανάπτυξης δεν θεωρεί ότι πρέπει να παρουσιάσει την πλήρη πρόταση των όσων σχεδιάζει, να προχωρήσει σε δημόσια διαβούλευση και να ακούσει και τις απόψεις όχι απλώς των άμεσα ενδιαφερομένων αλλά των ‘καθ'ύλην αρμόδιων' που στην προκειμένη περίπτωση είναι η επιστημονική και ερευνητική κοινότητα.

Η χρησιμότητα της κοινωνικής έρευνας θεωρείται αυτονόητη σ' όλο τον προηγμένο κόσμο. Για να είναι όμως κοινωνικά χρήσιμη, η κοινωνική έρευνα πρέπει να ασκείται σε πλαίσιο ακαδημαϊκής ελευθερίας και σε συνθήκες ανεξαρτησίας από οικονομικές ή πολιτικο-ιδεολογικές σκοπιμότητες. Η ποιότητα και η χρησιμότητα της κοινωνικής έρευνας είναι ευθέως ανάλογες της επιθυμίας μιας κοινωνίας να διασφαλίσει τις συνθήκες αυτές τις μόνες που επιτρέπουν την προαγωγή της αυτογνωσίας της και την ανάδειξη μέσων και τρόπων ευημερίας της. Η δημόσια σφαίρα είναι ο μόνος χώρος όπου μπορεί να ανθήσει η κοινωνικά χρήσιμη κοινωνική έρευνα υπό την πρόσθετη προϋπόθεση ότι τα πορίσματά της υπόκεινται στην αξιολόγηση και κριτική επισκόπησή τους στο πλαίσιο της εθνικής και διεθνούς επιστημονικής κοινότητας.

Το ΕΚΚΕ, λειτουργώντας πάντα σε ασφυκτικό περιβάλλον ανυπαρξίας εθνικών κονδυλίων και πολιτικής για την κοινωνική έρευνα, επιβίωσε, όλα αυτά τα χρόνια, αντλώντας από τις δικές του κυρίως δυνάμεις. Κυνηγώντας χρηματοδοτήσεις στο πλαίσιο προγραμμάτων με στενή εφαρμοσμένη και αποσπασματική στοχοθεσία, δεν ξέχασε την πραγματική αποστολή του και πέτυχε με την ερευνητική και εκδοτική του δραστηριότητα να διευρύνει τη γνώση μας για τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία.

Η κατάργηση του μόνου στη χώρα δημόσιου Ερευνητικού Κέντρου στις κοινωνικές επιστήμες συνεπάγεται την υποβάθμιση της κοινωνικής έρευνας και τη συρρίκνωση της ερευνητικής κοινότητας. Παράλληλα, σηματοδοτεί την αδιαφορία της Πολιτείας για τις κοινωνικές επιστήμες και καθιστά την επιβίωση και άνθησή τους στόχο ιδιαίτερα δυσπρόσιτο.

Σας καλούμε, συνυπογράφοντας το κείμενο αυτό, να στηρίξετε τις δομές που υπηρετούν την κοινωνική έρευνα στη χώρα μας και να ζητείστε αντί της κατάργησης, την αναβάθμιση του ΕΚΚΕ.

Η Διοίκηση και οι εργαζόμενοι του ΕΚΚΕ

12 μμ

Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών

Πανεπιστήμιο Μακεδονίας

Στο πλαίσιο της σειράς ομιλιών «Οι «μακρινοί» μας γείτονες: οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές προσεγγίσεις» θα πραγματοποιηθεί διάλεξη με τίτλο:

«Εφαρμόζοντας τη Δημοκρατία σε μια γειτονιά της Istanbul: Μια ανθρωπολογική προσέγγιση»

Ομιλήτρια:

Αιμιλία Βουλβούλη

Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια

Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας & Ιστορίας

Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Σύνδεσμος: [www.uom.gr]

Συζήτηση με τον Τάκη Γέρο για τον ρόλο της διεθνούς βοήθειας στην Παλαιστίνη.

περιοδικό "Εκτός Γραμμής" ( Τεύχος 16, Ιούνιος 2007)

Την καθημερινότητα της ζωής υπό στρατιωτική κατοχή, τη δοκιμασία του παλαιστινιακού λαού μετά τον διεθνή οικονομικό αποκλεισμό που ακολούθησε την εκλογική νίκη της Χαμάς, τα πολιτικά παιχνίδια που συνοδεύουν την χορήγηση οικονομικής βοήθειας και τα διλήμματα που σημαδεύουν τη δράση των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε με τον φίλο Τάκη Γέρο, κοινωνικό ανθρωπολόγο ιδιαίτερα εξοικειωμένο με τη Μέση Ανατολή, ο οποίος έζησε καθ’ όλη τη διάρκεια του 2006 στην Ανατολική Ιερουσαλήμ και εργάστηκε στα κατεχόμενα για λογαριασμό διεθνούς ανθρωπιστικής οργάνωσης.

Ε.Γ.: Ποια είναι η ανθρωπιστική κατάσταση στα Παλαιστινιακά εδάφη ιδίως μετά το διεθνές μποϊκοτάζ, περίοδο που συμπίπτει χρονικά και με τη δική σου εμπειρία στην περιοχή;

Τ.Γ.: Έφτασα στην περιοχή τρεις μέρες μετά τις εκλογές της 26ης Ιανουαρίου 2006, στις οποίες είχε επικρατήσει η Χαμάς. Την αμέσως επόμενη περίδο ξεκίνησαν τα προβλήματα. Έγινε δηλαδή σαφές ότι η Ευρώπη και η Αμερική σταματάνε την οικονομική βοήθεια προς τους Παλαιστίνιους. Αυτό που σταμάτησε κατ’ αρχάς ήταν η παροχή της άμεσης οικονομικής βοήθειας προς την Παλαιστινιακή Αρχή (υπάρχει και η έμμεση βοήθεια που παρέχεται μέσω των διεθνών ανθρωπιστικών οργανώσεων). Αυτό, σε συνδυασμό με την απόφαση της ισραηλινής κυβέρνησης να παρακρατήσει (επίσης λόγω της νίκης της Χαμάς) τους δασμούς από τις εισαγωγές-εξαγωγές των παλαιστινιακών προϊόντων μέσω Ισραήλ, τους οποίους όφειλε να αποδώσει στην Παλαιστινιακή Αρχή, οδήγησε σε πτώση των εσόδων. Από σχεδόν 125 εκατ. δολάρια το μήνα (περίπου 55 εκατ. από δασμούς και 60 εκατ. από τη διεθνή βοήθεια), η Παλαιστινιακή Αρχή απέμεινε ουσιαστικά με τα 17-18 εκατ. δολάρια που συλλέγονται μέσω εσωτερικής φορολόγησης. Όλα αυτά όταν η Παλαιστινιακή Αρχή είναι, ελλείψει άλλης οικονομικής ζωής, ο άμεσος εργοδότης 155 χιλ. υπαλλήλων, σιτίζοντας εμμέσως περισσότερο από 1 εκατ. Παλαιστινίους. Ο κόσμος είχε εξοργιστεί, έλεγε: «κάναμε τις μοναδικές δημοκρατικές εκλογές στη Μέση Ανατολή και τώρα μας τιμωρούνε για τις πολιτικές επιλογές μας». Αλλά το εμπάργκο τούς είχε τσακίσει.

Ε.Γ.: Δημιουργήθηκε ενδιαμέσως ένα παράλληλο δίκτυο διεθνούς χρηματοδότησης.

Ήδη από τον Απρίλιο η κατάσταση είχε αρχίσει να γίνεται πολύ δύσκολη, αφού τόσοι άνθρωποι παρέμεναν απλήρωτοι. Αυτό που συνέβη μετά το καλοκαίρι ήταν ότι συστάθηκε ο λεγόμενος «Προσωρινός Διεθνής Μηχανισμός» υπό την αιγίδα της Παγκόσμιας Τράπεζας, ο οποίος ανέλαβε να παράσχει κάποια βοήθεια απευθείας στο γραφείο του προέδρου Μαχμούντ Αμπάς, παρακάμπτοντας έτσι την κυβέρνηση της Χαμάς. Μάλιστα ο προϋπολογισμός ανανεωνόταν ανά τρίμηνο, σαν να περίμεναν από στιγμή σε στιγμή την πτώση της Χαμάς. Αυτό ήταν ένα πολύ σοβαρό πολιτικό παιχνίδι με διάφορες προεκτάσεις, διότι αποφασίσθηκε ότι αυτά τα λεφτά θα πηγαίνουν σε πολύ συγκεκριμένους τομείς. Ο κυριότερος τομέας ήταν ο ενεργειακός, καθώς οι Ισραηλινοί είχαν βομβαρδίσει την Γάζα, διαλύοντας εκεί όλες τις υποδομές συμπεριλαμβανομένου του σταθμού παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Επιπλέον έδωσαν κάποια λεφτά για την Υγεία αλλά όχι για την Παιδεία. Κατόπιν αποφάσισαν να πληρώσουν ορισμένους υπαλλήλους, αλλά τμηματικά. Υπήρχε σε όλο αυτό το παιχνίδι μια σαφής πολιτική ομηρία και μια προσπάθεια να δημιουργηθεί μέσω των διεθνών ανθρωπιστικών οργανώσεων μια αρχή παράλληλη προς την κυβέρνηση. Το καλό ήταν ότι, αρχικά τουλάχιστον, οι διεθνείς ανθρωπιστικές οργανώσεις αντέδρασαν, δηλώνοντας ότι η κατανομή της διεθνούς βοήθειας αποτελεί ευθύνη των παλαιστινιακών θεσμών. Το πρόβλημα όμως ήταν ότι έπειτα από λίγο κάποιες οργανώσεις, ειδικά οι αμερικανικές, άρχισαν να παίρνουνε λεφτά κάτω από το τραπέζι, κάτι που δημιούργησε εσωτερικό ζήτημα στον κύκλο των ανθρωπιστικών οργανώσεων.

Ε.Γ.: Πολιτικά παιχνίδια στα οποία πάρα πολλές ΜΚΟ ήταν πρόθυμες να μπουν προκειμένου να διαιωνίσουν το ρόλο τους.

Τ.Γ.: Να διαιωνίσουν το ρόλο τους διότι αυτή η ιστορία αποφέρει στις ανθρωπιστικές οργανώσεις κέρδη για την κάλυψη των λειτουργικών τους εξόδων, αποφέρει και κύρος προφανέστατα, ενώ η Παλαιστίνη είναι, για λόγους που όλοι γνωρίζουμε, μια περιοχή πάρα πολύ σημαντική για τις ανθρωπιστικές οργανώσεις. Αυτή τη στιγμή στην Παλαιστίνη λειτουργούν περισσότερες από 90 διεθνείς ΜΚΟ. Επίσης σημαντικό ζήτημα είναι ότι έχει αυξηθεί ο αριθμός των παλαιστινιακών ΜΚΟ οι οποίες, προσφέροντας τη γνώση της τοπικής κοινωνίας, πολύ συχνά συνεργάζονται με τις διεθνείς, αφού αυτές είναι ευκολότερο να προσελκύσουν χρηματοδοτήσεις από το εξωτερικό. Κάπως έτσι η διεθνής πίεση μεταβιβάζεται και στις παλαιστινιακές ΜΚΟ.

Επιπλέον, από τα τέλη Αυγούστου του 2006 ξεκίνησε μια μεγάλη απεργία σε ολόκληρο τον δημόσιο τομέα, η οποία ήταν πολιτικά υποκινούμενη από τη Φάταχ και στόχευε να πλήξει την κυβέρνηση. Η απεργία αυτή κράτησε τουλάχιστον 4 μήνες. Ο πολιτικός χαρακτήρας της απεργίας ήταν προφανής από το γεγονός ότι είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη τη Δυτική Όχθη αλλά όχι και στη Γάζα, όπου λειτουργούσαν όλα τα νοσοκομεία, τα σχολεία κλπ., καθώς η περιοχή κυριαρχείται από τη Χαμάς.

Ε.Γ.: Τι συνθήκες διαβίωσης δημιουργεί το εμπάργκο;

Τ.Γ.: Τραγικές. Ένα παράδειγμα: όταν διάφορες χώρες, ιδίως της ΕΕ, υποχρεώθηκαν λόγω των συνθηκών να στείλουν επείγουσα ανθρωπιστική βοήθεια, η δική μας οργάνωση βρέθηκε με κάποια χρήματα και ζήτησε οδηγίες από το παλαιστινιακό Υπουργείο Υγείας. Μας είπαν ότι υπήρχαν σοβαρές ελλείψεις σε υλικά αιμοκάθαρσης στο νοσοκομείο της Χεβρώνας. Όταν φτάσαμε εκεί, οι γιατροί μάς εξήγησαν ότι το υλικό αιμοκάθαρσης θα τέλειωνε το επόμενο μεσημέρι, αλλά χάρη σε μας θα τους έφτανε για ακόμη 55 μέρες. Τους ρωτήσαμε: «αν δεν ερχόμασταν εμείς τι θα κάνατε; Και μετά από 55 μέρες τι θα κάνετε;» Η απάντηση ήταν: «Θα περιμένουμε καμιά άλλη οργάνωση να μας φέρει». Μιλάμε για περίπου 60 ασθενείς που χρειάζονται αιμοκάθαρση 3 φορές την βδομάδα. Υπήρξαν άνθρωποι που πέθαναν στην Γάζα από έλλειψη φαρμάκων. Άλλοτε το Υπουργείο Υγείας μάς ζητούσε απίθανα πράγματα, π.χ. 15.000 πλαστικά γάντια, επιδέσμους κτλ. - δεν συζητάμε καν για φάρμακα, γιατί πολλά από αυτά δεν υπήρχαν.

Ε.Γ.: Και η Γάζα ζει χωρίς ρεύμα, έτσι;

Τ.Γ.: Στην Γάζα το ρεύμα αποκαταστάθηκε σταδιακά μετά από 2-3 μήνες. Μέχρι το τέλος της χρονιάς είχαν ρεύμα αρχικά για 4 ώρες την ημέρα, μετά 6, μετά 8. Χωρίς ψυγεία ή κλιματισμό, καλοκαιριάτικα….

Ε.Γ.: Αυτό δεν είναι ένα νέο ποιοτικό βήμα, στον βαθμό που ο «διεθνής παράγων» γίνεται πια ενεργός συμμέτοχος της ισραηλινής κατοχής;

Τ.Γ.: Ούτως ή άλλως, μετά την υπογραφή των Συμφωνιών του Όσλο οι διεθνείς οργανώσεις απέκτησαν πολύ σημαντικό ρόλο στην Παλαιστίνη. Η ισραηλινή πλευρά βολεύεται από τη δραστηριοποίησή τους, στον βαθμό που αυτές δεν αναπτύσσουν πολιτικό λόγο, γιατί πολύ απλά παρέχουν κοινωνικές υπηρεσίες στην Δυτική Όχθη και την Γάζα και έτσι το Ισραήλ μπορεί να ασκεί την στρατιωτική κατοχή του χωρίς να αναλαμβάνει ευθύνη για όσα κάνει. Το μέλημα του Ισραήλ είναι να ελέγχει αυτές τις ανθρωπιστικές οργανώσεις και αυτό προσπαθεί να το κάνει καθημερινά με διάφορους τρόπους. Λ.χ. έπρεπε να επισκεπτόμαστε τα γραφεία των στρατιωτικών διοικητών στις επαρχίες όπου δραστηριοποιούμασταν, να πίνουμε καφέ μαζί τους, έτσι ώστε να μπορούμε να παίρνουμε άδειες και να κυκλοφορούμε στην Δυτική Όχθη ή να μπαίνουμε στη Γάζα, κτλ.

Κατά καιρούς το Ισραήλ έχει εφαρμόσει διαφορετικές και αντιφατικές στρατηγικές. Κάποια περίοδο είχε κάνει πιο συγκεντρωτικό το σύστημα χορήγησης αδειών, τον τελευταίο καιρό όμως ακολουθεί το σύστημα του «διαίρει και βασίλευε» και ασχολείται με την κάθε οργάνωση ξεχωριστά. Υπάρχουν και ισραηλινές ΜΚΟ που συνδέονται με τα δύο μεγάλα πολιτικά κόμματα του Ισραήλ, το Λικούντ και τους Εργατικούς, οι οποίες παρακολουθούν τη δράση των διεθνών ανθρωπιστικών οργανώσεων και έχουν ιστοσελίδες στο Διαδίκτυο. Η μεγαλύτερη είναι η NGO Μonitor, που περιλαμβάνει το προφίλ της καθεμιάς οργάνωσης. Στην ιστοσελίδα αυτή, για παράδειγμα, γράφονται πράγματα όπως: «Η οργάνωση αυτή ασχολούνταν αποκλειστικά με ανθρωπιστικά ζητήματα στο παρελθόν, μέχρι πριν δύο χρόνια, όταν δημοσίευσε μια αναφορά για την κατάσταση της υγείας στην Καλκίλια, όπου ασκούσε και πολιτική κριτική στο Ισραήλ».

Ε.Γ.: Με τα checkpoints, τα σημεία ελέγχου του ισραηλινού στρατού, πώς τα πηγαίνατε;

Τ.Γ.: Γι’ αυτό δεν μπορώ να μιλήσω γενικά, διότι με τις κάρτες που είχαμε και εφόσον ήμασταν οργανώσεις αναγνωρισμένες από το Ισραήλ, κανονικά δεν θα έπρεπε να έχουμε πρόβλημα. Στην πράξη όμως αυτό κρινόταν κάθε φορά από τον συγκεκριμένο φαντάρο που βρισκόταν στο checkpoint και ο οποίος συχνά ήθελε να μας κάνει τη ζωή δύσκολη. Υπάρχει και ένα άλλο ζήτημα: δεν παρέχουν όλες οι ΜΚΟ υλική βοήθεια, πολλές από αυτές ειδικεύονται σ’ αυτό που αποκαλείται advocacy, πολιτική συνηγορία, ανάδειξη θεμάτων ανθρωπίνων δικαιωμάτων κτλ. Τέτοιες οργανώσεις, ή τέτοιες δραστηριότητες οργανώσεων οι οποίες παρέχουν και υλική βοήθεια, συναντούν μεγαλύτερα προβλήματα με τον διοικητικό μηχανισμό του Ισραήλ. Άλλωστε υπάρχουν και παρόμοιες οργανώσεις που έχουν έναν ριζοσπαστικότερο χαρακτήρα, όπως είναι το International Solidarity Movement (ISM), το οποίο αυτή τη στιγμή θεωρείται παράνομο από το κράτος του Ισραήλ. Τα μέλη του μπαίνουν στη χώρα κατά μόνας και ως τουρίστες, συχνά όμως οι Ισραηλινοί, κρίνοντας από την εμφάνιση του καθενός, τους στέλνουν πίσω - αν λ.χ. έχουν μακρυά μαλλιά και μούσια, κινούν υποψίες ότι ανήκουν στο ISM.

Ε.Γ: Πολιτικά σε ότι αφορά των παλαιστινιακό πληθυσμό, η δράση των ΜΚΟ τι επιπτώσεις έχει;

Τ.Γ.: Υπάρχει έντονη συζήτηση στους κόλπους όσων εργάζονται στις ΜΚΟ: κάποιοι είναι πιο κριτικοί, κάποιοι βρίσκονται στο ενδιάμεσο, κάποιοι υποστηρίζουν ότι δεν γίνεται να μην υπάρχουν οι οργανώσεις αυτές στην Παλαιστίνη, διότι σε αντίθετη περίπτωση θα πεθάνει κόσμος - όπως φάνηκε καθαρά με την κατάσταση που επικρατεί από το 2006 και μετά. Από την άλλη, αν δει κάποιος μακροπόθεσμα το ζήτημα, η κατάσταση αυτή σαφώς δημιουργεί μια εξάρτηση της Παλαιστίνης από τη Δύση, η οποία, κατά την άποψη μου, δίνει αυτά τα λεφτά εν είδει αποζημίωσης για την απροθυμία της να βρει μια πολιτική λύση στο πρόβλημα. Όπως λένε μερικοί Παλαιστίνιοι: «Η Ε.Ε. μας δίνει λεφτά για να σωπαίνουμε». Παράλληλα το Ισραήλ εδώ και πολλά χρόνια προσπαθεί με διάφορους τρόπους να διαλύσει οποιασδήποτε οικονομική δραστηριότητα στα παλαιστινιακά εδάφη, κάτι που τώρα εντείνεται όλο και περισσότερο. Πχ. τον Απρίλη του 2006 αρνήθηκε να δώσει βίζες σε κάποιους αμερικανο-παλαιστίνιους επιχειρηματίες που έχουν τεράστια συμμετοχή στην παλαιστινιακή οικονομία. Για τους λόγους αυτούς, όταν ξεκίνησε το εμπάργκο η γνωστή ισραηλινή δημοσιογράφος και επικρίτρια της Κατοχής Αμίρα Χάας, έγραψε προκλητικά ότι οι Παλαιστίνιοι θα έπρεπε να χαίρονται για τη διακοπή της οικονομικής βοήθειας, η οποία τους μετατρέπει σε «ζητιάνους της Δύσης».

Ε.Γ: Δημιουργούνται κάποιου είδους συμμαχίες με τμήματα του παλαιστινιακού πληθυσμού ή διαλύονται άλλου τύπου πολιτικές δράσεις γύρω από την κινητοποίηση των ΜΚΟ;

Τ.Γ.: Σίγουρα. Ένα τρανταχτό παράδειγμα είναι ο Μουσταφά Μπαργούτι, που πριν από κάποια χρόνια ήταν το ανερχόμενο πρόσωπο της ευρύτερης παλαιστινιακής Αριστεράς, και ο οποίος αυτή την στιγμή είναι ίσως η σημαντικότερη προσωπικότητα στον χώρο των παλαιστινιακών ΜΚΟ. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι δραστηριότητές του αυτές συνδέονται με φαινόμενα διαφθοράς, αλλά σίγουρα η δυνατότητα του Μπαργούτι να προσελκύει δυτικές χρηματοδοτήσεις για κοινωνικά προγράμματα στην Παλαιστίνη δημιουργεί επιφυλάξεις προς το πρόσωπό του από ένα τμήμα του παλαιστινιακού πληθυσμού.

Αυτά τα ζητήματα αρχίζουν να συζητιούνται στην Παλαιστίνη, τουλάχιστον σε ένα κύκλο πιο μορφωμένων ανθρώπων. Το 2006 εκδόθηκε και ένα σημαντικό βιβλίο από δύο παλαιστίνιους κοινωνιολόγους, με χαρακτηριστικό τίτλο «Οι Παλαιστινιακές ΜΚΟ – Η Ανάδυση μιας Διεθνοποιημένης Ελίτ».

Οι Παλαιστίνιοι, ως γνωστόν, έχουν την τάση να σπουδάζουν στο πανεπιστήμιο, ενώ πολλοί πηγαίνουν ακόμα και στην Αμερική ή στην Ευρώπη. Αυτή τη στιγμή λοιπόν, εάν κάποιος έχει σπουδάσει στο εξωτερικό και επιστρέψει στην Παλαιστίνη, κατά κανόνα δεν επιλέγει να δουλέψει στο Δημόσιο, αφού σε οποιαδήποτε διεθνή ΜΚΟ παίρνει ακριβώς τον διπλάσιο μισθό, δηλ. τουλάχιστον 600 δολάρια μηνιαίως αντί για 270 (ο μέσος μηνιαίος μισθός στο παλαιστινιακό δημόσιο).

Είναι αρκετά περίπλοκο το ζήτημα αυτό και είναι εύκολο να καταλήξει κανείς ότι οι διεθνείς ΜΚΟ αποτελούν ένα είδος ιμπεριαλισμού στην Παλαιστίνη. Αν δει κανείς το ζήτημα αυτό από μια συστημική σκοπιά, αυτό μπορεί σε μεγάλο βαθμό να είναι αλήθεια. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους ανθρώπους που εργάζονται στις οργανώσεις αυτές. Υπάρχουν διαφορές μεταξύ των διεθνών ΜΚΟ και συχνά ξεσπούν διαφωνίες και συγκρούσεις, συνήθως με αφορμή ορισμένες κοινές δράσεις ή την έκδοση δελτίων τύπου. Συχνά οι διαμάχες αυτές παίρνουν τη μορφή σύγκρουσης ανάμεσα στις «αγγλοσαξωνικές» και τις «μεσογειακές» ΜΚΟ. Σχηματικά μιλώντας, οι μεσογειακές ΜΚΟ τείνουν να είναι πολιτικά πιο ριζοσπαστικές, σε αντίθεση με τις αγγλοσαξωνικές, που είναι περισσότερο φιλελεύθερες και επκεντρώνονται στα ανθρωπιστικά ζητήματα. Μια άλλη διαφορά, σχετική με αυτό που είπα προηγουμένως, είναι αυτή μεταξύ των ΜΚΟ που έχουν τα γραφεία τους στην Ανατολική Ιερουσαλήμ και σε εκείνες που εδρεύουν στη Ραμάλα. Στην Ανατολική Ιερουσαλήμ έχουν γραφεία οι μεγάλες αγγλοσαξωνικές ΜΚΟ (όπως η Care International, για παράδειγμα, που διατηρεί αρκετά καλές σχέσεις με το Ισραήλ), ενώ στη Ραμάλα πολλές μεσογειακές ΜΚΟ, που συνήθως είναι μικρότερες και βρίσκονται πιο κοντά στους Παλαιστίνιους.

Ε.Γ: Η ισραηλινή κοινωνία πως τοποθετείται;

Τ.Γ. : Η ισραηλινή κοινωνία δεν έχει ιδέα για τα ζητήματα αυτά. Όταν με ρωτούσαν στο Ισραήλ «τι κάνεις εδώ» και απαντούσα ότι «δουλεύω για μια διεθνή ΜΚΟ στα παλαιστινιακά εδάφη», με κοιτούσαν με απορία. Αυτό σχετίζεται με την γενικότερη στάση άρνησης και απώθησης των ζητημάτων αυτών από τη πλευρά των Ισραηλινών, οι οποίοι σήμερα δεν θέλουν να γνωρίζουν τίποτα για τους Παλαιστίνιους. Σχετικά με το εμπάργκο, όσοι το γνώριζαν, θα έλεγα ότι το υποστήριζαν, αφού «η Χαμάς είναι εχθρός μας και οι Παλαιστίνιοι πρέπει να τιμωρηθούν».

Ε.Γ: Παρακολούθησες καθόλου τον ακτιβισμό σε σχέση με το Τείχος;

Τ.Γ. : Το κυριότερο σύμβολο αντίστασης στο Τείχος είναι οι «συγκεντρώσεις της Παρασκευής» στο παλαιστινιακό χωριό Μπιλίν, όπου συναθροίζονται κάθε βδομάδα από 150 έως 300 διαδηλωτές, ντόπιοι Παλαιστίνιοι, ριζοσπάστες Ισραηλινοί και διεθνείς. Βέβαια το Μπιλίν οι Ισραηλινοί αποφάσισαν να το χτυπήσουν πολύ βίαια. Όταν ήμουν εκεί είχαν πυροβολήσει με πλαστική σφαίρα και από πολύ κοντά έναν ισραηλινό ακτιβιστή, ο οποίος έμεινε σε κώμα για ένα διάστημα, ενώ στη συνέχεια είχε σοβαρά προβλήματα στην κίνηση των ποδιών του. Τις προάλλες έριξαν πλαστική σφαίρα στην βορειοϊρλανδή Νομπελίστρια Ειρήνης που είχε κατέβει εκεί. Κάποια στιγμή πάλι είχαν καταβρέξει τους διαδηλωτές με αυτό το καινούριο γαλάζιο υγρό που σου καίει το δέρμα. Ουσιαστικά, όποιο καινούργιο όπλο ανακαλύπτει το Ισραήλ το πρωτοδοκιμάζει πάνω στους διαδηλωτές της Παρασκευής.

Ε.Γ: Στον στρατό τι γίνεται με το κίνημα των refuseniks, των αρνητών εκτέλεσης υπηρεσίας στα Κατεχόμενα;

Τ.Γ. : Αυτό το κίνημα, που είχε ξεκινήσει πολύ δυναμικά πριν από κάποια χρόνια, έχει σταδιακά ατονήσει. Άλλωστε οι refuseniks ουσιαστικά είναι 4-5 διαφορετικά κινήματα: Υπάρχουν εκείνοι που αρνούνται να υπηρετήσουν στον ισραηλινό στρατό (πιο ριζοσπάστες αλλά και πιο λίγοι αυτοί), υπάρχουν αυτοί που αρνούνται να υπηρετήσουν στα Κατεχόμενα, υπάρχει και η κατηγορία όσων δέχονται να υπηρετήσουν στα παλαιστινιακά εδάφη, αλλά χωρίς όπλο. Μπορεί να ακούγονται περίεργα όλα αυτά αλλά σχετίζονται με τη γενικότερη σύγχυση που επικρατεί σήμερα στην ισραηλινή κοινωνία και το ιδεολογικο κενό που τη διακρίνει.

Ε.Γ: Έζησες και τον απόηχο του πολέμου στο Λίβανο, έτσι;

Τ.Γ. : Βέβαια. Ήταν τρομακτικό το ότι μέσα σε 2-3 μέρες ολόκληρη η ισραηλινή κοινωνία είχε υιοθετήσει πλήρως τη λογική «πάμε στον Λίβανο να τους καταστρέψουμε», όπως είχε συμβεί και με τις επιχειρήσεις στη Γάζα (που είχαν προηγηθεί κατά 2-3 βδομάδες). Από κει και πέρα, οι στρατιωτικές ήττες έφεραν μια τεράστια αμφισβήτηση, η οποία όμως δεν είχε καθόλου ειρηνιστικό ή αντιμιλιταριστικό χαρακτήρα. Ήταν μια γκρίνια ελληνικού τύπου, «τι πήγε λάθος, τι δεν κάναμε καλά, γιατί σταματήσαμε νωρίς και δεν συνεχίσαμε να τους διαλύσουμε». Στην ισραηλινή πλευρά, υπάρχουν 5-6 οργανώσεις αποτελούμενες από ανθρώπους πολύ έντιμους πολιτικά και οι οποίοι έχουν φοβερό κουράγιο και επιμονή. Πρόκειται όμως για μια πολύ μικρή μειοψηφία που δεν έχει καμιά γενικότερη επιρροή στην ισραηλινή κοινωνία, πράγμα που το παραδέχονται και οι ίδιοι. Γι’ αυτό και κάποιες από τις οργανώσεις αυτές έχουν εγκαταλείψει τη δραστηριότητά τους στο εσωτερικό της ισραηλινής κοινωνίας και έχουν στραφεί στο εξωτερικό, πιστεύοντας ότι η μοναδική λύση είναι πλέον η διεθνής πίεση απέναντι στο κράτος του Ισραήλ. Έχει περάσει η εποχή που διάφορες οργανώσεις προσπαθούσαν να κινητοποιήσουν την ισραηλινή κοινωνία, αυτή την στιγμή έχουν απέναντί τους ένα τείχος στο οποίο δεν μπορούν να βρούν απεύθυνση.

Το μόνο αισιόδοξο στοιχείο που μπορεί να δει κανείς είναι, κατά την άποψή μου, ότι το Ισραήλ σε βάθος χρόνου υπονομεύεται εσωτερικά. Κάτι που φάνηκε καθαρά, και για πρώτη φορά, στον πρόσφατο πόλεμο, όταν όλοι οι Iσραηλινοί ήθελαν τον στρατό να πάει στον Λίβανο και να διαλύσει τη Χεζμπολάχ αλλά, από την άλλη, πολλοί από αυτούς ήταν απρόθυμοι να πάνε οι ίδιοι στο μέτωπο και να το κάνουν αυτό. Ήθελαν, δηλαδή, να πάει κάποιος άλλος και να πολεμήσει τη Χεζμπολάχ. Μπορεί η ισραηλινή κοινωνία να διακρίνεται από ακραίο εθνικισμό, αλλά έχει μετατραπεί παράλληλα και σε μια κοινωνία ευδαιμονισμού, με πολλά στοιχεία ατομισμού, ενός αμερικανικού τύπου θα έλεγα. Εξ’ ού και η δημόσια συζήτηση που συνεχώς πυκνώνει στα ισραηλινά ΜΜΕ, και η οποία περιστρέφεται σε ζητήματα όπως «πού πηγαίνουμε, έχουμε χάσει την έννοια της εβραϊκής κοινότητας, γινόμαστε όλοι ατομιστές» κλπ. Αυτό το πράγμα τρώει εσωτερικά το Ισραήλ και πιστεύω ότι κάποια στιγμή θα φανεί περισσότερο ξεκάθαρα. Όχι τώρα βέβαια, δε νομίζω ότι υπάρχουν οι προϋποθέσεις στη συγκυρία αυτή. Το τι θα συμβεί όμως σε 15-20 χρόνια δεν μπορεί το γνωρίζει κανείς.

Μέσα στην παραφορτωμένη στολή και κάτω από το κράνος που σκέπαζε σχεδόν το μισό πρόσωπο δεν φαινόταν εύκολα αν ήταν άντρας ή γυναίκα. Είχε ξανθά μαλλιά, λεπτή φωνή, βρισκόταν σε ένα χωριό εβδομήντα χιλιόμετρα μακριά από την Κανταχάρ στο Νότιο Αφγανιστάν, γύρω υπήρχαν και άλλοι αμερικανοί στρατιώτες, τρεις διερμηνείς και οι κάτοικοι του χωριού. Φαινόταν ότι κάτι ρωτούσε με τη βοήθεια διερμηνέα και έπαιρνε πληροφορίες από κάποιον από τους κατοίκους, που είχε στον ώμο του ένα μπιτόνι. Οσοι ήταν κοντά άκουσαν ότι η ερώτηση είχε να κάνει με την τιμή του πετρελαίου που είχε μέσα το μπιτόνι. Ανήκε στην ομάδα των ανθρωπολόγων και κοινωνιολόγων των ενταγμένων στο φιλόδοξο πρόγραμμα Ηuman Τerrain System, όπου οι επιστήμονες αυτοί μοιρασμένοι στις 26 ταξιαρχίες του αμερικανικού στρατού σε κατεχόμενες χώρες (προς το παρόν, Ιράκ και Αφγανιστάν) ακολουθούν τις αμερικανικές στρατιωτικές περιπόλους, μιλούν με τους κατοίκους, συλλέγουν πληροφορίες για τις συνήθειες, τα έθιμα, τα πρόσωπα, τα προβλήματα, τις διαμάχες με τις άλλες φυλές και εθνότητες, βοηθώντας έτσι υποτίθεται τους στρατιωτικούς να είναι πιο αποτελεσματικοί στις επιχειρήσεις τους, να ελαττώσουν τους άσκοπους σκοτωμούς και τις βιαιότητες και γενικά να είναι πιο πολύ μέσα στο πνεύμα της υπό κατοχή περιοχής. Αν δουν ένα αυτοκίνητο πασαλειμμένο με αίμα να καταλάβουν ότι είναι για καλό, αν τους προσφέρουν ψητό αρνί είναι ένδειξη φιλίας, και άλλα τέτοια.

Η ανθρωπολόγος Πόλα Λόιντ, 36 ετών, παλαιότερα είχε υπηρετήσει στον αμερικανικό στρατό και, όπως έλεγε, παρακολουθούσε την αμηχανία μερικών αφγανών αντρών που ρωτούσαν τον διερμηνέα της «είναι άντρας ή γυναίκα;»- και δεν σκόπευε να καλυφθεί ως το κεφάλι με το ολόσωμο φόρεμα των ντόπιων γυναικών, τη γνωστή μπούρκα. Αλλά μακάρι να το είχε κάνει γιατί εκείνο το πρωί στις 4 Νοεμβρίου η συνέντευξη με τον Αμπντούλ Σαλάμ δεν τελείωσε ανώδυνα. Σε μια στιγμή, προτού προλάβει να τον εμποδίσει κάποιος, ο Αφγανός άδειασε όλο το πετρέλαιο επάνω της και έβαλε φωτιά.

Μια συνταγή 150 ετών
Το 1867, έχοντας πολεμήσει επί 13 χρόνια στον Καύκασο, ο αξιωματικός του Μηχανικού Κονσταντίν φον Κάουφμαν διορίζεται από τον ρώσο αυτοκράτορα κυβερνήτης στα νεοαποκτηθέντα εδάφη του Τουρκεστάν, στα νότια του σημερινού Αφγανιστάν. Ο Φον Κάουφμαν, αντίθετα με το πνεύμα της εποχής- που ήταν ότι δεν έχει σημασία ποιος μένει πού, αρκεί να κάθεται καλά-, στην επαρχία του έφερε κυριολεκτικά την επανάσταση. Κράτησε φιλελεύθερη στάση απέναντι στο Ισλάμ, έφερε γεωγράφους, γλωσσολόγους, εθνολόγους, φυσιογνώστες, καλλιτέχνες και όλοι μαζί βάλθηκαν να μελετούν την εθνογραφία του τόπου, να κατανοούν τον τρόπο σκέψης και τις συμπεριφορές των κατοίκων. Με σκοπό φυσικά να στερεώσει τη ρωσική κατοχή στον τόπο- και τα κατάφερε.

Το παράδειγμα του Φον Κάουφμαν δεν βρήκε στη συνέχεια μιμητές και πολύ περισσότερο δεν φάνηκε να ενδιαφέρει τους Αμερικανούς, με τα γνωστά αποτελέσματα στο Βιετνάμ. Μετά το 2001 όμως κάποια αργόσχολη υπερπροσοντούχα κυρία, η σαραντάρα τότε Μοντγκόμερι Μακ Φέιτ, σύζυγος στρατιωτικού, με παρελθόν αμφιλεγόμενο και πτυχίο ανθρωπολογίας από το Χάρβαρντ, πίνοντας τον καφέ της έγραψε επάνω σε μια χαρτοπετσέτα: «Πώς να κάνω την ανθρωπολογία χρήσιμη στις ένοπλες δυνάμεις;». Σε τρία χρόνια είχε την απάντηση. Ενθουσιάστηκε ο αρχηγός του αμερικανικού στρατού με την ιδέα να ακολουθούν τις περιπόλους και ανθρωπολόγοι, οι οποίοι θα βρίσκουν περισσότερες πληροφορίες από όσες θα μπορούσαν να βρουν οι στρατιωτικοί, τα στοιχεία αυτά να συγκεντρώνονται σε βάσεις δεδομένων σε ένα στρατιωτικό κέντρο στις Ηνωμένες Πολιτείες και να μοιράζονται ξανά όπου και όταν πρέπει. Βρέθηκαν 130 εκατομμύρια δολάρια, 400.000 μόνο για την κυρία- και πολλοί έγιναν έξω φρενών με το σχέδιο. Η Αμερικανική Ανθρωπολογική Εταιρεία έχει δημοσιοποιήσει τις αντιρρήσεις της για τη χρησιμοποίηση των μελών της σε τέτοιες αμφισβητούμενες, όπως τις χαρακτηρίζει, δραστηριότητες αφού οι ανθρωπολόγοι πρέπει να δρουν σε συνθήκες ειρήνης και όχι κατοχής σε συνεργασία και με τους εισβολείς· ο Τύπος γράφει συνέχεια για οικονομικά σκάνδαλα όσων διαχειρίζονται το πρόγραμμα (και δεν εργάζονται και πολύ) στα μετόπισθεν, ενώ στο μέτωπο στέλνουν όποιον βρεθεί διαθέσιμος. Τα προβλήματα συσσωρεύονται ήδη.

Η Πόλα Λόιντ νοσηλεύεται ακόμη με εγκαύματα δευτέρου και τρίτου βαθμού στο 60% του σώματός της. Ενας μισθοφόρος του αμερικανικού στρατού, ο Ντον Αγιάλα, 46 ετών, αφού κυνήγησε και πέρασε χειροπέδες στον δράστη, μόλις έμαθε τη ζημιά που είχε πάθει η Λόιντ έβγαλε το πιστόλι του και πυροβόλησε κατευθείαν στο κεφάλι τον δεμένο Αφγανό και πρόκειται να δικαστεί στις Ηνωμένες Πολιτείες (φυσικά) στο τέλος του μήνα για φόνο εκ προμελέτης. Δύο ακόμη άτομα του προγράμματος έχασαν τη ζωή τους: ο Μίκαελ Μπάτια, 31 ετών, πτυχιούχος στις διεθνείς σχέσεις και υποψήφιος διδάκτωρ, τον Μάιο του 2008 από έκρηξη αυτοσχέδιου μηχανισμού μπροστά στο αυτοκίνητό του στο Αφγανιστάν και δύο μήνες αργότερα η υποψήφια διδάκτωρ Νικόλ Σουβέζ, 35 ετών, από έκρηξη βόμβας στο Ιράκ.

Το όχι της επιστημονικής κοινότητας

Τάκης Γέρος Normal 0 false false false EL X-NONE X-NONE MicrosoftInternetExplorer4 /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Κανονικός πίνακας"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-theme-font:minor-fareast; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin;}

[Δημοσιεύτηκε στα "Ενθέματα" της Κυριακάτικης Αυγής (18/1/09)]

Είναι σαφές ότι από τη στιγμή που ξεκίνησε η άγρια επίθεση του ισραηλινού στρατού στη Λωρίδα της Γάζας η ελληνική αριστερά στάθηκε συνολικά στο πλευρό των Παλαιστινίων, αντιδρώντας στην πολιτική των «ίσων αποστάσεων». Σ’ ότι αφορά όμως την αντιμετώπιση των παλαιστινιακών κομμάτων, έχει κανείς την αίσθηση ότι μεγάλο μέρος της ελληνικής αριστεράς, συμπεριλαμβανομένου του ΣΥΡΙΖΑ, συμμερίζεται σε σημαντικό βαθμό την στάση των κυρίαρχων πολιτικών δυνάμεων. Αναφέρομαι εδώ στην επιφύλαξη ή ακόμη και την αρνητική στάση απέναντι στη Χαμάς και τις πολιτικές της επιλογές. Η στάση όμως αυτή δεν εκφράζεται ρητά, αλλά προκύπτει με περισσότερο έμμεσο τρόπο. Eίτε μέσω της προβολής απόψεων που προέρχονται από στελέχη της Φάταχ και της αντίστοιχης απωσιώπησης του πολιτικού λόγου που εκφέρεται από τη Χαμάς, είτε μέσα από την απουσία σοβαρών αναλύσεων σχετικά με τη φυσιογνωμία, τις εσωτερικές διεργασίες και τους μετασχηματισμούς της ισλαμιστικής οργάνωσης.[1]

Τη λανθάνουσα επιφύλαξη απέναντι στη Χαμάς θα μπορούσε κάποιος να τη διαγνώσει και στις πρόσφατες πορείες διαμαρτυρίας που οργανώθηκαν προς την Ισραηλινή πρεσβεία, όχι βέβαια μέσα από τα συνθήματα που κυριάρχησαν σ’ αυτές, αλλά περισσότερο από τις κουβέντες στα «πηγαδάκια» που είχαν στηθεί ανάμεσα στους έλληνες διαδηλωτές. Συνολικά, η στάση αυτή στην οποία αναφέρομαι θα μπορούσε να συνοψιστεί ως μια σαφής υποστήριξη προς τους Παλαιστίνιους αλλά όχι και προς την «φονταμενταλιστική» Χαμάς. Την ίδια στιγμή, σημαντικό τμήμα της ελληνικής αριστεράς δεν φαίνεται διατεθειμένο να προβεί σε μια σοβαρή -ή μια οποιαδήποτε- κριτική απέναντι στις επιλογές της «κοσμικής» Φάταχ.

Οι παραδοχές όμως αυτές εμπεριέχουν σοβαρά προβλήματα και αντιφάσεις, που μοιάζουν να περνούν απαρατήρητες. Έτσι, οι αναλύσεις που φιλοξενούνται σε διάφορα έντυπα της αριστεράς επικρίνουν τις πολιτικές των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στους Παλαιστίνιους, όχι μόνο για την αμέριστη στήριξη που προσφέρουν στο Ισραήλ, αλλά και για την τιμωρία των Παλαιστινίων εξαιτίας των πολιτικών επιλογών τους, το εμπάρκο που επέβαλαν στα κατεχόμενα εδάφη, καθώς και τη διαίρεση της παλαιστινιακής αντίστασης. Αν όμως οι αριστερές αυτές αναλύσεις είναι ακριβείς σ’ ότι αφορά την περιγραφή του διεθνούς πλαισίου, που καθιστά εφικτή την εγκληματική πολιτική του Ισραήλ, είναι ωστόσο βαθιά προβληματικές στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τις πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις μέσα στην ίδια την Παλαιστίνη. Και αυτό διότι η πολιτική της Δύσης απέναντι στους Παλαιστίνιους δεν υλοποιείται με ένα μαγικό ραβδάκι που κινείται από την Ουάσιγκτον και τις Βρυξέλες, αλλά επιβάλλεται και διαμέσου των τοπικών εκφραστών της πολιτικής αυτής.

Αυτές τις μέρες μοιάζει να έχει ξεχαστεί το γεγονός ότι η πολιτική των ΗΠΑ και της ΕΕ μετά την εκλογική νίκη της Χαμάς στις εκλογές του 2006 στηρίχθηκε έμπρακτα από την ηγεσία της Φάταχ και ιδιαίτερα από τον πρόεδρο της Παλαιστινιακής Αρχής, Μαχμούντ Αμπάς. Η τιμωρία των Παλαιστινίων που επέλεξαν να ψηφίσουν την «τρομοκρατική» Χαμάς υλοποιήθηκε αρχικά μέσω της διακοπής της άμεσης οικονομικής βοήθειας που διοχετευόταν προς την Παλαιστινιακή Αρχή. Το καλοκαίρι όμως του 2006 συστήθηκε ο λεγόμενος «Προσωρινός Διεθνής Μηχανισμός» υπό την αιγίδα της Παγκόσμιας Τράπεζας, που ανέλαβε να παράσχει ένα ποσό οικονομικής βοήθειας απευθείας στο γραφείο του Μαχμούντ Αμπάς, παρακάμπτοντας έτσι την νόμιμη κυβέρνηση της Χαμάς. Άλλωστε, η ανταγωνιστική κυβέρνηση που στήθηκε στη Δυτική Όχθη με πρωθυπουργό τον οικονομολόγο Σαλάμ Φαγιάντ, πρώην στέλεχος της Παγκόσμιας Τράπεζας, αναγνωρίζεται ως νόμιμη από τη διεθνή κοινότητα, παρά την αντισυνταγματικότητά της. Ακόμη πιο σοβαρό όμως είναι το γεγονός ότι ο Αμπάς έλαβε οικονομική υποστήριξη ύψους 82 εκατομμυρίων δολαρίων από την αμερικανική κυβέρνηση, προκειμένου να εξοπλιστούν τα ένοπλα τμήματα της Φατάχ και να αντιμετωπίσουν τις δυνάμεις της Χαμάς.

Η ενδυνάμωση της Χαμάς οφείλεται κυρίως στη διάψευση των ελπίδων που είχαν δημιουργήσει οι Συνθήκες του Όσλο και τη συνακόλουθη ανάπτυξη ενός πνεύματος αντίστασης στον παλαιστινιακό πληθυσμό. Η αντίσταση αυτή στην παρούσα συγκυρία λαμβάνει, κατά κύριο λόγο, τη μορφή της μη-συνεργασίας, δηλαδή της μη-συναίνεσης απέναντι στην «ειρηνευτική διαδικασία» που προωθούν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ μέσω της σύμπραξης του Μαχμούντ Αμπάς. Η στροφή όμως προς τη Χαμάς συνδέεται και με τη έντονη διαφθορά της πολιτικής ελίτ που αναδείχθηκε μέσα από την διαδικασία του Όσλο. Η ελίτ αυτή περιλαμβάνει νεότερους πολιτικούς, όπως ο Μοχάμεντ Νταχλάν, που προοριζόταν από τη Δύση και το Ισραήλ για διάδοχος του Γιάσερ Αραφάτ (και ο οποίος καρπωνόταν ποσοστά από το λαθρεμπόριο των τούνελ ανάμεσα στην Αίγυπτο και τη Γάζα) αλλά και παλαιότερους πολιτικούς της Φάταχ, όπως ο Άχμεντ Κουρέϊα (πρωθυπουργός κατά την περίοδο 2003-2005). Αποτελεί κοινό μυστικό για τους Παλαιστίνιους ότι στην οικογένεια του τελευταίου ανήκει το εργοστάσιο που παράγει το τσιμέντο για την κατασκευή του Διαχωριστικού Τείχους, το οποίο έχει καταστρέψει την οικονομική και κοινωνική ζωή του παλαιστινιακού πληθυσμού.

Είναι πραγματικά δύσκολο να κατανοήσει κανείς το πώς αντιτάσσεται η εγχώρια αριστερά στα σχέδια του Ισραήλ και των δυτικών συμμάχων του για τη μελλοντική δημιουργία ενός κατακερματισμένου και εξαρτημένου παλαιστινιακού Μπαντουστάν στα κατεχόμενα εδάφη τη στιγμή που τηρεί μια άκριτη και άρρητη στάση υποστήριξης απέναντι στην ηγεσία της Φάταχ, η οποία έως τώρα συμπλέει με τις επιδιώξεις αυτές. Στην περίπτωση που αυτά συνέβαιναν σε μια διαφορετική περιοχή του κόσμου, η στάση της τελευταίας κατά πάσα πιθανότητα θα στιγματιζόταν ως μια πολιτική δωσιλόγων. Αντίθετα, τώρα σε έφημερίδες, όπως η Αυγή, συναντάμε πολύ συχνά περιγραφικούς όρους, όπως η «μετριοπαθής Φάταχ» και η «εξτρεμιστική Χαμάς». Οι όροι όμως αυτοί έχουν επιβληθεί και νομιμοποιηθεί από εκείνους που απεργάζονται την υπονόμευση του αντιστασιακού κινήματος των Παλαιστινίων.

Δεν πιστεύω ότι οι όποιες βίαιες αντιστασιακές ενέργειες των μαχητών της Χαμάς, όπως η εκτόξευση ρουκετών (ότι κι αν πιστεύει κανείς σχετικά με την αποτελεσματικότητά τους), είναι ο πραγματικός λόγος για τον οποίο πολλοί αριστεροί αντιμετωπίζουν με τόσο μεγάλη επιφύλαξη την οργάνωση αυτή. Παραδοσιακά, άλλωστε, η αριστερά δεν αρνείται κατηγορηματικά την ιδέα της βίαιας αντίστασης απέναντι σε κατοχικές δυνάμεις, όπως το Ισραήλ. Αντίθετα, η στάση αυτή φαίνεται να σχετίζεται με την πάγια επιφύλαξη της αριστεράς απέναντι σε οποιουδήποτε είδους θρησκευτικό λόγο, πράγμα που κάνει την απαξιωμένη «κοσμική Φάταχ» να φαίνεται ως προτιμότερη από τους «φονταμενταλιστές της Χαμάς». Ίσως όμως να πρόκειται εντέλει για έναν πιο συγκεκριμένο αρνητισμό απέναντι στο ισλαμικό στοιχείο της οργάνωσης. Με την έννοια αυτή, η αριστερά πιθανόν να μην είναι απόλυτα αδιάβροχη, όσο θα ήθελε να πιστεύει, απέναντι στην ισλαμοφοβία που έχει κατακλύσει τα τελευταία χρόνια τον δυτικό κόσμο.

Είναι ενδεικτικό μάλιστα της εθνοκεντρικής αυτής στάσης το γεγονός ότι η αντίσταση της Χεζμπολλάχ στην ισραηλινή επιθετικότητα το καλοκαίρι του 2006 αντιμετωπίστηκε από τους έλληνες αριστερούς με διαφορετικό τρόπο από ότι αντιμετωπίζεται σήμερα η αντίσταση της Χαμάς. Αν και η Χεζμπολλάχ είναι επίσης μια ρητά ισλαμιστική οργάνωση, εντούτοις έχει προσαρμόσει τον πολιτικό της λόγο με τρόπο που την φέρνει κοντύτερα στο διεθνικό αντι-ιμπεριαλιστικό κίνημα. Η απωσιώπηση, από την άλλη πλευρά, της φωνής της Χαμάς από τα εγχώρια αριστερά έντυπα συντείνει στην εμπέδωση μιας σειράς προβληματικών παραδοχών σχετικά με τη φυσιογνωμία της οργάνωσης και στην αδυναμία να παρακολουθήσει κάποιος τους μετασχηματισμούς που έχουν επέλθει στον λόγο αλλά και τις πρακτικές της στο διάστημα των τελευταίων χρόνων. Εξάλλου, ο λόγος της Χαμάς μόνο ομοιογενής δεν είναι, αφού υπάρχουν διαφορετικές -και συχνά αντιφατικές- φωνές μέσα στην ίδια την οργάνωση.[2]

Σε κάθε περίπτωση, οφείλουμε να διακρίνουμε ανάμεσα στη ρητορική των ισλαμιστικών κινημάτων, που συχνά έχει έναν ουσιοκρατικό χαρακτήρα, και τα πραγματικά διακυβεύματα που οδηγούν τις πολιτικές τους πρακτικές σε πολύ πιο πραγματιστικά μονοπάτια. Είναι αλήθεια, βέβαια, ότι τα κινήματα του Πολιτικού Ισλάμ διακρίνονται από, μικρότερες ή μεγαλύτερες, αντιφάσεις. Μήπως όμως δεν συνέβαινε εξαρχής το ίδιο και στην περίπτωση του κοσμικού αραβικού εθνικισμού, που είχε κυριαρχήσει στις αραβικές χώρες κατά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες; Και δεν ήταν τα Νασσερικά και Μπααθικά αυτά κόμματα που, παρά τις προοδευτικές πολιτικές που εφάρμοσαν αρχικά και την εκσυγχρονιστική τους ρητορική, οδήγησαν τις χώρες της Μέσης Ανατολής στη σημερινή κατάσταση της κοινωνικής μιζέριας και του πολιτικού αυταρχισμού; Εντούτοις, τις προηγούμενες δεκαετίες οι πολιτικές αυτές δυνάμεις εξέφρασαν το ευρύ λαϊκό αίτημα για μια κοινωνική χειραφέτηση και μια ουσιαστική απο-αποικιοποίηση των αραβικών χωρών.

Μια βαθύτερη αριστερή ανάλυση θα όφειλε λοιπόν να κατανοήσει ότι και τα κινήματα του Πολιτικού Ισλάμ εκφράζουν μέσα στην σημερινή συγκυρία τα ίδια λαϊκά οράματα, τα οποία μετά από τόσες δεκαετίες παραμένουν ακόμη ανεκπλήρωτα. Άλλωστε, ήταν ακριβώς η αποτυχία του κοσμικού αραβικού εθνικισμού στην υλοποίηση των οραμάτων αυτών εκείνη που έχει οδηγήσει στην σημερινή κατίσχυση των ισλαμιστικών κινημάτων. Στην περίπτωση της Χαμάς, ο στόχος διόλου δεν φαίνεται να είναι η εγκαθίδρυση ενός θεοκρατικού καθεστώτος στην Παλαιστίνη (ούτε πολύ περισσότερο η δημιουργία ενός υπερεθνικού «Μουσουλμανικού Έθνους»), αλλά η διεκδίκηση μιας αξιοπρεπούς διαβίωσης και η αντίσταση απέναντι στον εκφυλισμό των παλαιστινιακών αγώνων σε ένα αδιέξοδο πάρε-δώσε με τις εκάστοτε ισραηλινές ηγεσίες.

Πολλοί από εμάς πιθανά θα επιθυμούσαμε την υπερίσχυση οργανώσεων που έχουν μια ρητή αριστερή ιδεολογία, όπως το PFLP (Λαϊκό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης) ή το DFLP (Δημοκρατικό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης). Η ουσία όμως είναι ότι στη συγκεκριμένη συγκυρία η οργάνωση που εκφράζει τη διάθεση αντίστασης πάρα πολλών Παλαιστινίων απέναντι στην ισραηλινή κατοχή είναι η Χαμάς. Αυτό που μπορούμε λοιπόν να κάνουμε εμείς είναι να μην επαναλαμβάνουμε με άκριτο τρόπο τους διαχωρισμούς ανάμεσα σε «Χαμάς» και «Παλαιστίνιους», αλλά και να μην προβάλλουμε επάνω στους Παλαιστίνιους τους εθνοκεντρισμούς και τις ιδεολογικές μας εμμονές. Και να ανοίξουμε, επιτέλους, έναν ουσιαστικότερο και ειλικρινή διάλογο πάνω στα ζητήματα αυτά.

Ο Τάκης Γέρος διδάσκει Κοινωνική Ανθρωπολογία στο Πάντειο πανεπιστήμιο και έχει εργαστεί για έναν χρόνο (2006-2007) ως μέλος ανθρωπιστικής ΜΚΟ στα παλαιστινιακά εδάφη

[1] Μια τέτοια στάση συχνά αντανακλάται, πιστεύω, και στην αρθρογραφία της Αυγής. Βλ., για παράδειγμα, το εισαγωγικό σημείωμα της Ελένης Τσερεζολέ που συνόδευε τις συνεντεύξεις δύο Παλαιστινίων (οι οποίοι πρόσκεινται στη Φάταχ) πριν από δύο εβδομάδες (Κυριακάτικη Αυγή, 4/1/2009).

[2] Σχετικά με τους μετασχηματισμούς στον λόγο και τις πρακτικές της οργάνωσης, βλ. το άρθρο του Ισραηλινού ακαδημαϊκού Μεναχέμ Κλάιν, «Οι αντιφατικές φωνές της Χαμάς» (Ενθέματα, Αυγή της Κυριακής, 11 Ιουνίου 2006).

έχει δημοσιευτεί στα Πρακτικά του 1ου Πανελληνίου Συνεδρίου Περιβαλλοντικής Πολιτικής &Διαχείρισης.

Μυτιλήνη, Νοέμβριος 2008

Περίληψη

Οι συγκρούσεις που έχουν περιβαλλοντικές διαστάσεις αποτελούν ένα συχνό φαινόμενο στη σύγχρονη Τουρκία. Αποτελέσματα τέτοιων συγκρούσεων είναι οι μεγάλες κινητοποιήσεις ενάντια στην κατασκευή υδροηλεκτρικών φραγμάτων (KHRP 1999, Ingatow 2005a και 2005b) στην Νοτιοανατολική Τουρκία, η κινητοποίηση στην Πέργαμο ενάντια στη λειτουργία ενός χρυσωρυχείου (Sachs 1997, Öncü and Koçan 2001 και 2002, Arsel 2003, Özdemir 2003, Beşpınar-Ekici and Gökalp 2006) και η κινητοποίηση ενάντια στην κατασκευή μιας γέφυρας στον Βόσπορο της Κωνσταντινούπολης (Voulvouli 2004a, 2004b, 2008). Σύμφωνα με τους συμμετέχοντες σε τέτοιες κινητοποιήσεις, οι λόγοι που παρακινούν στην αντίδραση τους σχετίζονται με τα καταστρεπτικά αποτελέσματα που η κατασκευή τέτοιων έργων θα έχει στο φυσικό και πολιτιστικό πλούτο των περιοχών τους, καθώς επίσης και στη ζωή των κατοίκων τους. Επιπλέον, ασκούν κριτική στην άσκηση της πολιτικής με την έννοια του ποιος έχει δικαίωμα να αποφασίζει τι. Διερευνώντας αυτά τα επιχειρήματα στο πλαίσιο διεξαγωγής επιτόπιας έρευνας διάρκειας 18 μηνών, η παρούσα εργασία εστιάζει στην ανάλυση αυτών των κινητοποιήσεων - με ιδιαίτερη έμφαση στην πρωτοβουλία ενάντια στην κατασκευή της γέφυρας στο Βόσπορο - ως συλλογικές δράσεις που δρουν στη σφαίρα της δημόσιας ζωής (public life) (Navaro – Yashin 2002). Λέγοντας δημόσια ζωή εννοούμε την ενιαία - όχι ως δύο διαφορετικών επιπέδων ανάλυσης - ανάλυση των πολιτών και του κράτους στο πλαίσιο των περιβαλλοντικών συγκρούσεων, διευκολύνοντας έτσι την κατανόηση τέτοιων κινητοποιήσεων ως αντιδράσεις σε συγκεκριμένες πολιτικές και όχι ως μεμονωμένες θεματικές (issue-specific) ή NIMBY[1] κινητοποιήσεις.

Εισαγωγή

Οι συλλογικές δράσεις ενάντια στο κράτος ή σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, τείνουν να γίνουν κοινό φαινόμενο τόσο στις αναπτυγμένες όσο και στις αναπτυσσόμενες χώρες. Από τοπικές - σε επίπεδο βάσης - σε εθνικές και διεθνικές εκστρατείες, τέτοιες ενέργειες ασκούν κριτική στην εξάσκηση πολιτικών και στις υπάρχουσες μορφές δημοκρατίας με την έννοια του ποιος έχει δικαίωμα να αποφασίσει τι. Οι αποφάσεις για την κατασκευή έργων υποδομής όπως υδροηλεκτρικά φράγματα, δρόμοι, ορυχεία, εργοστάσια παραγωγής ενέργειας, προκαλούν συχνά την αντίθεση από το μέρος της κοινότητας στην οποία αυτά τα έργα πρόκειται να κατασκευαστούν. Εκείνοι που αντιδρούν υπογραμμίζουν τα αποτελέσματα που τέτοια έργα έχουν στην υγεία καθώς επίσης και στην κοινωνική και οικονομική ζωή των κατοίκων των περιοχών αυτών και ως απάντηση οργανώνουν κινητοποιήσεις αντίδρασης. Κοινωνικοί επιστήμονες από διάφορους επιστημονικούς κλάδους (κοινωνική ανθρωπολογία, κοινωνιολογία, πολιτικές επιστήμες, γεωγραφία, οικονομικά) έχουν μελετήσει τέτοια φαινόμενα και έχουν συμβάλει στην κατανόηση τέτοιων κινητοποιήσεων και της συμβολής τους στην κοινωνική αλλαγή.

Παραδείγματα τέτοιων διαμαρτυριών είναι οι μεγάλες κινητοποιήσεις ενάντια στην κατασκευή υδροηλεκτρικών φραγμάτων στη Βραζιλία (Movimento DOS Antigidos por Barragens - M.A.B.) (Cummings 1990, McCormick 2006, Σπυριδάκη 2007), στην Ινδία (Narmada Bachao Andolan - N.B.A.) (Arundhati 2000, Σπυριδάκη 2007) και στην Τουρκία (KHRP 1999, Ingatow 2005 και 2007), η κινητοποίηση κατά της κατασκευής του αυτοκινητοδρόμου M11 στο Ανατολικό Λονδίνο (Derek 1999, McKay 1996). Επίσης η κινητοποίηση ενάντια στην κατασκευή μιας γέφυρας στο νησί Hindmarsh στην Αυστραλία (Kenny 1998), η κινητοποίηση στην Πέργαμο της Τουρκίας ενάντια στη λειτουργία ενός χρυσωρυχείου (Sachs 1997, Öncü and Koçan 2001 και 2002, Arsel 2003, Özdemir 2003, Beşpınar-Ekici and Gökalp 2006) και πολλά άλλα ακόμη.

Η παρούσα έρευνα αποτελεί μια εθνογραφική μελέτη μιας κινητοποίησης βάσης (grassroots mobilisation) σε μια γειτονιά της Κωνσταντινούπολης στην Τουρκία. H κινητοποίηση αφορά στην αντίδραση των κατοίκων μιας γειτονιάς στις όχθες του Βοσπόρου, αποτέλεσμα της κυβερνητικής απόφασης για την κατασκευή μιας γέφυρας που θα συνδέσει τις ασιατικές με τις ευρωπαϊκές ακτές της πόλης. Σαν απάντηση, οι κάτοικοι της γειτονιάς πάνω από την οποία θα κατασκευαστεί η γέφυρα (στην ευρωπαϊκή πλευρά της πόλης), έχουν οργανώσει μια πρωτοβουλία αποκαλούμενη Πρωτοβουλία Περιοχής Αρναβούτκιοϊ (στα τουρκικά Arnavutköy Semt Girişimi - ASG), αντιτιθέμενοι στην κατασκευή της. Σύμφωνα με τους συμμετέχοντες στην Πρωτοβουλία, οι λόγοι που παρακινούν στην αντίδραση τους αφορούν στα καταστρεπτικά αποτελέσματα που η κατασκευή της γέφυρας θα έχει στο φυσικό και πολιτιστικό πλούτο της περιοχής καθώς επίσης και στη ζωή των κατοίκων της. Το θέμα έγινε γνωστό τόσο εντός όσο και εκτός Τουρκίας με πολύ συχνά δημοσιεύματα στον τύπο να αναφέρονται στη σύγκρουση για την – έτσι όπως η διαμάχη έχει επικρατήσει πλέον να αναφέρεται - Τρίτη Γέφυρα.

Διερευνώντας αυτά τα επιχειρήματα στο πλαίσιο διεξαγωγής επιτόπιας έρευνας διάρκειας 18 μηνών, η παρούσα εργασία εστιάζει στην ανάλυση

αυτής αλλά και παρόμοιων κινητοποιήσεων ως συλλογικές δράσεις που δρουν στη σφαίρα της δημόσιας ζωής (public life) (Navaro – Yashin 2002). Λέγοντας δημόσια ζωή (διαχωρίζοντας την από την έννοια της κοινωνίας των πολιτών) εννοούμε την ενιαία – όχι ως δύο διαφορετικών επιπέδων ανάλυσης – ανάλυση των πολιτών και του κράτους στο πλαίσιο των περιβαλλοντικών συγκρούσεων, διευκολύνοντας έτσι την κατανόηση τέτοιων κινητοποιήσεων ως αντιδράσεις σε (περιβαλλοντικές) πολιτικές και όχι ως μεμονωμένες θεματικές (issue-specific) κινητοποιήσεις.

Η επιλογή του αναλυτικού εργαλείου της δημόσιας ζωής βασίζεται στην πεποίθηση ότι στο Τουρκικό πλαίσιο η λεγόμενη κοινωνία πολιτών δεν είναι τόσο α-πολίτικη όπως εμφανίζεται να είναι. Αντιθέτως, συνδέεται με την πολιτική «μέσω των διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα κατά την αποσαφήνιση και την εφαρμογή κοινών στόχων καθώς και μέσω των διαδικασιών που αφορούν στον καθορισμό και στην εφαρμογή δημόσιων στόχων και τέλος μέσω της προσπάθειας συσσώρευσης δύναμης από τα μέλη μιας ομάδας» (Swartz κ.α. σε Lewellen 2003:85). Για παράδειγμα διάφορες ομάδες πολιτών – σε μερικές από τις οποίες θα αναφερθούμε παρακάτω - συνδέουν αιτήματα για την προστασία του περιβάλλοντος με αιτήματα για εκδημοκρατισμό, προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των ατομικών και θρησκευτικών ελευθεριών. Τέτοιες ομάδες ζητούν δικαιώματα συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σχετικά με το περιβάλλον (και όχι μόνο). Επομένως χρειάζεται επαναπροσδιορισμός της έννοιας της κοινωνίας των πολιτών όχι ως σφαίρας ξεχωριστής από αυτή του κράτους δεδομένου ότι τέτοιες συγκρούσεις έχουν σχεδόν πάντοτε σημείο αναφοράς κρατικές πολιτικές και αποζητούν πολιτική λύση των ζητημάτων που θέτουν.

Κοινωνία των «Πολιτών»;

Η έννοια της κοινωνίας των πολιτών έχει τις ρίζες της στο Μεσαίωνα. Η κατοχή ιδιοκτησίας οδήγησε στην ρητή έκφραση πολιτικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων με στόχο την επίτευξη αρμονικής διακυβέρνησης ιδιαίτερα από τον 16^ο αιώνα και μετά με την ενδυνάμωση των αρμοδιοτήτων του κράτους (Mardin 1995). Ως όρος η «κοινωνία των πολιτών» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον γερμανό φιλόσοφο Georg Wilhelm Friedrich Hegel το 1827 στο βιβλίο του Elements of the Philosophy of Right. Σύμφωνα με αυτόν, η κοινωνία των πολιτών είναι η σφαίρα που υπάρχει ανάμεσα στο κράτος και στην οικογένεια. Έκτοτε ο όρος έχει ερμηνευτεί πολλαπλά. Σήμερα ο όρος αναφέρεται συνήθως για να περιγράψει ένα ευρύ φάσμα μη-κρατικών, μη-εμπορικών και μη-κερδοσκοπικών οργανώσεων (Salamon κ.α. 2003). Συνεπώς, μερικοί θεωρούν ότι η κοινωνία των πολιτών έλκει τη νομιμότητα και τη δύναμή της εκτός κρατικής εξουσίας. Με αυτή την έννοια η κοινωνία πολιτών δεν χρειάζεται το κράτος για να ορισθεί αλλά είναι η ίδια ένα σημείο αναφοράς (Dahrendorf 1990, Keyman and Içduygu 2003). Σύμφωνα με τους Salamon κ.ά. (2003: 2) «η ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών αποδεικνύεται τόσο σημαντική για τον 20^ο και τον 21^ο αιώνα όσο η ανάπτυξη του έθνους κράτους αποδείχθηκε για τον 19^ο αιώνα δεδομένου ότι είναι σε θέση να αντισταθμίσει την κρατική κυριαρχία (Gellner 1994).

Ωστόσο άλλοι κοινωνικοί επιστήμονες τονίζουν ότι η ανάλυση της κοινωνίας των πολιτών ως μία σφαίρα ξεχωριστή από αυτή του κράτους είναι προβληματική και ατελέσφορη. Αφενός μεν γιατί ξεχνάει το γεγονός ότι «η κοινωνία πολιτών χρειάζεται το κράτος προκειμένου να εξασφαλίσει την ύπαρξη της» (Hall 1995:16) αλλά και ότι δεν αποφεύγει τις ηγεμονικές δομές που το κράτος και άλλες κυρίαρχες ομάδες της επιβάλλουν (Abélès σε Gledhil 1994).

Σύμφωνα με τον ορισμό του Κέντρου Κοινωνίας των Πολιτών της Οικονομικής Σχολής του Λονδίνου (LSE CCS), «ακόμα κι αν θεωρητικά οι θεσμικές μορφές που η κοινωνία των πολιτών λαμβάνει είναι ευδιάκριτες από εκείνες του κράτους στην πράξη τα όρια μεταξύ κράτους και κοινωνίας των πολιτών, της οικογένειας και της αγοράς είναι συχνά θολά. Οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών συχνά συνδέονται με επαγγελματικές οργανώσεις, συνδικάτα, κοινωνικά κινήματα, επιχειρηματικές ενώσεις». Εκτός αυτού, όπως μας υπενθυμίζει ο Wapner (1996: 153) «οι δραστηριότητες που πραγματοποιούνται στην σφαίρα της κοινωνίας των πολιτών έχουν συνέπειες στην κρατική σφαίρα και το αντίστροφο». Επιπλέον, νέο-Γκραμσιανές προσεγγίσεις υποστηρίζουν ότι τόσο η κοινωνία πολιτών όσο και η κοινή γνώμη επηρεάζονται από κέντρα δύναμης μέσω προπαγάνδας και με βάση αυτή την άποψη φαίνεται ότι η μελέτη της κοινωνίας πολιτών συνδέεται με τη μελέτη της πολιτικής (Lewellen 2003). Επομένως, η μελέτη της κοινωνίας πολιτών ως ξεχωριστή σφαίρα από αυτή του κράτους δεν είναι τόσο εύκολη. Αφενός μεν, επειδή οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών χρησιμοποιούν κρατικές μεθόδους για να επιτύχουν τους στόχους τους. Αφετέρου δε, επειδή σε αρκετά σημεία τέτοιου είδους οργανώσεις λειτουργούν όπως οι κυβερνητικές οργανώσεις και εκτός αυτού χρηματοδοτούνται από κυβερνήσεις.

Κοινωνία των Πολιτών στην Τουρκία: ‘Σύνθημα παρά πραγματικότητα’.

Η ίδρυση του τουρκικού κράτους το 1923, σηματοδότησε μία σειρά ριζικών αλλαγών σε θεσμικό, οικονομικό και πολιτισμικό επίπεδο. Μέχρι το θάνατο του ιδρυτή του, Mustafa Kemal Atatürk το 1938 – ο οποίος είχε δηλώσει ότι η Τουρκία άνηκε στη δύση, η χώρα δοκίμασε μια σειρά αλλαγών οι οποίες αντικατοπτρίστηκαν στην άσκηση της πολιτικής, στους θεσμούς, στη γλώσσα, στην ενδυμασία, στις σχέσεις των φύλων και στις θρησκευτικές συνήθειες. Από το 1938, η Τουρκία ήλθε αντιμέτωπη με την μετάβαση από ένα μονοκομματικό σ’ ένα πολυκομματικό πολιτικό σύστημα. Η μετάβαση αυτή κάθε άλλο παρά ομαλή αποδείχθηκε γεγονός που αποδεικνύεται από τις πολιτικές αναταραχές (συμπλοκές, πραξικοπήματα, επαναλαμβανόμενες εκλογές) που συγκλόνισαν την πολιτική ζωή της χώρας μέχρι ουσιαστικά τον 1997 οπότε και έγινε το τελευταίο στρατιωτικό πραξικόπημα.

Ταυτόχρονα παρατηρήθηκε ένα οικονομικό άνοιγμα της χώρας στη δύση, το οποίο χαρακτηρίστηκε από μία τεχνοκρατική αντίληψη της ανάπτυξης. Η παράδοση που άρχισε από το Τμήμα Κρατικών Εθνικών Οδών, το οποίο δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 υπό την επίβλεψη των ΗΠΑ (Mango 2004), ακολουθήθηκε από όλες τις επόμενες κυβερνήσεις (δες Keyder 1999). Πιο συγκεκριμένα, οι κυβερνήσεις Özal παρέμειναν στην ιστορία ως κυβερνήσεις που επένδυσαν μεγάλα ποσά χρημάτων στην κατασκευή εθνικών οδών (Şimşek 2004). Τέτοιου είδους επιλογές γίνονται πιο ευδιάκριτος σε μεγάλες πόλεις, όπως η Κωνσταντινούπολη, οι οποίες χαρακτηρίζονται από τις προσπάθειές τους να προσελκύσουν ξένες επενδύσεις. Προκειμένου να επιτύχουν αυτόν τον στόχο, οι μεγάλες πόλεις δίνουν προτεραιότητα σε έργα υποδομής τα οποία διευκολύνουν την πρόσβαση σε επιχειρηματικά κέντρα που κάθε μεγάλη τουρκική πόλη διαθέτει. Στην περίπτωση της Κωνσταντινούπολης η κατασκευή μεγάλων περιφερειακών οδών που διευκολύνουν την πρόσβαση στα επιχειρηματικά κέντρα της πόλης (Levent και Taksim) μπορούν να θεωρηθούν τέτοια παραδείγματα. Αυτές οι επιλογές όμως, έχουν ως αποτέλεσμα τον απεντοπισμό πληθυσμών και τις ομαδοποιημένες αντιδράσεις πολιτών όπως στην περίπτωση της Τρίτης Γέφυρας.

Η εμφάνιση και η ανάπτυξη της κοινωνίας πολιτών στην Τουρκία έχουν συζητηθεί ευρέως από κοινωνικούς επιστήμονες (Gellner 1994, Göle 1994, Jalali 2002, Navaro-Yashin 2002, Keyman and Içduygu 2003, Şimşek 2004, Kadioğlu 2005, Rumelili 2005, Beşpınar-Ekici and Gökalp 2006, Gürbey 2006). Ένα από τα κεντρικά ζητήματα στη σχετική βιβλιογραφία αποτελεί η

ανάπτυξη της κοινωνίας πολιτών στην εποχή μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1980, οπότε – σύμφωνα με αρκετούς ερευνητές - η κοινωνία των πολιτών έγινε πιο ορατή. Το συμπέρασμα αυτό στηρίζεται στην εμφάνιση αρκετών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΗΚΥΟ) με θρησκευτικό, επιχειρηματικό, εθνοτικό, φεμινιστικό και περιβαλλοντικό χαρακτήρα. Η ρητορική αυτών των οργανώσεων συμπεριλαμβάνει αιτήματα πολιτικών δικαιωμάτων, εκδημοκρατισμού, ελεύθερης εθνοτικής και θρησκευτικής έκφρασης. Όλα αυτά έρχεται να τα συμπληρώσει μια κρίση νομιμότητας της παράδοσης του ισχυρού-κράτους, μέσω της εμφάνισης νέων φορέων πολιτικής και πολιτισμικής δράσης, νέων νοοτροπιών και ενός νέου εκσυγχρονιστικού λόγου (discourse) (Kubicek 2005).

Για μερικούς, αυτές οι αλλαγές είναι το αποτέλεσμα διαδικασιών εκδημοκρατισμού που η ενταξιακή πορεία της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπαγορεύει γεγονός που με τη σειρά του έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση εναλλακτικών μορφών εκμοντερνισμού. Για παράδειγμα η κοσμικότητα δεν αποτελεί πλέον μονόδρομο εκσυγχρονισμού καθώς τόσο το πολιτικό Ισλάμ και η ισλαμική ταυτότητα έχουν κερδίσει έδαφος στην αρένα του νεωτερισμού (Keyman and Içduygu 2003). Άλλοι υποστηρίζουν ότι, μετά από τη δεκαετία του 1980, η κοινωνία πολιτών στην Τουρκία διαμορφώθηκε βάσει της καταστολής αριστερών οργανώσεων, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία οργανώσεων χωρίς ρητό πολιτικό προφίλ (Βeşpınar-Ekici and Gökalp 2006), το οποίο όμως έχει στην ουσία επιβληθεί από την πολιτική εξουσία.

Για πολλούς κοινωνικούς επιστήμονες οι ΜΗΚΥΟ έχουν θεωρηθεί φορείς εκδημοκρατισμού (Robins 1996, Göle σε Robins 1996 (72), Keyman and Içduygu 2003) και η προώθηση της ιδέας της κοινωνίας των πολιτών υποστηρίχθηκε τόσο σε ακαδημαϊκό επίπεδο όσο και στη δημόσια ζωή της χώρας στη διάρκεια της δεκαετίας του 1990. Η αποτυχία του τουρκικού κράτους να ανταποκριθεί γρήγορα σε καταστάσεις κρίσης, όπως στους σεισμούς του 1999, και η παράλληλη κινητοποίηση των ΜΗΚΥΟ ενίσχυσαν τη θέση των τελευταίων στην κοινή γνώμη γεγονός που έδωσε αφορμή να εκφραστούν αιτήματα συμμετοχής στην πολιτική από τέτοιου είδους οργανώσεις (Keyman and Içduygu 2003).

Εντούτοις, άλλοι μελετητές υποστηρίζουν ότι, ακόμα κι αν οι 61.000 ΜΗΚΥΟ αποτελούν έναν μεγάλο αριθμό, ο αντίκτυπός τους στη δημόσια ζωή δεν είναι τόσο σημαντικός (Şimşek 2004, Beşpınar-Ekici and Gökalp 2006). Η κοινωνία πολιτών στην Τουρκία υπάρχει «περισσότερο ως σύνθημα παρά ως πράξη» υποστηρίζει ο Kubicek (2005) ο οποίος τονίζει ότι τέτοιου είδους οργανώσεις φαίνονται αδύναμες, παθητικές και ελεγχόμενες από το κράτος, γεγονός που έχει τις ρίζες του στον οθωμανικό πολιτικό πολιτισμό, τη γραφειοκρατική φύση της πρώτης τουρκικής δημοκρατίας και την εξάρτηση των Τούρκων πολιτών από κράτος-πατέρα (devlet-baba). Η τουρκική δημοκρατία ακολούθησε τις κοινωνικές συμβάσεις της οθωμανικής αυτοκρατορίας σχετικά με τον περιορισμό της συμμετοχής πολιτών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, γεγονός που δημιούργησε μία παράδοση άκαμπτης πόλωσης κράτους-κοινωνίας (Özdemir 2003).

Επιπλέον, η συμβολή της κοινωνίας των πολιτών στον εκδημοκρατισμό έχει αμφισβητηθεί από μελετητές όπως ο Şimşek (2004) ο οποίος υποστηρίζει ότι μπορεί ορισμένα χαρακτηριστικά της κοινωνίας των πολιτών στην Τουρκία να συμβάλλουν αποφασιστικά σε διαδικασίες εκδημοκρατισμού αλλά αυτό δεν αποκλείει την παρέμβαση του κράτους και του στρατού στις δραστηριότητες των ΜΗΚΥΟ. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τη ρητή απαγόρευση της συμμετοχής δημοσίων υπαλλήλων σε πολιτικά κόμματα και σε διαδικασίες λήψης αποφάσεων καθιστά την τουρκική κοινωνία των πολιτών αδύναμη.

Το παράδοξο είναι ότι στην Τουρκία υπάρχουν ΜΗΚΥΟ που άσχετα από τον βαθμό επιρροής τους θέτουν μεγάλα πολιτικά ζητήματα όπως τα Κεμαλιστικά ιδεώδη, η προστασία ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ζητήματα εκδημοκρατισμού και θρησκευτικών ελευθεριών. Επιπλέον όπως μερικοί ερευνητές ισχυρίζονται, υπάρχουν παραδείγματα που αποδεικνύουν ότι η κοινωνία των πολιτών στην Τουρκία έχει λειτουργήσει νομιμοποιητικά της κρατικής εξουσίας, γεγονός που υπαγορεύει την ανάλυση της όχι μόνο σε σχέση ή σε αντίθεση με το κράτος αλλά και ως υποκατάστατο του (Jalali 2002, Beşpınar-Ekici and Gökalp 2006).

Τέτοια παραδείγματα θα συναντήσει κανείς σε περιπτώσεις ΜΗΚΥΟ που εστιάζουν στην ένταξη της χώρας στην ΕΕ, σε επιχειρηματικές ενώσεις που προωθούν οικονομικές πολιτικές (ενώσεις όπως η Τουρκική Ένωση Βιομηχανιών και Επιχειρήσεων –TÜSIAD, η Ανεξάρτητη Ένωση Βιομηχανιών και Επιχειρήσεων - MÜSIAD) αλλά και σε περιβαλλοντικές οργανώσεις. Σε πολλές περιπτώσεις το τουρκικό κράτος έχει χρησιμοποιήσει τέτοιες ενώσεις προκειμένου να εφαρμοστούν νεοφιλελεύθερα οικονομικά μέτρα, γεγονός που αποδεικνύει ότι έχουν πολιτικό ρόλο και μάλιστα σημαντικό. Ένα παράδειγμα μιας περιβαλλοντικής οργάνωσης το οποίο συναντήσαμε κατά τη διάρκεια της παρούσας έρευνας βοηθάει να δούμε τι ακριβώς εννοούμε. Το καλοκαίρι του 2003, επισκεφθήκαμε μία περιοχή της τουρκικής υπαίθρου όπου εφαρμόζονταν ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα με αντικείμενο πρακτικές βιώσιμης γεωργίας. Την ευθύνη για την εφαρμογή του προγράμματος είχε μία ΜΗΚΥΟ η οποία ήταν υπεύθυνη μεταξύ άλλων και για την μεταφορά τεχνογνωσίας στους ντόπιους αγρότες. Σε μία συζήτηση μας, ο συντονιστής του προγράμματος είπε:

«Εγώ ήλθα εδώ για να εφαρμόσω αυτό το πρόγραμμα που αποτελείται από τρία μέρη. Το πρώτο μέρος είναι η εκπαίδευση των ντόπιων. Δεν με ενδιαφέρει αν συμφωνούν ή διαφωνούν με αυτά που τους παρουσιάζω, είναι όμως υποχρεωμένοι από το κράτος να με ακούσουν».

Όπως ένας εκτιμητής από την Παγκόσμια Τράπεζα δήλωσε το 1985 οι ΜΗΚΥΟ είναι πολύ αποτελεσματικές στην εφαρμογή πολιτικών. Πρότεινε μάλιστα την αντικατάσταση ορισμένων κρατικών δράσεων με δράσεις Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων οποίες ουσιαστικά κάνουν την ίδια δουλειά (Carroll 1992). Με άλλα λόγια, ο εκτιμητής ισχυρίστηκε ότι οι ΜΗΚΥΟ μπορούν εύκολα να εργαστούν ως κρατικές υπηρεσίες στο πλαίσιο εφαρμογής πολιτικών, πράγμα που τα λεγόμενα του παραπάνω πληροφορητή επιβεβαιώνουν για την περίπτωση της Τουρκίας. Το παράδειγμα αυτό όπως και μία σειρά άλλων περιπτώσεων υποδεικνύει ότι η ανάπτυξη της κοινωνίας των πολιτών στην Τουρκία συνδέεται άμεσα με την πολιτική εξουσία η οποία ενσωματώνεται σε μια ιδιαίτερα συγκεντρωτική κρατική δομή (Βeşpınar-Ekici and Gökalp 2006).

Ακόμα και στις περιπτώσεις που θα συζητήσουμε παρακάτω οι οποίες αφορούν ομάδες πολιτών που συγκρούονται με την κεντρική πολιτική εξουσία, το κράτος είναι ένα σταθερό σημείο της αναφοράς. Αυτό είναι επίσης εμφανές στην περίπτωση της Τρίτης Γέφυρας οι εμπλεκόμενοι στην οποία θεωρούν το κράτος υπεύθυνο όχι μόνο για την συγκεκριμένη επιλογή κατασκευής της γέφυρας - που στην συγκεκριμένη στιγμή εκφράζεται από την σημερινή κυβέρνηση - αλλά και για την – κατά την άποψη τους - αρνητική ανάπτυξη που η χώρα έχει ακολουθήσει για πάρα πολλά χρόνια.

Η περίπτωση της Περγάμου

Μια πολύ μελετημένη διαμαρτυρία είναι αυτή της Περγάμου η οποία αφορά στη σύγκρουση μεταξύ των κατοίκων της περιοχής της Περγάμου και της εταιρίας Eurogold για την λειτουργία ενός ορυχείου χρυσού. Η πλειοψηφία των κατοίκων της περιοχής αντιδρά έντονα στην λειτουργία του ορυχείου με την αιτιολογία ότι η χρήση κυανίου που κάνει το ορυχείο είναι εξαιρετικά επιβλαβής για τη δημόσια υγεία. Η διαμάχη αυτή μεταξύ των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής της Περγάμου έφτασε μέχρι το τουρκικό Ανώτατο Δικαστήριο (Öncü and Koçan 2001 και 2002, Arsel 2003, Özdemir 2003, Beşpınar-Ekici and Gökalp 2006).

Η περίπτωση της Περγάμου έχει αναλυθεί με διάφορους τρόπους. Ως μία διαμαρτυρία με διεθνικό χαρακτήρα εξαιτίας των διασυνδέσεων των εμπλεκομένων κατοίκων με ομάδες εκτός της χώρας, ως μία περιβαλλοντική σύγκρουση και ως ένα κοινωνικό κίνημα. Η τελευταία αυτή προσέγγιση – η ανάλυση της διαμαρτυρίας ως κοινωνικό κίνημα – βασίζεται στα αιτήματα των διαμαρτυρομένων για γενικότερο εκδημοκρατισμό της τουρκικής πολιτικής ζωής, στο αίτημα της συμμετοχής τους στην λήψη της απόφασης για την λειτουργία του ορυχείου, στο αίτημα προστασίας του περιβάλλοντος.

Μητροπολιτικός Δήμος Κωνσταντινούπολης εναντίον του Τεχνικού Επιμελητηρίου Κωνσταντινούπολης

Μία παλαιότερη περίπτωση διαμαρτυρίας ήταν αυτή ανάμεσα στο Δήμο Κωνσταντινούπολης και το Τεχνικό Επιμελητήριο της Πόλης. Η διαμάχη αφορούσε στην κατεδάφιση ενός μεγάλου αριθμού διατηρητέων κτιρίων του 19^ου αιώνα προκειμένου να κατασκευαστεί μία οδική αρτηρία που θα διευκόλυνε την κυκλοφορία οχημάτων στο κέντρο της πόλης (Bartu 1999). Σύμφωνα με την Bartu (1999) η διαφωνία των εμπλεκομένων πέρα από τις κατεδαφίσεις αφορούσε στην καταστροφή χώρων πρασίνου αλλά κυρίως συνεπάγονταν μια σειρά ζητημάτων που κατά την διάρκεια της σύγκρουσης απέκτησαν δημόσιο χαρακτήρα ως κρίσιμα πολιτικά ζητήματα. Εάν μάλιστα σκεφτούμε ότι η διαμάχη έγινε λίγο καιρό μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας από το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1980 – για πολλούς ένα από τα σκληρότερα πραξικοπήματα στην νεότερη τουρκική ιστορία – μπορούμε να αντιληφθούμε ότι η αντίδραση στις κατεδαφίσεις ήταν ένας τρόπος να εκφραστεί η δυσαρέσκεια για τη γενικότερη πολιτική κατάσταση που επικρατούσε τότε στη χώρα.

Το φράγμα του Ιλισού

Η σύγκρουση για την κατασκευή του φράγματος Ιλισού είναι άλλο ένα παράδειγμα περιβαλλοντικής σύγκρουσης στην Τουρκία. Αφορά στην διαμάχη των κατοίκων της περιοχής Ιλισού στη νοτιοανατολική Τουρκία και της κυβέρνησης για την κατασκευή ενός φράγματος. Οι αντιρρήσεις των κατοίκων βασίζονται στο γεγονός ότι η Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων υποδεικνύει ότι η κατασκευή του φράγματος θα επηρέαζε δραματικά το οικοσύστημα της περιοχής καθώς θα πλημμύριζε ένα μεγάλο κομμάτι δασικής περιοχής. Επιπλέον, οι αντιρρήσεις των κατοίκων προκλήθηκαν από την προοπτική να πλημμυρίσει η πόλη Ιλισού η οποία είναι μεγάλης ιστορικής και αρχαιολογικής σημασίας καθώς επίσης και από την προοπτική απεντοπισμού τους εφόσον θα πλημμύριζε η πόλη τους (KHRP 1999). Και αυτή η σύγκρουση εμπεριέχει και άλλα, πέραν του περιβαλλοντικού, ζητήματα. Η περιοχή στην οποία το φράγμα επρόκειτο να χτιστεί κατοικείται κυρίως από τους κουρδικούς πληθυσμούς, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η κατασκευή του φράγματος είναι άλλη μία πράξη του τουρκικού κράτους ενάντια τους. Έτσι η εκστρατεία ενάντια στην κατασκευή του φράγματος αποτέλεσε όχημα της τουρκικής μειονότητας να εκφράσει την δυσαρέσκεια της όχι μόνο αναφορικά με το φράγμα αλλά και με γενικότερες αντι-κουρδικές – όπως υποστηρίζουν – πολιτικές.

Η εκστρατεία της περιοχής Τούντζελι

Μια παρόμοια περίπτωση είναι η εκστρατεία αντίθεσης στην κατασκευή ενός άλλου φράγματος στην περιοχή Τούντζελι. Η περιοχή είναι επίσης κατοικημένη από κουρδικούς πληθυσμούς γεγονός που έχει χαρακτηρίσει και αυτή τη σύγκρουση (Ignatow 2008). Οι ανησυχίες των κατοίκων βασίζονται και πάλι στο φόβο πλημμύρας της πόλης Τούντζελι αλλά και των δρόμων που συνδέουν με τα ήδη απομονωμένα κουρδικά χωριά της περιοχής.

Η περίπτωση της Τρίτης Γέφυρας

Αρναβούτκιοϊ (Arnavutköy): Το αλβανικό χωριό

Το όνομα Arnavutköy δόθηκε στην περιοχή λόγω του μεγάλου αριθμού κατοίκων ατόμων αλβανικής καταγωγής που κατοικούσαν στην περιοχή τον 17^ο αιώνα [Arnavutköy στα ελληνικά μεταφράζεται ως αλβανικό (Arnavut) χωριό (köy) ] (Keyder 1999). Βρίσκεται στις ευρωπαϊκές ακτές του Βοσπόρου ανάμεσα στην πρώτη γέφυρα που ενώνει το στενό του Βοσπόρου (την ομώνυμη Γέφυρα του Βοσπόρου – Boğaziçi Köprüsü) και στην δεύτερη γέφυρα (την γέφυρα του Μωχάμετ του Πορθητή - Fatih Sultan Mehmet Köprüsü). Διοικητικά ανήκει στο δήμο Beşiktaş (Beşiktaş Belediyesi) και βρίσκεται μερικά χιλιόμετρα μακριά από το κέντρο της πόλης. Το χαρακτηριστικό της περιοχής είναι τα οθωμανικά ξύλινα σπίτια (Εικόνα 1) τα οποία προσδίδουν μια γραφικότητα στην περιοχή και τα οποία όπως και όλη η ακτή του Βοσπόρου έχουν ανακηρυχθεί προστατευόμενα μνημεία πολιτισμικής κληρονομιάς.

Εικόνα 1: Μερικά από τα

χαρακτηριστικά ξύλινα

σπίτια της περιοχής

(Φωτογραφία Α. Βουλβούλη)

Η σύγκρουση

Έως το 1997 η συζήτηση για το εάν ή όχι μία Τρίτη Γέφυρα πάνω από το Βόσπορο είναι αναγκαία, είχε περιοριστεί ανάμεσα σε γραφειοκράτες και το Τεχνικό Επιμελητήριο της πόλης. Οι μεν πρώτοι υποστήριζαν ότι το κυκλοφοριακό πρόβλημα στην Κωνσταντινούπολη είναι τόσο μεγάλο που ένα τρίτο πέρασμα θα διευκόλυνε την κυκλοφορία. Το Τεχνικό Επιμελητήριο από την άλλη υποστήριζε ότι η κατασκευή μίας τρίτης γέφυρας θα είχε αντίθετα αποτελέσματα από τα επιθυμητά και υποστήριζαν την δημιουργία και ανάπτυξη ενός δικτύου μέσων μαζικής μεταφοράς ως λύση στην κυκλοφοριακή συμφόρηση.

Στις αρχές του 1998, ο Δήμος της Κωνσταντινούπολης (Istanbul Büyük Şehir Belediyesi) ανέθεσε την προετοιμασία μιας κυκλοφοριακής μελέτης στο Πολυτεχνείο της Κωνσταντινούπολης (Istanbul Teknik Üniversitesi - ITÜ). Η μελέτη η οποία παραδόθηκε στο δήμο το Δεκέμβριο του 1998, δεν προέβλεπε την κατασκευή τρίτης γέφυρας. Εντούτοις, το Νοέμβριο του 1998, έναν μήνα πριν την παράδοση της μελέτης στο δήμο, υπήρξαν δημοσιεύματα στον τύπο, τα οποία ανακοίνωναν την πρόθεση του Υπουργείου Δημοσίων Έργων για την κατασκευή μιας τρίτης γέφυρα η οποία θα βρίσκονταν ανάμεσα στο Arnavutköy (ευρωπαϊκή πλευρά) και στο Kandilli (ασιατική πλευρά).

Η πρωτοβουλία περιοχής Αρναβούτκιοϊ - ASG δημιουργήθηκε το 1998 αμέσως μετά από αυτά τα δημοσιεύματα. Έκτοτε και μέχρι σήμερα η Πρωτοβουλία είναι ενεργή και δραστήρια (πραγματοποίηση εβδομαδιαίων συναντήσεων, έκδοση δελτίων τύπου, διοργάνωση φεστιβάλ, χοροεσπερίδων, ομιλιών, πραγματοποίηση έρευνας σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου με θέμα την προφορική ιστορία της περιοχής). Όλες οι δραστηριότητες της πρωτοβουλίας στοχεύουν στην διάδοση της πολιτισμικής και αρχιτεκτονικής ιστορίας της περιοχής καθώς επίσης και των καταστρεπτικών αποτελεσμάτων που η κατασκευής της γέφυρας θα είχε τόσο στα μνημεία όσο και στο φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον της.

Τα επιχειρήματα όμως του ASG δεν εξαντλούνται στα παραπάνω. Ο λόγος του ενσωματώνει ζητήματα δημοκρατικότητας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποδεικνύοντας έτσι αυτό που υποστηρίζουν οι Kousis and Eder (2001) ότι η περιβαλλοντική πολιτική επηρεάζει λιγότερο το περιβάλλον απ’ ότι την κοινωνία. Είναι μία δράση που δεν διαμορφώνει μόνο το περιβάλλον αλλά την κοινωνία και κατά συνέπεια οποιαδήποτε συλλογική δράση που περιλαμβάνει περιβαλλοντικά ζητήματα, περιλαμβάνει ταυτόχρονα και κοινωνικά ζητήματα. Έτσι λοιπόν διαμαρτυρίες όπως αυτή του ASG αλλά και οι παραπάνω περιπτώσεις μπορούν να εξετασθούν ως διαπεριβαλλοντικές διαμαρτυρίες, όρος που περιγράφει «Συλλογική δράση η οποία υπερβαίνει τον στενό περιβαλλοντικό καθορισμό του ζητήματος, ορίζοντας τον περιβάλλοντισμό ως κάτι παραπάνω από το «να κάνω κάτι καλό για τη φύση» (Kousis and Eder 2000: 11). (Kousis and Eder 2001:11). Μια τέτοια ανάλυση μπορεί να βοηθήσει την κατανόηση τέτοιων ομάδων σε σχέση με τα πολιτικά πλαίσια στα οποία λειτουργούν αφού η ίδια η δημιουργία τους συνιστά αντίδραση σε συγκεκριμένες πολιτικές αποφάσεις αλλά και σε γενικότερες πολιτικές.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω η δημιουργία του τουρκικού έθνους έδωσε νέο νόημα στο αστικό τοπίο. Η Κωνσταντινούπολη απέκτησε μεγάλες λεωφόρους, περιφερειακές οδούς, γέφυρες η οποίες ήταν επιλογή μιας συγκεκριμένης πολιτικής ανάπτυξης η οποία όπως φαίνεται έχει αποδομηθεί πλήρως από τους συμμετέχοντες στην Πρωτοβουλία. Σε μία από τις συνεντεύξεις μας με έναν συμμετέχοντα στην Πρωτοβουλία μας είπε:

Εάν θέλετε να μελετήσετε τη διαμαρτυρία μας, πρέπει να κοιτάξετε στο παρελθόν. Εμείς δεν αντιδράμε μόνο στην κατασκευή της γέφυρας. Αντιδράμε σε μια σειρά πολιτικών που εφαρμόζονται σε αυτήν την χώρα, στην πόλη μας. Αυτές οι πολιτικές ξεκίνησαν πριν από περίπου πενήντα χρόνια όταν η Τουρκία αποφάσισε να λάβει χρήματα ως βοήθεια από την Αμερική. Ξέρετε... Το σχέδιο Μάρσαλ.

Για τους πληροφορητές μας οι γέφυρες του Βοσπόρου και ειδικά η Τρίτη Γέφυρα δεν είναι απλά ανεπιθύμητες αλλά αποτελούν σύμβολα της τουρκικής υποτέλειας σε ξένα κεφάλαια. Όπως μας εξηγεί ένας άλλος συμμετέχοντας:

Κάποια στιγμή αυτοί που κυβερνούν αυτή τη χώρα πρέπει να καταλάβουν ότι οι άνθρωποι, όλοι οι τούρκοι έχουν δικαίωμα να ακουστούν και να γίνει η γνώμη τους παράγοντας λήψης αποφάσεων.

Δυστυχώς για την Πρωτοβουλία η Κωνσταντινούπολη ενσωματώνεται στην παγκόσμια πολιτική οικονομία σε διαδικασίες που ξεπερνούν το πλαίσιο της χώρας. Όπως αναφέραμε και παραπάνω το εθνικό σχέδιο δημιουργίας εθνικών οδών έγινε υπό την καθοδήγηση των Ηνωμένων Πολιτειών με σκοπό την εξασφάλιση της διανομής της βοήθειας σε τέτοιου είδους έργων υποδομής. Ένας άλλος πληροφορητής μας υποστηρίζει:

Όλες οι κυβερνήσεις έχουν προσπαθήσει να αλλάξουν την πόλη σύμφωνα με τις ανάγκες που η χρήση αυτοκινήτων δημιουργεί, ενώ θα έπρεπε να έχει γίνει το αντίθετο… Υπάρχει ένα λόμπι αυτοκίνητο-βιομηχανιών πίσω από τις πολιτικές αποφάσεις που δεν αφορά μόνο την Κωνσταντινούπολη ή μόνο την Τουρκία. Η προσπάθεια να αυξηθεί το όριο ταχύτητας σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες για παράδειγμα αφορά στην προσπάθεια να καταστεί το αυτοκίνητο ανταγωνιστικό σε σχέση με τα υπόλοιπα μέσα μεταφοράς. Η αγορά αυτοκινήτων στην Ευρώπη μειώνεται και αυτό ανησυχεί τις αυτοκινητοβιομηχανίες.

Φαίνεται λοιπόν ότι και στην περίπτωση της Πρωτοβουλίας ASG το περιβάλλον ενσωματώνει μια σειρά άλλων θεμάτων τα οποία εμπλέκουν ζητήματα διακυβέρνησης, εκδημοκρατισμού ακόμα και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όπως μας είπε ένας πληροφορητής:

Όταν διάβασα στην εφημερίδα για την κατασκευή της γέφυρας αισθάνθηκα σαν είχε μπει κάποιος κλέφτης μέσα στο σπίτι μου. Πώς είναι δυνατόν να διώχνεις έτσι βάρβαρα κάποιον από την εστία του;

Σε άλλο σημείο της συζήτησης είπε:

Μερικοί άνθρωποι που ζουν κάτω από τη δεύτερη γέφυρα δεν ακούνε τίποτα πέρα από τον θόρυβο των αυτοκινήτων που περνάνε από τη γέφυρα. Ούτε τους σεισμούς δεν αισθάνονται!

Όπως θα δούμε και παρακάτω, για την Πρωτοβουλία το ζήτημα της Τρίτης γέφυρας είναι πρωτίστως ένα πολιτικό ζήτημα. Ο συνδυασμός της περιβαλλοντικής προστασίας με αιτήματα όπως δημοκρατική συμμετοχή και ανθρώπινα δικαιώματα καθώς και η έκκληση σε πολιτικά κόμματα αλλά και Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις να πάρουν θέση στο θέμα υποδεικνύουν ότι σημείο αναφοράς της Πρωτοβουλίας είναι το κράτος το οποίο και καλούν να λύσει το πρόβλημα λαμβάνοντας υπόψη την άποψη τους, δίνοντας τους λόγο και θέση στη λήψη της απόφασης για την κατασκευή ή όχι της γέφυρας.

ASG και πολιτικά κόμματα

Από την αρχή της συγκρότησης της η Πρωτοβουλία έχει εκδηλώσει σαφώς την άποψη ότι η αντίθεση της στην κατασκευή της Τρίτης Γέφυρας έχει πολιτικές διαστάσεις. Χωρίς να υπάρχει κάποια σχέση με συγκεκριμένα πολιτικά κόμματα, η υποστήριξη από πολιτικούς, βουλευτές, τοπικούς άρχοντες γίνεται δεκτή από την Πρωτοβουλία αν και με σχετική δυσπιστία. Όπως μας είπε ένας πληροφορητής:

Όποια κυβέρνηση έχει αναλάβει την εξουσία από το 1998 και μετά δεν έχει κάνει τίποτα για να εμποδίσει την κατασκευή της γέφυρας. Είτε Κεμαλιστές είτε Ισλαμιστές όλοι ελέγχονται από οικονομικά λόμπι που επιθυμούν την κατασκευή της γέφυρας.

Εντούτοις, είναι σαφές για τους συμμετέχοντες στην Πρωτοβουλία ότι η λύση του προβλήματος είναι θέμα πολιτικής βούλησης και γι’ αυτό στις 27 Ιουνίου 2002 μια αντιπροσωπεία από την Πρωτοβουλία επισκέφτηκε το τουρκικό Κοινοβούλιο όπου συναντήθηκε με βουλευτές στους οποίους δήλωσε επίσημα την αντίθεσή της στην κατασκευή της Τρίτης Γέφυρας.

Τα πολιτικά κόμματα φαίνεται να έχουν κατανοήσει τα πολιτικά οφέλη που η στήριξη της πρωτοβουλίας μπορεί να τους αποφέρει γεγονός που έγινε εμφανές κατά την διάρκεια της προεκλογικής περιόδου για τις τοπικές εκλογές του 2004. Λίγες εβδομάδες πριν τις εκλογές οι υποψήφιοι δήμαρχοι περιόδευαν στην πόλη με ανοιχτά διώροφα λεωφορεία διακοσμημένα με τη σημαία του κόμματος από το οποίο στηρίζονταν. Στα λεωφορεία υπήρχαν συνήθως άτομα από τον συνδυασμό τα οποία βρίσκονταν στο δεύτερο όροφο του λεωφορείου και χαιρετούσαν τους εν δυνάμει ψηφοφόρους τους. Η μουσική που συνόδευε όλη αυτή την προεκλογική «τελετουργία» διακόπτονταν όταν το λεωφορείο περνούσε από το κέντρο της συνοικίας για να δώσει στους υποψηφίους την ευκαιρία να αναγγείλουν σημεία του προεκλογικού τους προγράμματος. Τη στιγμή που τα λεωφορεία διέρχονταν από το Αρναβούτκιοϊ, το θέμα της Τρίτης Γέφυρας και η αντίθεση τους στην κατασκευή της ήταν πάντα μέσα σε αυτά που οι υποψήφιοι ανακοίνωναν.

Όλη αυτή η διάδραση μεταξύ της Πρωτοβουλίας και των πολιτικών κομμάτων, καθώς επίσης και η επιθυμία της να είναι οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης αυτοί που θα αποφασίσουν την κατασκευή ή όχι της γέφυρας[2] καταδεικνύει την δυσκολία να αναλυθεί ως μέρος της κοινωνίας των πολιτών με την έννοια που τη διαχωρίζει από το κράτος. Τόσο η Πρωτοβουλία ASG όσο και οι υπόλοιπες περιπτώσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω ζητούν τη λύση του προβλήματος από το ίδιο το κράτος ακόμα και αν ζητούν τη συμμετοχή τους στη διαδικασία αυτή.

Συμπερασματικά

Το 1840 ο Alexis de Tocqueville έγραψε ότι οι πολίτες, παρά τις συγκρούσεις που δημιουργούνται, θεωρούν το κράτος ως το μόνο φορέα που έχει συμφέρον και δύναμη να τους υπερασπιστεί. Γι’ αυτό συχνά εμπιστεύονται το κράτος για την υπεράσπιση των συλλογικών συμφερόντων τους. Με αυτόν τον τρόπο όμως το κράτος έχει τη δυνατότητα να υπερασπιστεί όχι μόνο τα συμφέροντα των πολιτών αλλά και την κυριαρχία του στην συλλογική συνείδηση (σε Ψημίτης 2006). Επομένως, η δύναμη του κράτους γίνεται οργανική σε μια κοινωνία με τρόπο τέτοιο που ασκεί μια σειρά κοινωνικών ελέγχων και κανονιστικών επιρροών (Foucault 1980). Μία τέτοια προσέγγιση μπορεί να εξηγήσει γιατί σε περιπτώσεις συγκρούσεων, οι πολίτες νομιμοποιούν την αντίδραση τους στο κράτος χρησιμοποιώντας μεθόδους του κράτους όπως για παράδειγμα το αίτημα για δημοψήφισμα που διάφορες οργανώσεις ζητούν όταν προκύπτουν ζητήματα στα οποία διαφωνούν με κρατικές αποφάσεις. Με αυτόν τον τρόπο ωστόσο οι πολίτες νομιμοποιούν την κρατική εξουσία πολλές φορές ασυνείδητα γεγονός που καθιστά την διάκριση μεταξύ του κράτους και της κοινωνίας των πολιτών ιδιαίτερα προβληματική. Όπως γράφει η Navaro-Yashin (2002) αναφερόμενη στην Τουρκική πραγματικότητα, ακόμα και όταν οι πολίτες φαίνεται να αποδοκιμάζουν το κράτος, οι καθημερινές πρακτικές τους αποδεικνύουν ότι σκέφτονται και δρουν με κατηγορίες οι οποίες έχουν ως κύριο σημείο αναφοράς αυτό το οποίο αποδοκιμάζουν. Όπως αποδεικνύει η εθνογραφική εμπειρία, τόσο μπλεγμένες είναι οι κατηγορίες της κοινωνίας των πολιτών με αυτές του κράτους που ο αναλυτικός διαχωρισμός τους είναι μάταιος (ο.π. 136).

Όπως ήδη αναφέρθηκε παραπάνω όλες οι συγκρούσεις που συζητήθηκαν έχουν ως κύριο σημείο αναφοράς τους το κράτος το οποίο κατακρίνουν αλλά και από το οποίο ζητούν αναγνώριση και λύση. Επομένως για την κατανόηση τέτοιου είδους ομάδων και συγκρούσεων οφείλει κανείς να μελετήσε� ]]> http://www.lesvosblogs.gr/%ce%9f_%ce%86%ce%bb%ce%bb%ce%bf%cf%82/2009/01/08/%ce%95%ce%a0%ce%91%ce%9d%ce%95%ce%a1%ce%a7%ce%95%ce%a4%ce%91%ce%99 aris 2009-01-08T17:22:00-05:00 2009-01-08T17:22:00-05:00 ]]> http://www.lesvosblogs.gr/%ce%9f_%ce%86%ce%bb%ce%bb%ce%bf%cf%82/2008/05/16/%ce%a0%ce%bf%ce%bb%ce%b9%cf%84%ce%b9%cf%83%ce%bc%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%b5%cf%84%ce%b5%cf%81%cf%8c%cf%84%ce%b7%cf%84%ce%b1_%ce%ba%ce%b1%ce%b9_%ce%b1%ce%bd%ce%b8%cf%81%cf%8e%cf%80%ce%b9%ce%bd%ce%b1_%ce%b4%ce%b9%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%8e%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1 Αυτός ο Άλλος 2008-05-16T08:25:00-04:00 2008-05-16T08:25:00-04:00 Πολιτισμική ετερότητα και ανθρώπινα δικαιώματα

Με αφετηρία την παρέμβαση στην εκπαίδευση της μειονότητας στη Θράκη

23-24 Μαΐου 2008

Κεντρικό κτίριο Πανεπιστημίου Αθηνών

Πανεπιστημίου 30

Παρασκευή 23 Μαΐου

18.00 - 18.15

Χρήστος Κίττας

Βασίλης Τσελφές

18.15 - 18.30

Εισαγωγή: Άννα Φραγκουδάκη

18.30 - 19.30

Η εμπειρία μιας δεκαετούς παρέμβασης για την εκπαίδευση της μειονότητας της Θράκης: ταυτότητες, συγκρούσεις, αλλαγές

Πρόεδρος: Αλέξης Δημαράς

Αλεξάνδρα Ανδρούσου: Ιδεολογικά και πολιτικά διακυβεύματα στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών

Θάλεια Δραγώνα: Το άνοιγμα στην κοινότητα: εκπαιδεύοντας πέρα από τα όρια του σχολείου

Νέλλη Ασκούνη: Η πολιτική σημασία της έρευνας ως μέρος της εκπαιδευτικής παρέμβασης

Έφη Πλεξουσάκη: Διαπραγμάτευση ταυτοτήτων σε μια συγκρουσιακή συνθήκη

Άννα Φραγκουδάκη: Βήματα μπροστά παρά την ισχύ των παλιών προκαταλήψεων

19.30 – 20.00 Διάλειμμα

20.00 - 21.00

Στρογγυλό Τραπέζι:

Η εκπαίδευση από τη μεριά της μειονότητας

Πρόεδρος: Χαράλαμπος Σακoνίδης

Ιλχάν Αχμέτ

Μουσταφά Μουσταφά

Ιμπράμ Ονσούνογλου

Σάββατο 24 Μαΐου

Πρωινή συνεδρία

9.30 - 10.20

Διγλωσσία και πολιτισμική ετερότητα

Πρόεδρος: Άννα Ιορδανίδου

Jim Cummins: Παιδαγωγική του πολυεγγραμματισμού: Εννοιολογικό πλαίσιο για την ενίσχυση της σχολικής επιτυχίας μαθητών με γλωσσικές και πολιτισμικές διαφορές

Ελένη Σκούρτου: Η γλωσσική πολυμορφία στο ελληνικό σχολείο: Αντιφάσεις και προοπτικές

10.20 - 11.30

Διγλωσσία και διαπραγμάτευση ταυτοτήτων

Πρόεδρος: Μαρία Τζεβελέκου

Mary Kalantzis: Νέοι καιροί, νέες υποκειμενικότητες, νέα μάθηση

Adrian Blackledge: Διαπραγμάτευση ταυτοτήτων στην εκπαίδευση των πολύγλωσσων μαθητών

11.30-12.00 Διάλειμμα

12.00 - 14.00

Θεσμική προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: προκλήσεις και όρια

Πρόεδρος: Ηλίας Νικολακόπουλος

Χρήστος Ροζάκης : Η συμβολή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην αναζήτηση ισορροπιών στις αντιφάσεις της πολυπολιτισμικής κοινωνίας

Γιάννης Κτιστάκις: Η μειονότητα στη Θράκη: Συνηγορία για μία φιλελεύθερη προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου

Ανδρέας Τάκης: Μεταξύ άκριτης αποδοχής και αυταρχικού εκσυγχρονισμού: η δύσκολη ισορροπία στη διαχείριση της ετερότητας στη Θράκη

Κωστής Παπαϊωάννου: Τα δικαιώματα ως πρόκληση για την εθνική μας "ομοιογένεια"

Δημήτρης Χριστόπουλος: Μειονοτικές και πολιτειακές ιδιαιτερότητες:

συνειρμοί από την ελληνική εμπειρία

Απογευματινή συνεδρία

18.00 – 20.00

Καθολικότητα, κοινοτισμός, σχετικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

Πρόεδρος: Γίτσα Κοντογιαννοπούλου-Πολυδωρίδη

Bhikhu Parekh: Πόσο σχετικά είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα;

Eva Gamarnicow: Το δικαίωμα στην εκπαίδευση σε εθνικά/πολυπολιτισμικά εκπαιδευτικά συστήματα: διερευνώντας εντάσεις και αντιφάσεις

Κώστας Δουζίνας: Ανάμεσα στο καθολικό και το κοινοτικό: το τέλος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

Νίκος Αλιβιζάτος: Ένας προκλητικός συγκερασμός: οι θρησκευτικές μειονότητες

μεταξύ καθολικότητας και κοινοτισμού

Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου: Πολυπολιτισμός, δημοκρατία, κοσμοπολιτισμός

Θα δοθούν βεβαιώσεις συμμετοχής

Συμμετέχοντες

Νίκος Αλιβιζάτος, Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου, Παν/μιο Αθηνών

Αλεξάνδρα Ανδρούσου, Επίκουρη Καθηγήτρια Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας, Παν/μιο Αθηνών

Νέλλη Ασκούνη, Επίκουρη Καθηγήτρια Κοινωνιολoγίας της Εκπαίδευσης, Παν/μιο Αθηνών

Ιλχάν Αχμέτ, Νομικός, πρώην Βουλευτής

Eύα Γκαμάρνικοφ, Λέκτορας Κοινωνιολογίας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Τμήμα Εκπαιδευτικών Δομών και Μελετών Πολιτικής, Ινστιτούτο της Εκπαίδευσης, Παν/μιο Λονδίνου

Αλέξης Δημαράς, Ιστορικός της Εκπαίδευσης

Κώστας Δουζίνας, Καθηγητής του Δικαίου, Αντιπρύτανης, Κολέγιο Μπίρμπεκ, Παν/μιο του Λονδίνου

Θάλεια Δραγώνα, Καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας, Παν/μιο Αθηνών, Βουλευτής Επικρατείας

Άννα Ιορδανίδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Κοινωνιογλωσσολογίας, Παν/μιο Πατρών

Μαίρη Καλαντζή, Κοσμήτορας, Κολέγιο Εκπαίδευσης, Παν/μιο του Ιλλινόι

Τζιμ Κάμμινς, Καθηγητής, Κέντρο Σύγχρονων Γλωσσών, Ινστιτούτο Μελετών Εκπαίδευσης, Παν/μιο του Τορόντο

Χρήστος Κίττας, Πρύτανης Παν/μίου Αθηνών

Γίτσα Κοντογιαννοπούλου-Πολυδωρίδη, Καθηγήτρια Εκπαιδευτικής Πολιτικής, Παν/μιο Αθηνών

Γιάννης Κτιστάκις, Λέκτορας, Νομική Σχολή, Παν/μιο Θράκης

Μουσταφά Μουσταφά, Γιατρός, πρώην Βουλευτής

Άντριαν Μπλάκλετζ, Καθηγητής Διγλωσσίας, Σχολή Εκπαίδευσης, Παν/μιο του Μπέρμινγκχαμ

Ηλίας Νικολακόπουλος, Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, Παν/μιο Αθηνών

Ιμπράμ Ονσούνογλου, Γιατρός

Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου, Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου, Παν/μιο Αθηνών

Κωστής Παπαϊωάννου, Πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου

Μπικού Παρέκ, Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας, Παν/μιο Γουεστμίνστερ, Μέλος της Bουλής των Λόρδων, Πρόεδρος της Ακαδημίας Κοινωνικών Επιστημών

Έφη Πλεξουσάκη, Επίκουρη καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Παν/μιο Αιγαίου

Χρήστος Ροζάκης, Καθηγητής Παν/μίου Αθηνών, Αντιπρόεδρος Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου

Χαράλαμπος Σακoνίδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Διδακτικής των Μαθηματικών, Παν/μιο Θράκης

Ελένη Σκούρτου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Γλωσσικής και Πολιτισμικής Πολυμορφίας στο Σχολείο, Παν/μιο Αιγαίου

Ανδρέας Τάκης, Νομικός, Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη, Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Μαρία Τζεβελέκου, Γλωσσολόγος, Διευθύντρια Ερευνών, Ινστιτούτο Επεξεργασίας του Λόγου

Βασίλης Τσελφές, Πρόεδρος του ΤΕΑΠΗ, Παν/μιο Αθηνών

Άννα Φραγκουδάκη, Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης, Παν/μιο Αθηνών

Δημήτρης Χριστόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, Πάντειο Παν/μιο, Μέλος της Γραμματείας του Κέντρου Ερευνών Μειονοτικών Ομάδων

“Building Institutional Space for Sustainable Communities – Social Economy and Innovative Local Policies”

The venue is Molyvos Conference Center, Molyvos, Lesvos, Greece.

Time is May 19-22, 2008

Please send in Abstracts by April 10^th, 2008 to all the Members of the Acting

Scientific Committee of the Conference

Prof. George Tsobanoglou G.Tsobanoglou@soc.aegean.gr

Prof. Nikita Pokrovsky Nikita@gol.ru

and Prof. Marina Karides mkarides@fau.edu

For Information on Local Issues such as accommodation, travel, please forward your queries to G. Tsobanoglou G.Tsobanoglou@soc.aegean.gr

1^η εβδομάδα (13/3/2008): Τι είναι ποιοτική έρευνα;

Ιστορική αναδρομή. Το θεωρητικό υπόβαθρο της ποιοτικής έρευνας.

Εισηγητής: Στράτος Γεωργούλας, Επίκουρος Καθηγητής

2^η εβδομάδα (20/3/2008): Προγραμματισμός και Σχεδιασμός στην ποιοτική έρευνα.

Εισηγητής: Στράτος Γεωργούλας, Επίκουρος Καθηγητής

3^η εβδομάδα (27/3/2008): Έρευνα πεδίου και στρατηγικές πρόσβασης στο πεδίο. Η έρευνα δράσης. Παραγωγή ποιοτικών δεδομένων: Η παρατήρηση. Ένα ερευνητικό παράδειγμα : «Η διάσταση της «εμπειρίας» στην ποιοτική κοινωνική έρευνα: εθνογραφώντας μουσουλμάνους στις παρυφές της Κομοτηνής».

Εισηγητές: Στράτος Γεωργούλας, Επίκουρος Καθηγητής, Νατάσα Ιωαννίδου, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αιγαίου

4^η εβδομάδα (3/4/2008): Παραγωγή ποιοτικών δεδομένων: Η συνέντευξη. Ένα ερευνητικό παράδειγμα: Συνεντεύξεις με φυλακισμένες γυναίκες

Εισηγητές: Στράτος Γεωργούλας, Επίκουρος Καθηγητής, Τουλίνα Δέμελη, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αιγαίου

5^η εβδομάδα (10/4/2008): Θεμελιωμένη θεωρία και ανάλυση ποιοτικών δεδομένων. Η χρήση λογισμικών προγραμμάτων στην ανάλυση ποιοτικών δεδομένων.

Εισηγητής: Θεόδωρος Ιωσηφίδης. Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Γεωγραφίας.

6^η εβδομάδα (17/4/2008): Μέθοδοι ανάλυσης στην ποιοτική έρευνα.

Η Βιογραφική Προσέγγιση στην Κοινωνιολογική Ποιοτική Έρευνα.

Εισηγητής: Γιώργος Τσιώλης, Επίκουρος Καθηγητής Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Ειδικά Θέματα Ποιοτικής Έρευνας

7^η εβδομάδα (8/5/2008): Ποιοτική Έρευνα σε Άλλη Χώρα.

Πρωτοβουλία Περιοχής Αρναβούτκιοϊ: Κάνοντας Εθνογραφία στην «Πόλη».

Εισηγητές: Στράτος Γεωργούλας, Επίκουρος Καθηγητής, Αιμιλία Βουλβούλη, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Λονδίνου.

8^η εβδομάδα (15/5/2008): «Η συμβολή των ποιοτικών μεθόδων έρευνας σε κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες: Η ανεπίσημη μετανάστευση».

Εισηγητής: Ιορδάνης Ψημμένος, Αναπληρωτής Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου.

9^η εβδομάδα (22/5/2008): Εικόνες του εγκλήματος. Ανάλυση Περιεχομένου σε δημοσιεύματα του Τύπου της Λέσβου. Παρουσίαση ενός ερευνητικού εγχειρήματος.

Εισηγητής: Στράτος Γεωργούλας, Επίκουρος Καθηγητής

10^η εβδομάδα (29/5/2008): Ερμηνευτικός Αναστοχασμός και Ποιοτική Mεθοδολογία: Ένα Σχέδιο Έρευνας

Εισηγητής: Μάνος Σαββάκης, Διδάσκων

11^η εβδομάδα (5/6/2008): Ποιοτική έρευνα στο χώρο εργασίας. Μεθοδολογικές συνέπειες μιας τέτοιας επιλογής. Το παράδειγμα της εκπαίδευσης.

Εισηγητές: Στράτος Γεωργούλας, Επίκουρος Καθηγητής, Αριστείδης Σγατζός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αιγαίου

12^η εβδομάδα (12/6/2008): Η σχέση της ποιοτικής και ποσοτικής έρευνας: από την πολεμική σχέση στη συμπληρωματικότητα;

Εισηγητές: Γιάννης Κάλλας, Αν. Καθηγητής, Κώστας Ρόντος, Αν. Καθηγητής, Στράτος Γεωργούλας, Επικ. Καθηγητής, Στράτος Παπάνης, Επικ. Καθηγητής.

του Τζόρτζιο Αγκάμπεν[1]

1. Το 1943, σε ένα μικρό εβραϊκό περιοδικό, το The Menorah Journal, η Χάννα Άρεντ δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο «Εμείς oι πρόσφυγες». Σε αυτό το σύντομο αλλά σημαντικό δοκίμιο, η Άρεντ, αφού σκιαγραφήσει κατά πολεμικό τρόπο ένα πορτρέτο του κ. Cohn, του αφομοιωμένου Εβραίου που είχε γίνει 150 τοις εκατό Γερμανός, 150 τοις εκατό Βιεννέζος και 150 τοις εκατό Γάλλος, αλλά τελικά διαπιστώνει με πίκρα ότι «on ne parvient pas deux fois»*, αντιστρέφει τη κατάσταση του πρόσφυγα και του προσώπου χωρίς χώρα –στην οποία η ίδια ζούσε- και προτείνει την κατάσταση αυτή ως υπόδειγμα [paradigm] μιας νέας ιστορικής συνείδησης. Ο πρόσφυγας που έχει χάσει όλα τα δικαιώματα, κι ωστόσο παύει να θέλει να αφομοιωθεί πάση θυσία σε μια νέα εθνική ταυτότητα προκειμένου να στοχαστεί με διαύγεια την κατάστασή του, γίνεται λιγότερο δημοφιλής, αλλά ως αντάλλαγμα λαμβάνει ένα ανεκτίμητο πλεονέκτημα: «Γι’ αυτόν, η ιστορία δεν είναι πλέον ένα κλειστό βιβλίο, και η πολιτική παύει να είναι το προνόμιο των εθνικών. Ξέρει ότι, αμέσως μετά την εξορία του εβραϊκού λαού στην Ευρώπη, ακολούθησε η εξορία των περισσότερων ευρωπαϊκών λαών. Οι πρόσφυγες που απελαύνονται από τη μια χώρα στην επόμενη εκπροσωπούν την πρωτοπορία του λαού τους».

Αξίζει να στοχαστούμε πάνω στο νόημα αυτής της ανάλυσης, η οποία σήμερα, πενήντα ακριβώς χρόνια αργότερα, δεν έχει χάσει καθόλου την επικαιρότητά της. Όχι μόνο το πρόβλημα προκύπτει εξίσου επιτακτικά, τόσο στην Ευρώπη όσο και αλλού, αλλά και, στα πλαίσια της αδυσώπητης παρακμής του έθνους-κράτους και της γενικής διάβρωσης των παραδοσιακών νομικο-πολιτικών κατηγοριών, ο πρόσφυγας είναι ίσως η μόνη φιγούρα του λαού που μπορούμε να φανταστούμε στις μέρες μας. Τουλάχιστο μέχρι να τερματιστεί η διαδικασία διάλυσης του έθνους-κράτους και της κυριαρχίας του, ο πρόσφυγας είναι η μόνη κατηγορία στην οποία είναι δυνατό σήμερα να διαβλέψουμε τις μορφές και τα όρια μιας πολιτικής κοινότητας που θα έρθει. Μάλιστα, αν θέλουμε να σταθούμε στο ύψος των απολύτως νέων καθηκόντων που τίθενται μπροστά μας, ίσως να πρέπει να εγκαταλείψουμε χωρίς δισταγμούς τις βασικές έννοιες με τις οποίες έχουμε αναπαραστήσει τα πολιτικά υποκείμενα μέχρι τώρα (ο άνθρωπος και ο πολίτης με τα δικαιώματά τους, αλλά και ο κυρίαρχος λαός, οι εργαζόμενοι κ.λπ.) και να ανακατασκευάσουμε την πολιτική μας φιλοσοφία αρχίζοντας από αυτή τη μοναδική φιγούρα.

2. Η πρώτη εμφάνιση προσφύγων ως μαζικό φαινόμενο προέκυψε κατά το τέλος του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, όταν η κατάρρευση της ρωσικής, της αυστροουγγρικής και της οθωμανικής αυτοκρατορίας, και η νέα τάξη που δημιούργησαν οι συνθήκες ειρήνης, αναστάτωσε βαθιά τη δημογραφική και εδαφική δομή της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ενάμισι εκατομμύριο Λευκορώσοι, επτακόσιες χιλιάδες Αρμένιοι, πεντακόσιες χιλιάδες Βούλγαροι, ένα εκατομμύριο Έλληνες και εκατοντάδες χιλιάδες Γερμανοί, Ούγγροι και Ρουμάνοι άφησαν τις χώρες τους και μετακινήθηκαν αλλού. Σε αυτές τις μάζες εν κινήσει πρέπει να προσθέσουμε την εκρηκτική κατάσταση που προέκυψε από το γεγονός ότι, στα νέα κράτη που δημιουργήθηκαν με τις συνθήκες ειρήνης πάνω στο μοντέλο του έθνους-κράτους (για παράδειγμα, στη Γιουγκοσλαβία και την Τσεχοσλοβακία), περίπου 30 τοις εκατό των πληθυσμών περιλάμβαναν μειονότητες που έπρεπε να προστατευθούν μέσω μιας σειράς διεθνών συνθηκών (τις λεγόμενες συνθήκες περί μειονοτήτων), οι οποίες πολύ συχνά παρέμειναν νεκρό γράμμα. Μερικά χρόνια αργότερα, οι φυλετικοί νόμοι στη Γερμανία και ο εμφύλιος πόλεμος στην Ισπανία διέσπειραν ένα νέο και ογκώδες κύμα προσφύγων σε όλη την Ευρώπη.

Συνηθίζουμε να διακρίνουμε μεταξύ απάτριδων και προσφύγων, αλλά η διάκριση αυτή, τώρα όπως και τότε, δεν είναι τόσο απλή όσο μπορεί να φαίνεται με την πρώτη ματιά. Από την αρχή, πολλοί πρόσφυγες που από τεχνική άποψη δεν ήταν απάτριδες, προτίμησαν να γίνουν παρά να επιστρέψουν στην πατρίδα τους (αυτό συνέβη με τους Πολωνούς και Ρουμάνους Εβραίους που βρέθηκαν στη Γαλλία ή τη Γερμανία στο τέλος του πολέμου, ή σήμερα με τα θύματα πολιτικών διώξεων, καθώς και με εκείνους για τους οποίους η επιστροφή στην πατρίδα θα σήμαινε αδυναμία επιβίωσης). Από την άλλη, οι Ρώσοι, Αρμένιοι και Ούγγροι πρόσφυγες αμέσως στερήθηκαν την υπηκοότητα από τις νέες κυβερνήσεις της Σοβιετικής Ένωσης ή της Τουρκίας, κ.λπ. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι, αρχίζοντας από την περίοδο του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, πολλά ευρωπαϊκά κράτη άρχισαν να ψηφίζουν νόμους που επέτρεπαν την απο-πολιτογράφηση και τη στέρηση ιθαγένειας από τους πολίτες τους. Το πρώτο ήταν η Γαλλία, το 1915, όσον αφορά τους πολιτογραφημένους πολίτες «εχθρικής» καταγωγής· το 1922 το παράδειγμα αυτό το ακολούθησε το Βέλγιο, το οποίο ανακάλεσε την πολιτογράφηση ανθρώπων που είχαν προβεί σε «αντεθνικές» ενέργειες κατά τη διάρκεια του πολέμου· το 1926 το φασιστικό καθεστώς στην Ιταλία πέρασε έναν παρόμοιο νόμο σχετικά με τους πολίτες που είχαν αποδειχθεί «ανάξιοι της ιταλικής υπηκοότητας»· το 1933 ήταν σειρά της Αυστρίας, και ούτω καθεξής, μέχρι το 1935 που οι νόμοι της Νυρεμβέργης διαίρεσαν τους Γερμανούς πολίτες σε πλήρεις πολίτες και σε πολίτες χωρίς πολιτικά δικαιώματα. Οι νόμοι αυτοί –και οι μάζες απάτριδων που δημιούργησαν- συνιστούν μια αποφασιστική καμπή στη ζωή του νεωτερικού έθνους-κράτους και την οριστική του χειραφέτηση από τις αφελείς έννοιες του «λαού» και του «πολίτη».

Δεν είναι εδώ η κατάλληλη θέση για μια επισκόπηση τη ιστορίας των διάφορων διεθνών επιτροπών μέσω των οποίων τα κράτη, η Kοινωνία των Εθνών και, πιο πρόσφατα, τα Ηνωμένα Έθνη προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα των προσφύγων –από το γραφείο Nansen για τους Ρώσους και τους Αρμένιους πρόσφυγες (1921) μέχρι την Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες από τη Γερμανία (1936), τη Διακυβερνητική Επιτροπή για τους Πρόσφυγες (1938) και το Διεθνή Οργανισμό Προσφύγων των Ηνωμένων Εθνών (1946), μέχρι την τωρινή Ύπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες (1951)- των οποίων η δραστηριότητα, σύμφωνα με το καταστατικό τους, έχει μόνο «ανθρωπιστικό και κοινωνικό», όχι πολιτικό, χαρακτήρα. Το βασικό σημείο είναι ότι κάθε φορά που οι πρόσφυγες δεν αποτελούν πλέον μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά μαζικό φαινόμενο (όπως συνέβη το μεσοπόλεμο, και όπως συμβαίνει πάλι τώρα), τόσο αυτές οι οργανώσεις όσο και τα μεμονωμένα κράτη, παρά τις επίσημες επικλήσεις των αναφαίρετων δικαιωμάτων του ανθρώπου, έχουν αποδειχθεί απολύτως ανίκανες όχι μόνο να επιλύσουν το πρόβλημα αλλά έστω και να το αντιμετωπίσουν στοιχειωδώς. Κατ' αυτό τον τρόπο, το σύνολο του ζητήματος μεταφέρθηκε στα χέρια της αστυνομίας και των ανθρωπιστικών οργανώσεων.

3. Οι λόγοι αυτής της ανικανότητας δεν έγκεινται απλώς στον εγωισμό και την τύφλωση των γραφειοκρατικών μηχανισμών, αλλά στις ίδιες τις βασικές έννοιες που ρυθμίζουν την εγγραφή τού ιθαγενούς στοιχείου (δηλαδή της ζωής) στην έννομη τάξη του έθνους-κράτους. Η Χάννα Άρεντ τιτλοφόρησε το κεφάλαιο 5 του βιβλίου της Ιμπεριαλισμός, που είναι αφιερωμένο στο πρόβλημα των προσφύγων, «Η παρακμή του έθνους-κράτους και το τέλος των δικαιωμάτων του ανθρώπου». Τη διατύπωση αυτή –που συνδέει αναπόσπαστα τη μοίρα των δικαιωμάτων του ανθρώπου με εκείνη του σύγχρονου εθνικού κράτους, έτσι ώστε το τέλος του τελευταίου να συνεπάγεται απαραίτητα την έκπτωση των πρώτων- πρέπει να την πάρουμε σοβαρά. Το παράδοξο εδώ είναι ότι ακριβώς η φιγούρα που θα έπρεπε κατ' εξοχήν να ενσαρκώνει τα δικαιώματα του ανθρώπου, ο πρόσφυγας, συνιστά αντίθετα τη ριζική κρίση αυτής της έννοιας. «Η έννοια των δικαιωμάτων του ανθρώπου», γράφει η Άρεντ, «βασισμένη στην υποτιθέμενη ύπαρξη κάποιου ανθρώπινου όντος καθαυτού, κατέρρευσε σε κομμάτια μόλις εκείνοι που την διακήρυσσαν βρέθηκαν για πρώτη φορά αντιμέτωποι με ανθρώπους που είχαν πραγματικά χάσει κάθε άλλη συγκεκριμένη ιδιότητα και δεσμό εκτός από το απλό γεγονός ότι ήταν άνθρωποι». Στο σύστημα των εθνών-κρατών, τα λεγόμενα ιερά και αναφαίρετα δικαιώματα του ανθρώπου αποδεικνύονται τελείως απροστάτευτα ακριβώς τη στιγμή που δεν είναι πλέον δυνατό να χαρακτηριστούν ως δικαιώματα των πολιτών κάποιου κράτους. Αν το καλοσκεφτούμε, αυτό το υπονοεί ήδη η αμφισημία του ίδιου του τίτλου της Διακήρυξης του 1789, Declaration des droits de I'homme et du citoyen, στον οποίο είναι ασαφές εάν οι δύο όροι ονομάζουν δύο πραγματικότητες, ή εάν αντιθέτως αποτελούν ένα σχήμα «εν δια δυοίν», όπου ο δεύτερος όρος στην πραγματικότητα περιέχεται ήδη στον πρώτο.

Το ότι δεν υπάρχει κανένας αυτόνομος χώρος μέσα στην πολιτική τάξη του έθνους-κράτους για κάτι σαν τον καθαρό άνθρωπο καθαυτόν είναι εμφανές τουλάχιστον από το γεγονός ότι, ακόμη και στην καλύτερη των περιπτώσεων, η θέση του πρόσφυγα θεωρείται πάντα μια προσωρινή κατάσταση που πρέπει να οδηγήσει είτε στην πολιτογράφηση είτε στον επαναπατρισμό. Ένα μόνιμο καθεστώς «ανθρώπου καθαυτόν» είναι αδιανόητο για το δίκαιο του έθνους-κράτους.

4. Είναι καιρός να πάψουμε να βλέπουμε τις Διακηρύξεις Δικαιωμάτων από το 1789 μέχρι σήμερα σαν να ήταν εξαγγελίες αιώνιων, μεταδικαιικών αξιών που δεσμεύουν τους νομοθέτες να τις τηρούν, και να τις αντιμετωπίσουμε ανάλογα με την πραγματική λειτουργία τους στο σύγχρονο κράτος. Στην ουσία, τα δικαιώματα του ανθρώπου εκπροσωπούν πάνω απ’ όλα την πρωταρχική μορφή εγγραφής της γυμνής φυσικής ζωής στη νομικο-πολιτική τάξη του έθνους-κράτους. Αυτή η γυμνή ζωή (το ανθρώπινο πλάσμα) η οποία στο ancien regime ανήκε στο Θεό, στον δε κλασικό κόσμο ήταν σαφώς διακριτή (ως ζωή*) από την πολιτική ζωή (βίος^*), καταλαμβάνει τώρα την κεντρική σκηνή στις μέριμνες του κράτους και γίνεται, ούτως ειπείν, το επίγειο θεμέλιό του. Το έθνος-κράτος σημαίνει ένα κράτος που καθιστά τη γέννηση, τον τοκετό (δηλαδή τη γυμνή ανθρώπινη ζωή) θεμέλιο της κυριαρχίας του. Αυτό είναι το (αρκετά σαφές εξάλλου) νόημα των πρώτων τριών άρθρων της Δήλωσης του 1789: μόνο επειδή ενέγραψε το στοιχείο της ιθαγένειας στον πυρήνα οποιασδήποτε πολιτικής ένωσης (άρθρα 1 και 2) ήταν σε θέση η Δήλωση αυτή να προσδέσει σταθερά (στο άρθρο 3) την αρχή της κυριαρχίας στο έθνος (κατά το έτυμόν της, αρχικά η natio σήμαινε απλώς «γέννηση»). Το πλάσμα [fiction] που υπονοείται εδώ είναι ότι η γέννηση γίνεται αμέσως έθνος, έτσι ώστε δεν μπορεί να υπάρξει διάκριση μεταξύ των δύο στιγμών. Τα δικαιώματα, δηλαδή, αποδίδονται στον άνθρωπο μόνο στο βαθμό που είναι η αμέσως εξαφανιζόμενη προϋπόθεση του πολίτη (ο οποίος μάλιστα δεν πρέπει ποτέ να εμφανιστεί απλώς ως άνθρωπος).

5. Εάν στο σύστημα του έθνους-κράτους ο πρόσφυγας συνιστά ένα τόσο ανησυχητικό στοιχείο, αυτό συμβαίνει πάνω απ’ όλα επειδή, σπάζοντας την ταυτότητα μεταξύ ανθρώπου και πολίτη, μεταξύ γέννησης και εθνικότητας, ο πρόσφυγας βυθίζει σε κρίση την πρωταρχική μυθοπλασία της κυριαρχίας. Φυσικά, μεμονωμένες εξαιρέσεις στην αρχή αυτή πάντοτε υπήρξαν· η καινοτομία της εποχής μας, που απειλεί τα ίδια τα θεμέλια του έθνους-κράτους, είναι ότι όλο και περισσότερα τμήματα της ανθρωπότητας δεν μπορούν πλέον να εκπροσωπηθούν μέσα σε αυτή. Γι’ αυτό –επειδή δηλαδή ο πρόσφυγας αποδιαρθρώνει την παλαιά τριάδα κράτος/έθνος/έδαφος- αυτή η φαινομενικά οριακή φιγούρα αξίζει να θεωρηθεί μάλλον ως κεντρική φιγούρα της πολιτικής μας ιστορίας. Θα ήταν καλό να μην ξεχνάμε ότι τα πρώτα στρατόπεδα στην Ευρώπη χτίστηκαν ως χώροι για τον έλεγχο των προσφύγων, και ότι η χρονική διαδοχή –στρατόπεδα εγκλεισμού, στρατόπεδα συγκέντρωσης, στρατόπεδα εξόντωσης- εκπροσωπεί μια απολύτως πραγματική σχέση καταγωγής. Ένας από τους λίγους κανόνες που οι Ναζί τήρησαν πιστά κατά τη διάρκεια της «τελικής λύσης» ήταν ότι μόνο αφού οι Εβραίοι και οι τσιγγάνοι είχαν χάσει κάθε ιθαγένεια (ακόμη και εκείνη την δεύτερης κατηγορίας ιθαγένεια που διέθεταν μετά τους νόμους της Νυρεμβέργης) μπορούσαν να σταλούν στα στρατόπεδα εξόντωσης. Όταν τα δικαιώματα του ανθρώπου δεν είναι πλέον δικαιώματα του πολίτη, τότε αυτός είναι στ’ αλήθεια ιερός, με την έννοια που είχε ο όρος αυτός στο αρχαϊκό ρωμαϊκό δίκαιο: προορισμένος να πεθάνει.

6. Είναι ανάγκη να διαχωρίσουμε αποφασιστικά την έννοια του πρόσφυγα από αυτή των «δικαιωμάτων του ανθρώπου», και να πάψουμε να θεωρούμε το δικαίωμα του ασύλου (που ούτως ή άλλως περιορίζεται δραστικά στη νομοθεσία των ευρωπαϊκών κρατών) ως την εννοιολογική κατηγορία πάνω στην οποία θα πρέπει να εντυπωθεί το φαινόμενο (μια ματιά στο πρόσφατο Test sul diritto d'asilo της Α. Heller δείχνει ότι σήμερα αυτό μπορεί μόνο να οδηγήσει σε μια αποκρουστική σύγχυση). Ο πρόσφυγας πρέπει να θεωρηθεί ως αυτό που είναι, δηλαδή τίποτα λιγότερο από μια οριακή έννοια που θέτει υπό ριζική διερώτηση τις αρχές του έθνους-κράτους και, ταυτόχρονα, μας βοηθά να καθαρίσουμε το έδαφος για μια ανανέωση των κατηγοριών μας, την οποία δεν μπορούμε να αναβάλλουμε άλλο. Στο μεταξύ, το φαινόμενο της λεγόμενης παράνομης μετανάστευσης στις χώρες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας έχει προσλάβει (και θα προσλαμβάνει όλο και περισσότερο τα επόμενα χρόνια, αφού αναμένονται 20 εκατομμύρια μετανάστες από τις χώρες της κεντρικής Ευρώπης) χαρακτηριστικά και διαστάσεις που να δικαιολογούν πλήρως αυτή την επανάσταση στην οπτική. Αυτό με το οποίο βρίσκονται αντιμέτωπα σήμερα τα βιομηχανοποιημένα κράτη είναι μια μάζα μη πολιτών που διαμένουν μόνιμα, και που ούτε μπορούν, ούτε θέλουν να πολιτογραφηθούν ή να επαναπατριστούν. Συχνά αυτοί οι μη πολίτες έχουν μια υπηκοότητα προέλευσης, αλλά, αφού προτιμούν να μην χρησιμοποιήσουν την προστασία του κράτους τους, είναι, όπως και οι πρόσφυγες, «απάτριδες de facto». Για αυτούς τους μη πολίτες και μόνιμους κατοίκους, ο Τ. Hammar δημιούργησε το νεολογισμό denizens, ο οποίος έχει το προσόν να δείχνει ότι η έννοια του πολίτη δεν είναι πλέον επαρκής για να περιγράψει την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα των σύγχρονων κρατών. Από την άλλη, οι πολίτες των προηγμένων βιομηχανικά κρατών (τόσο στις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και στην Ευρώπη), με την αυξανόμενη λιποταξία τους από τις κωδικοποιημένες στιγμές πολιτικής συμμετοχής, εκδηλώνουν μια εμφανή τάση να μετασχηματιστούν σε denizens. Με βάση τη γνωστή αρχή ότι ουσιαστική αφομοίωση με την ταυτόχρονη παρουσία τυπικών διαφορών εντείνει την έχθρα και την έλλειψη ανοχής, οι ξενόφοβες αντιδράσεις και οι αμυντικές κινητοποιήσεις θα αυξηθούν.

7. Προτού ανοίξουν πάλι τα στρατόπεδα εξόντωσης στην Ευρώπη (κάτι που αρχίζει ήδη να συμβαίνει), τα έθνη-κράτη πρέπει να βρουν το θάρρος να θέσουν υπό διερώτηση την ίδια την αρχή της εγγραφής της γέννησης –και την τριάδα κράτος/έθνος/έδαφος που βασίζεται σε αυτήν. Είναι αρκετό εδώ να προτείνουμε μία δυνατή κατεύθυνση. Όπως είναι γνωστό, μια από τις επιλογές που εξετάζονται για το πρόβλημα της Ιερουσαλήμ είναι να γίνει η πρωτεύουσα, ταυτόχρονα και χωρίς εδαφικές διαιρέσεις, δύο διαφορετικών κρατών. Η παράδοξη κατάσταση της αμοιβαίας εξωεδαφικότητας* (ή, καλύτερα, α-εδαφικότητας) που αυτό θα συνεπαγόταν, θα μπορούσε να γενικευτεί ως πρότυπο νέων διεθνών σχέσεων. Αντί για δύο εθνικά κράτη που τα χωρίζουν αβέβαια και απειλητικά σύνορα, θα μπορούσαμε να φανταστούμε δύο πολιτικές κοινότητες που κατοικούν στην ίδια περιοχή και βρίσκονται σε κατάσταση εξόδου η μια προς την άλλη, που χωρίζονται η μια από την άλλη με μια σειρά αμοιβαίων ετεροδικιών, στην οποία η καθοδηγητική έννοια δεν θα ήταν πλέον το ius του πολίτη, αλλά μάλλον το refugium του ανθρώπου. Υπό παρόμοια έννοια, θα μπορούσαμε να δούμε την Ευρώπη όχι ως μια αδύνατη «Ευρώπη των εθνών», τα καταστροφικά αποτελέσματα της οποίας μπορούν ήδη να γίνουν αντιληπτά βραχυπρόθεσμα, αλλά ως έναν α-εδαφικό ή εξωεδαφικό χώρο στον οποίο όλοι οι κάτοικοι των ευρωπαϊκών κρατών (πολίτες και μη πολίτες) θα ήταν σε μια θέση εξόδου ή καταφυγίου, και το καθεστώς του Ευρωπαίου θα σήμαινε ότι οι πολίτες τελούν εν εξόδω (ακόμη και αν μένουν ακίνητοι, προφανώς). Ο ευρωπαϊκός χώρος θα αναπαριστούσε έτσι ένα αγεφύρωτο χάσμα μεταξύ της γέννησης και του έθνους, στο οποίο η παλαιά έννοια του λαού (που, όπως καλά ξέρουμε, είναι πάντα μια μειονότητα) θα μπορούσε να αποκτήσει ξανά ένα πολιτικό νόημα ερχόμενη σε αποφασιστική αντίθεση προς την έννοια του έθνους (η οποία μέχρι τώρα την έχει αθέμιτα σφετεριστεί).

Αυτός ο χώρος δεν θα συνέπιπτε με κάποιο ομοιογενές εθνικό έδαφος, ούτε με το τοπογραφικό άθροισμα κάποιων εδαφών, αλλά θα επενεργούσε σε αυτά τα εδάφη, ανοίγοντας τρύπες σε αυτά και διαιρώντας τα τοπολογικά όπως σε ένα βάζο του Λέιντεν ή σε μια λωρίδα του Mαίμπιους, όπου το εξωτερικό και το εσωτερικό είναι απροσδιόριστα. Σε αυτόν το νέο χώρο, οι ευρωπαϊκές πόλεις, εισερχόμενες σε μια σχέση αμοιβαίας εξωεδαφικότητας, θα ανακάλυπταν πάλι την αρχαία κλίση τους ως πόλεις του κόσμου. Σήμερα, σε μία «γη του κανενός» μεταξύ Λιβάνου και Ισραήλ, υπάρχουν τετρακόσιοι είκοσι πέντε Παλαιστίνιοι που απελάθηκαν από το κράτος του Ισραήλ. Σύμφωνα με τον ισχυρισμό της Χάννα Άρεντ, αυτά τα άτομα αποτελούν «την πρωτοπορία του λαού τους». Αλλά αυτό δεν σημαίνει απαραιτήτως –ή δεν σημαίνει μόνο- ότι μπορεί να αποτελούν τον αρχικό πυρήνα ενός μελλοντικού εθνικού κράτους, το οποίο πιθανώς θα έλυνε το παλαιστινιακό πρόβλημα τόσο ανεπαρκώς όσο και το Ισραήλ επέλυσε το εβραϊκό ζήτημα. Αντίθετα, η «γη του κανενός» όπου αυτοί έχουν βρει καταφύγιο έχει αντεπιδράσει στο έδαφος του κράτους του Ισραήλ, ανοίγοντας τρύπες σε αυτό και αλλάζοντάς το κατά τέτοιο τρόπο ώστε η εικόνα αυτού του χιονοσκεπούς λόφου να έχει γίνει ένα πιο εσωτερικό τμήμα του εδάφους αυτού από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του Ερέτζ Ισραήλ. Μόνο σε ένα έδαφος όπου οι χώροι των κρατών θα έχουν διαπεραστεί και θα έχουν παραμορφωθεί τοπολογικά, και που ο πολίτης θα έχει μάθει να αναγνωρίζει τον εαυτό του ως τον πρόσφυγα που είναι, είναι σήμερα νοητή η πολιτική επιβίωση του ανθρώπου.

Μετάφραση - σημειώσεις: Άκης Γαβριηλίδης

[1] Το άρθρο αυτό του Αγκάμπεν δημοσιεύτηκε στο αμερικανικό περιοδικό Symposium (Summer 1995), 49(2):114-119, σε μετάφραση Michael Rocke.

* «Δεν τα καταφέρνει κανείς δύο φορές» (γαλ.).

* Στο πρωτότυπο οι ελληνικές λέξεις με λατινικά στοιχεία.

* Στο πρωτότυπο (δηλαδή στην αγγλική μετάφραση που χρησιμοποιούμε ως πρωτότυπο) εμφανίζεται ο όρος extraterritoriality, ο οποίος από νομική άποψη σημαίνει ετεροδικία (=το δικαίωμα κάποιων προσώπων, συνήθως μελών ξένων αποστολών, να υπάγονται στο δίκαιο της χώρας καταγωγής και όχι της χώρας τοποθέτησής τους).

ΠΟΙΟΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΈΡΕΥΝΑΣ

ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Το Τμήμα Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου

σας προσκαλεί στο σεμιναριακό κύκλο διαλέξεων με θέμα

«Ποιοτικές Μέθοδοι Κοινωνικής Έρευνας στην Ανθρωπογεωγραφία»

που διοργανώνεται στο αμφιθέατρο του κτιρίου Γεωγραφίας

στη Μυτιλήνη την Τρίτη 18 Μαρτίου 2008 στις 15.00

Ο σεμιναριακός κύκλος διαλέξεων είναι ανοικτός σε κάθε ενδιαφερόμενο. Το πρόγραμμα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗΣ

Εαρινό Εξάμηνο 2007 – 2008

Μαρία Δαμηλάκου

Ιόνιο Πανεπιστήμιο

Συζητητής: Γιάννης Γιαννιτσιώτης

«Εργασία, διαμαρτυρία και συσχετισμοί εξουσίας

στο λιμάνι του Μπουένος Άιρες 1880 – 1940»

Τετάρτη, 12 Μαρτίου 2008

Ώρα 20:00

Κτίριο Καραντώνη 11

-Εναντίον της επικοινωνίας, του Στέφανου Ροζάνη

-Η συναισθηματική ατζέντα των Μέσων Επικοινωνίας, της Μπετίνας Ντάβου

-ΜΜΕ: η ομογενοποίηση του πολιτισμού, του Θανάση Σκαμνάκη

-Από την Πολιτική στην «τηλε-πολιτική», του Γιώργου Μανιάτη

ü Η ανατρεπτική δύναμη του κινηματογράφου, της Λουκίας Ρικάκη

- Πέρα από την κριτική των ΜΜΕ: ο Guy Debord και η κριτική του θεάματος, του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη

- Δημόσια και ιδιωτικά συμφέροντα στα Μέσα Ενημέρωσης: Η περίπτωση της συγκέντρωσης της ιδιοκτησίας, του Θοδωρή Δεληγιάννη

Επίσης φιλοξενούνται τα άρθρα των:

-Δανάης Ζούμη, Το δημοψήφισμα στη Βενεζουέλα. Ήττα του Τσάβες ναι, νίκη της αντιπολίτευσης όχι.

-Ρούντι Ρινάλντι, «Μοντέρνες» (ή μεταμοντέρνες) εκφράσεις της Ευρωπαϊκής Αριστεράς

-Νικολέτας Μούκα, Κλέαρχου Σμυρναίου, Το παραμύθι της ανακύκλωσης

- Παναγιώτη Σωτήρη, Αναγνώριση των «Κέντρων Ελευθέρων Σπουδών»: Μια πρόκληση για το εκπαιδευτικό κίνημα

- Michel Chossudovsky, Η αποσταθεροποίηση του Πακιστάν

- Αλέξανδρου Α. Χρύση, O Gramsci & η ρωσική επανάσταση του 1917

-Michael Lοwy, Ο μαρξισμός στη Λατινική Αμερική. Από τον Jose Carlos Mariategui στους ζαπατίστες της Τσιάπας

-Κώστα Φωτεινάκη, Τα κινήματα πόλης στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

Και όπως πάντα: Σχόλια πολιτικής επικαιρότητας, βιβλιοπαρουσίαση, ποίηση και μουσικές σελίδες από τον SPYROS.

Το περιοδικό διακινείται απ΄ όλα τα κεντρικά βιβλιοπωλεία της Αθήνας, των μεγάλων πόλεων καθώς και απ΄ όλα τα πρακτορεία τύπου της Ελλάδας.

Αγαπητοί φίλοι,

Σας θυμίζουμε ότι η επόμενη συνάντηση του Ανοικτού Σεμιναρίου Οικονομικής Ιστορίας θα πραγματοποιηθεί τη Δευτέρα 25 Φεβρουαρίου 2008, στις 18:00 στην αιθουσα διαλέξεων στο 1ο όροφο του κτίριο Κωστή Παλαμά του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ακαδημίας 48 και Σίνα.

Ομιλητές θα είναι οι Κώστας Κωστής (Πανεπιστήμιο Αθηνών) και Γιώργος Παγουλάτος (Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών) με θέμα «Ιστορία των επιχειρήσεων – Η ιστορία της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος».

Θα προεδρεύσει και θα σχολιάσει ο καθ. Σταύρος Θωμαδάκης (Πανεπιστήμιο Αθηνών).

Οι ανακοινώσεις των διαλέξεων σεμιναρίου και τα κείμενα των παλαιότερων ομιλητών αναρτώνται στην ηλεκτρονική διεύθυνση

[www.uadphilecon.gr]

http://www.uadphilecon.gr/UA/content/gr/Article.aspx?office=17&folder=564&article=854>και

στο site του ΗΔΟΙΣΤΟ :

[www.hdoisto.gr]

Σας Περιμένουμε

Η ομάδα δασκάλων «Τα πίσω Θρανία» του Δικτύου Κοινωνικής Υποστήριξης Προσφύγων και Μεταναστών σας καλεί την Παρασκευή 22 Φεβρουαρίου στις 7 μ.μ στην εκδήλωση - συζήτηση με θέμα: «Αντιρατσιστικές πρακτικές σε δίωξη. Πως η διδασκαλία της μητρικής γλώσσας και τα μαθήματα ελληνικών σε μεταναστες γονείς προκαλούν ρωγμές στο εκπαιδευτικό σύστημα. - Το παράδειγμα του 132ου Δημοτικού της Γκράβας».

Στην εκδήλωση θα μιλήσουν ο Γ. Τσιάκαλος, η Γ.Κούρτοβικ και οι εκπαιδευτικοί του 132ου Δημοτικού Σχολείου της Γκράβας.

Η παρουσία και η παρέμβασή σας στη συζήτηση θεωρείται αναγκαία.

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στην αίθουσα της Ε.Σ.Η.Ε.Α. (Ακαδημίας 20).

Επίσης:

Ανακοίνωση που δημοσιοποίησαν οι Εκπαιδευτικού του 132ου Δημοτικού Σχολείου Γκράβας:

-----------------------------------------------------------------------------------------------------

Συνάδελφοι και Φίλοι

Με τις πρόσφατες κρίσεις των διευθυντών σχολικών μονάδων, εμείς οι εκπαιδευτικοί του 132ου Δημοτικού Σχολείου Αθήνας, βρεθήκαμε αντιμέτωποι με τον ανοιχτό αυταρχισμό της διοίκησης.

Το Σχολείο μας επί χρόνια προσπαθεί να εφαρμόσει καινοτόμες παιδαγωγικές προσεγγίσεις και προγράμματα για την ομαλή και ισότιμη ένταξη όλων των μαθητών, Ελλήνων και μεταναστών, στο σχολείο. Μια δουλειά που προσπαθεί να κάνει πραγματικότητα τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε τα μαθήματα ελληνικής γλώσσας στους γονείς μετανάστες, τη διδασκαλία μητρικής γλώσσας στα παιδιά τους, την αντικατάσταση της συνηθισμένης πρωινής προσευχής με ένα ποίημα-προσευχή για να μπορούν να συμμετέχουν όλα τα παιδιά και πλήθος άλλων παρεμβάσεων με πολύ θετικά αποτελέσματα. Βάση αυτής της δουλειάς ήταν η αναβαθμισμένη και ουσιαστική λειτουργία του Συλλόγου Διδασκόντων, με ψυχή τη διευθύντρια του, Στέλλα Πρωτονοταρίου.

Η πολιτική και οι πρακτικές που εφαρμόζονταν στο σχολείο ενόχλησαν από ότι φαίνεται διπλά κάποιους κύκλους του Υπουργείου από τη μια γιατί ήταν αντίθετες με τις αναχρονιστικές αντιλήψεις τους και από την άλλη γιατί παράγονταν με διάλογο και πειραματισμό μέσα στο σχολείο και όχι στα γραφεία τους. Η καλυμμένη και αναποτελεσματική, έως τώρα, αντίδραση της διοίκησης εκδηλώθηκε ανοιχτά με τις «αξιοκρατικές» κρίσεις των διευθυντών. Η διευθύντρια του σχολείου δέχτηκε επίθεση από μέλη του συμβουλίου κρίσεων για την πολιτική του σχολείου, σφαγιάστηκε στη βαθμολογία ώστε να απομακρυνθεί από το σχολείο και ο νέος διευθυντής ήρθε αποφασισμένος να ανατρέψει την έως τώρα λειτουργία του συλλόγου διδασκόντων και τις αποφάσεις του, επικαλούμενος «άνωθεν» εντολές και πιέσεις.

Οι δάσκαλοι του 132ου Δημοτικού Σχολείου έδωσαν και συνεχίζουν να δίνουν τη μάχη για να υπερασπιστούν τη λειτουργία του συλλόγου διδασκόντων και την πολιτική του σχολείου και ζητούν τη συμπαράστασή σας στον κοινό αγώνα ενάντια στο αυταρχικό και στο αναχρονιστικό μοντέλο εκπαίδευσης που προωθείται. Ζητούν, επίσης να σταματήσει η δίωξη που επιχειρείται και που εκφράστηκε με την απομάκρυνση της διευθύντριας και της τοποθέτησης της σε άλλο σχολείο, με τη άμεση επιστροφή της, ώστε να συνεχιστούν και να ολοκληρωθούν οι εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες που τα τελευταία χρόνια εφαρμόζονται.

Διαβάστε επίσης στο:

[www.iospress.gr]

και τι ακολούθησε

[www.iospress.gr]

Ρέθυμνο, Δεκέμβριος 2008

Η οικονομική και κοινωνική ιστορία έδωσε την ώθηση για την ανανέωση των ιστορικών σπουδών στην Ελλάδα τις δεκαετίες ’70 και ’80 και συνεχίζει μέχρι σήμερα να παρουσιάζει μία αξιοσημείωτη παραγωγή επιστημονικών έργων σε ελληνικό και διεθνές επίπεδο. Παρά την πρόοδο αυτή, ο επιστημονικός διάλογος μεταξύ των ερευνητών δεν είναι ακόμα συστηματικός, η αλληλεπίδραση εμπειρικής ιστορικής έρευνας και θεωρητικών αναζητήσεων έχει μάλλον αδυνατίσει και, συνολικά, η ελληνική εμπειρία δεν έχει (παρά τις μεμονωμένες προσπάθειες των οικονομικών και κοινωνικών ιστορικών) καταλάβει το μερίδιο που της αρμόζει στη διεθνή βιβλιογραφία. Θα μπορούσε κανείς να ισχυρισθεί ότι δεν έχει ακόμα συγκροτηθεί στην χώρα μας ένα αυτόνομο πεδίο οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας.

Για να ανατραπεί αυτή η αρνητική κατάσταση, η ομάδα ιστορικών, οικονομολόγων και κοινωνικών επιστημόνων που εκδίδει στο διαδίκτυο το Ηλεκτρονικό Δελτίο Οικονομικής ΙΣΤΟρίας (ΗΔΟΙΣΤΟ: www.hdoisto.gr) και οργανώνει, από το Σεπτέμβριο του 2005, ανά δεκαπενθήμερο το Ανοικτό Σεμινάριο Οικονομικής Ιστορίας, αποφάσισε να οργανώσει στο Ρέθυμνο ένα πρώτο Διεθνές Συνέδριο Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας με την φιλοδοξία να προσφέρει την ευκαιρία για να επανα-συσπειρωθεί το εγχώριο ερευνητικό δυναμικό και να συμβάλει στην αναζωογόνηση του επιστημονικού διάλογου και της κριτικής αντιπαράθεσης στο πεδίο αυτό μεταξύ ιστορικών, οικονομολόγων και ερευνητών από διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους και θεωρητικές παραδόσεις.

Καλούνται να συμμετάσχουν στο συνέδριο ιστορικοί και κοινωνικοί επιστήμονες που ασχολούνται με την Οικονομική και Κοινωνική ιστορία της Ελλάδας και του ελλαδικού χώρου στα νεότερα και σύγχρονα χρόνια. Θα γίνουν δεκτές ανακοινώσεις στα ελληνικά, αγγλικά ή γαλλικά για κάθε μία από τις ακόλουθες τρεις κατευθύνσεις :

· Οικονομική και κοινωνική Ιστορία,

· Ιστορία των Επιχειρήσεων,

· Ιστορία της Οικονομικής Σκέψης και της Κοινωνικής Θεωρίας

Οι υποψήφιοι καλούνται να συμπληρώσουν το δελτίο συμμετοχής και να το αποστείλουν στην οργανωτική επιτροπή μέχρι τις 15 Μαρτίου 2008. Η κάθε πρόταση συμμετοχής θα κριθεί από επιστημονική επιτροπή και όσοι συμμετάσχουν θα πρέπει να καταθέσουν το κείμενο τους ένα μήνα πριν το συνέδριο ώστε να τεθεί στην διάθεση όλων των συμμετεχόντων. Θα ορισθεί ένας σχολιαστής για κάθε ανακοίνωση και κατά την διάρκεια του συνεδρίου ο διαθέσιμος χρόνος θα αφιερωθεί περισσότερο στην συζήτηση παρά στην ανάγνωση των ανακοινώσεων. Στόχος είναι να δοθεί άφθονος χρόνος σε κάθε ανακοίνωση.

Θα επιλεγούν ως πέντε προτάσεις νέων συναδέλφων των οποίων τα έξοδα συμμετοχής (μετακίνησης και διαμονής) θα αναληφθούν εξολοκλήρου από την οργανωτική επιτροπή. Η οργανωτική επιτροπή, εξάλλου, ελπίζει να εξασφαλίσει την έκδοση των ανακοινώσεων.

Σωκράτης Δ. Πετμεζάς (Πανεπιστήμιο Κρήτης / Ι.Μ.Σ.-Ι.Τ.Ε.) και Τζελίνα Χαρλαύτη (Ιόνιο Πανεπιστήμιο),

Επιστημονική γραμματεία : Κατερίνα Παπακωσταντίνου (Ιόνιο Πανεπιστήμιο) και Ανδρέας Λυμπεράτος (Ι.Μ.Σ.-Ι.Τ.Ε.).

e-mail: hdoisto@hdoisto.gr

Σωκράτης Πετμεζάς,

Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών-Ίδρυμα Τεχνολογίας & Έρευνας.
Μελισσινού & Νικηφόρου Φωκά 130, Τ.Θ. 119, Ρέθυμνο 74100

τηλ.: 28310 25146, 56627 / fax : 28310 25810

petmezas@uoc.gr

Χριστίνα Αγριαντώνη, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Σταύρος Θωμαδάκης, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Βασίλης Καρδάσης, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Κώστας Κωστής, Πανεπιστήμιο Αθηνών/ EHESS

Ιωάννα Μίνογλου, Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Όλγα Κατσιαρδή-Hering, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Χρήστος Χατζηϊωσήφ, Πανεπιστήμιο Κρήτης / ΙΜΣ-ΙΤΕ

Μαρία Χριστίνα Χατζηϊωάννου, ΙΝΕ-ΕΙΕ

Μιχάλης Ψαλιδόπουλος, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά

Προθεσμία υποβολής αίτησης συμμετοχής και περίληψης : 15 Μαρτίου 2008

Ανακοίνωση αποδοχής συμμετοχής : 20 Απριλίου 2008

Προθεσμία υποβολής τελικού κειμένου προς δημοσιοποίηση στους σχολιαστές και συνέδρους : 30 Οκτωβρίου 2008.

Γκαζμέντ Καπλάνι
Τα Νέα, 22/05/2007

Τώρα που ταξιδεύω αρκετά στην Ελλάδα για να παρουσιάσω το βιβλίο μου, μια από τις πιο συχνές ερωτήσεις που ακούω αφορά την ταυτότητά μου. Το ακροατήριό μου έχει καμιά φορά την περιέργεια να μάθει εάν θεωρώ τον εαυτό μου Αλβανό ή Έλληνα. Απαντώ πως με θεωρώ ένα πολιτισμικό υβρίδιο, Αλβανός και Έλληνας, Έλληνας και Αλβανός. Γεννήθηκα στην Αλβανία. Πέρασα εκεί τα παιδικά και τα εφηβικά μου χρόνια. Μετανάστευσα στην Ελλάδα πριν από δεκαέξι χρόνια. Έζησα και ζω εδώ τα πιο δημιουργικά χρόνια της ζωής μου. Μιλώ και τις δυο γλώσσες, γράφω και στις δυο γλώσσες, ονειρεύομαι και στις δυο γλώσσες. Νιώθω βέβαια πολύ πιο δεμένος με την Ελλάδα. Γιατί εδώ ζω τον περισσότερο χρόνο, εδώ είναι η δουλειά μου, οι φιλίες και τα στέκια μου, οι περισσότερες στιγμές, καλές ή κακές, της ζωής μου.

Δύσκολα ζητήματα αυτά της ταυτότητας. Ειδικά στα Βαλκάνια. Και το διαπιστώνω μερικές φορές όταν κάποιοι από το ακροατήριο, Έλληνες ή Αλβανοί, παραξενεύονται. «Πώς μπορείς να είσαι και τα δυο πράγματα μαζί;» με ρωτούν. Γιατί στα Βαλκάνια μάς έχουν μάθει ότι όποιος έχει δύο ταυτότητες είναι κάτι το μπερδεμένο. Το πολιτισμικό υβρίδιο το θεωρούμε ύποπτο, κάτι σαν μπάσταρδο, ένα είδος ταυτοτικής αναπηρίας. Δεν θα υπήρχε κανένα πρόβλημα νομίζω εάν δήλωνα Αλβανός και Κογκολέζος, αλλά το να δηλώσω Αλβανός και Έλληνας, Έλληνας και Αλβανός, δημιουργεί πρόβλημα σε κάποιους. Γιατί; Γιατί στα Βαλκάνια έχουμε συνηθίσει με ασύμβατες και φονικές ταυτότητες. Δεν μπορούν, σύμφωνα με την «ιστορική λογική», να συνυπάρχουν δύο βαλκανικές ταυτότητες μέσα στον ίδιο άνθρωπο. Βέβαια, μέχρι χθες αυτό το σχήμα λειτουργούσε μια χαρά. Σήμερα όμως που ο κόσμος μας αλλάζει- αργά, επώδυνα και με μύριες αντιφάσεις αλλά αλλάζει- το σχήμα αρχίζει και μπάζει νερά...

Ένα άλλο ερώτημα που ακούω επίσης είναι το εάν με άλλαξε η μετανάστευση. Μου το κάνουν συχνά αυτό το ερώτημα και όταν βρίσκομαι στην Αλβανία. Νομίζω ότι έχω αλλάξει πάρα πολύ, απαντώ. Και τότε βλέπω ότι μερικοί από τους συνομιλητές μου απογοητεύονται από την απάντησή μου. Ίσως θα περίμεναν να τους απαντήσω: «Όχι δεν έχω αλλάξει καθόλου. Έχω μείνει αυτός που ήμουν στο χωριό μου. Μάλιστα, στην Ελλάδα έγινα ακόμα πιο Αλβανός από όσο ήμουν στην Αλβανία». Γιατί έτσι μας έχουν μάθει στα Βαλκάνια. Όπου και αν πάει ο Βαλκάνιος μετανάστης, δεν αλλάζει. Μένει έτσι όπως ήταν στο χωριό του. Κάτι τέτοιο θεωρείται μεγάλο επίτευγμα και επιτυχία. Θεωρείται ένα είδος πιστοποιητικού της προσκόλλησής του στο ιδεώδες της πολιτισμικής καθαρότητας. Υπάρχει όμως μεγαλύτερη αποτυχία και δυστυχία για κάποιον από το να πάει κάπου αλλού και να μην αλλάξει; Θυμάμαι εκείνον τον ήρωα του Μπέρτολτ Μπρεχτ, τον κύριο Κούνερ («Ιστορίες του κυρίου Κούνερ»). Ένας γνωστός του που είχε πολλά χρόνια να δει τον κύριο Κούνερ, τον συναντά τυχαία στον δρόμο και τον χαιρετά λέγοντάς του: «Γεια σας κύριε Κούνερ. Δεν έχετε αλλάξει καθόλου!». «Α!» απάντησε ο κύριος Κούνερ και το πρόσωπό του χλώμιασε. Ήταν το χειρότερο κομπλιμέντο που μπορούσε να του κάνει κάποιος. Τζάμπα το ταξίδι. Γιατί εάν υπάρχει κάτι που κάνει τον άνθρωπο ενδιαφέροντα και δημιουργικό, είναι η ικανότητά του να αλλάξει. Ίδια με τον εαυτό τους μένουν μόνο τα κειμήλια, τα αγάλματα και οι τάφοι...

Και κάτι τελευταίο. Με ρωτούν επίσης εάν αισθάνομαι περισσότερο Αλβανός ή Έλληνας. Εξαρτάται από αυτόν που μου απευθύνει την ερώτηση. Εάν με ρωτήσει κάποιος Ελληναράς, τότε είμαι περισσότερο Αλβανός. Και εάν με ρωτήσει κάποιος Αλβαναράς, τότε είμαι περισσότερο Έλληνας...

Πρόσφατα, στην Διεθνή Έκθεση της Θεσσαλονίκης, ήμουν καλεσμένος για να συμμετέχω σε στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Ταξίδι σε μια άλλη γλώσσα», μαζί με τους Αμπντελκαντέρ Μπεναλί και Περικλή Μονιούδη. Ο Μπεναλί γεννήθηκε στο Μαρόκο, μετανάστευσε στην Ολλανδία και γράφει στα ολλανδικά. Ο Μονιούδης γεννήθηκε από Έλληνες γονείς στην Ελβετία, ζει στο Βερολίνο, γράφει στα γερμανικά. Εγώ γεννήθηκα στην Αλβανία, ζω στην Ελλάδα και γράφω στα ελληνικά. Και οι τρεις γράφουμε σε γλώσσες που δεν ακούσαμε από τα χείλη των γονέων μας. Γλώσσες που μάθαμε εκ των υστέρων. Σε αυτές τις γλώσσες επιβιώνουμε και δημιουργούμε. Αυτές οι «ξένες» γλώσσες μας χάρισαν τη δημόσια αναγνώριση. Στο «Ημερολόγιο Συνόρων» σκοπεύω να προσεγγίσω εκτενέστερα το θέμα. Εδώ αποτυπώνω κάποιες σκόρπιες σκέψεις.

Ο καθένας «συναντά» την «άλλη» γλώσσα με τον δικό του τρόπο. Κάποιοι τη «συναντούν» ως τουρίστες, κάποιοι ως επαγγελματίες, κάποιοι άλλοι ως μέτοικοι. Η «συνάντηση» με τη μητρική γλώσσα έχει αποφασιστεί για εσένα προτού γεννηθείς. Η «συνάντηση» με την άλλη γλώσσα αποτελεί μια κατάκτηση. Μπορείς όμως ποτέ να έχεις με την άλλη γλώσσα τη σχέση της απόλυτης οικειότητας που έχεις με τη μητρική γλώσσα; Το να γράψεις σε μια «άλλη» γλώσσα δεν δηλώνει μια πράξη φυγής, μια πράξη έστω και ασυνείδητης «προδοσίας» της μητρικής γλώσσας; Ακούω συχνά την ερώτηση: «Σε ποια γλώσσα ονειρεύεσαι, ελληνικά ή αλβανικά;». Ονειρεύομαι και στις δύο γλώσσες. Γράφω και στις δύο γλώσσες. Μιλάω και στις δύο γλώσσες. Η «συνάντησή» μου με την ελληνική γλώσσα ήταν προϊόν τύχης. Είναι η συνάντηση ενός μετοίκου, ενός μετανάστη. Η συνάντηση αυτή ήταν, μάλιστα, «προϊόν» λάθος υπολογισμού. Επειδή γνώριζα άριστα τα ιταλικά, ήρθα στην Ελλάδα ως μετανάστης με την ιδέα ότι θα έφευγα έπειτα στην Ιταλία. Δεν ήξερα ούτε μία λέξη στα ελληνικά. Τελικά δεν έφυγα ποτέ. Έμεινα στην Ελλάδα. Η «συνάντησή» μου με τα ελληνικά, εκτός από θέμα τύχης, ήταν και θέμα ανάγκης: ως μετανάστης έπρεπε να επιβιώσω. Εάν δεν ξέρεις τη γλώσσα, ενώ πρέπει να επιβιώσεις, είσαι χαμένος από χέρι. Έπρεπε, επιπλέον, από μια βουβή παρουσία να γίνω συνομιλητής. Η «συνάντησή» μου με τα ελληνικά ήταν επίσης θέμα επιρροών. Για καλή μου τύχη, από τις πρώτες ημέρες της άφιξής μου στην Ελλάδα άκουγα τη μουσική του Χατζιδάκι και είχα τη δυνατότητα να περιεργάζομαι μια μεγάλη βιβλιοθήκη. «Ψηλαφούσα» συγγραφείς που είχα ακούσει στην Αλβανία αλλά δεν είχα κατορθώσει να διαβάσω: Καζαντζάκης, Καβάφης, Σεφέρης. Τώρα μου δινόταν η δυνατότητα να τους διαβάσω κατ’ ευθείαν στα ελληνικά. Κάπως έτσι άρχισε για εμένα αυτό το ταξίδι «κατάκτησης» της ελληνικής γλώσσας. Κατάκτηση σημαίνει πως διψάς αυτή την άλλη γλώσσα να την κάνεις πάση θυσία δική σου. Να τη μιλήσεις, να τη γράφεις όπως οι ντόπιοι. Ίσως καλύτερα από αυτούς. Και η δίψα αυτή δεν τελειώνει ποτέ. Γιατί ποτέ δεν σκέφτεσαι την «άλλη» γλώσσα ως δεδομένη. Ποτέ δεν ταυτίζεσαι απόλυτα μαζί της, όπως συμβαίνει με τη μητρική γλώσσα. Ποτέ δεν κτίζεις μια σχέση μονοτονίας και ρουτίνας. Κάποια στιγμή, όταν το ταξίδι στην άλλη γλώσσα αρχίζει και γίνεται παραμονή, αναρωτιέσαι: «Κατά πόσον είναι για εμένα αυτή η γλώσσα «ξένη» πλέον;». Αυτό όμως δεν εξαρτάται από εσένα. Φίλοι και εχθροί, εκούσια και ακούσια, θα φροντίσουν να σου θυμίζουν ότι αυτή η γλώσσα δεν είναι δική σου. «Ωραία τη μιλάτε τη γλώσσα μας. Χρησιμοποιείτε λεξικό όταν γράφετε;» θα σε ρωτήσουν οι ντόπιοι. «Γιατί δεν γράφεις στη γλώσσα μας;», θα σε ρωτήσουν με βλοσυρό βλέμμα οι «δικοί σου». Και εσύ τι είσαι, τελικά; Εγχώριος ή ξένος συγγραφέας;

Ο τυπικός εγχώριος δεν είσαι, γιατί αυτή η γλώσσα δεν είναι η μητρική σου. Ούτε ξένος όμως, εφ’ όσον η πραγματική πατρίδα του συγγραφέα είναι η γλώσσα στην οποία γράφει. Ούτε εγχώριος ούτε ξένος. Είσαι μάλλον παρά-ξενος (με όλες τις σημασίες της πρόθεσης «παρά»). Δεν κατοικείς στην «άλλη» γλώσσα, ούτε ως εγχώριος ούτε ως ξένος. Κατοικείς ως παράξενος. Και -από τη δική μου εμπειρία- μπορώ να πω πως κάτι τέτοιο, για τη γραφή, αποτελεί πραγματικό προνόμιο...