Υπόθεση Βεντουράκη Υπόθεση Βουλγαράκη

  Φιάσκο οδού Νιόβης  Φιάσκο Παλαιοκώστα

Σκάνδαλο Χρηματιστηρίου  Σκάνδαλο Ομολόγων

    Υπόθεση Siemens  Υπόθεση Siemens

Εθνικό Κτηματολόγιο  Μονή Βατοπεδίου

Χειραγώγηση Δικαιοσύνης  Χειραγώγηση Δικαιοσύνης

θέλετε κι άλλα?

Συμπέρασμα Ν.Δ. - ΠΑΣΟΚ Ή ΠΑΣΟΚ - Ν.Δ. σημειώσατε Χ.

Θα θυμάστε ίσως την προχθεσινή μου εκδρομούλα στο ΙΚΑ Μυτιλήνης. Θα θυμάστε οπωσδήποτε και κείνον τον Κυνικό Φιλόσοφο το Διογένη από τη Σινώπη. Ο βίος του Διογένη ήταν πολύ λιτός, οι Αθηναίοι τον αγαπούσαν και τον εκτιμούσαν για την ευφυΐα του και την εντιμότητα του(!!!).

Θα θυμάστε λοιπόν ότι ο Διογένης, έθιξε αποκλειστικά κοινωνικά και ηθικά προβλήματα. Η διδασκαλία του ήταν ουσιαστικά επαναστατική και ανατρεπτική για την τάξη που επικρατούσε τότε (!!!). Προσπάθησε με τα επιχειρήματα του, να αλλάξει την ανθρώπινη κοινωνία που είχε διαφθαρεί (!!!!). Αυτό κατά την γνώμη του θα γινόταν δυνατό, αν ο άνθρωπος επέστρεφε στην φύση. Πίστευε δηλαδή πως η ευτυχία του ανθρώπου βρίσκετε στη φυσική ζωή και πως μόνο με την αυτάρκεια, την λιτότητα, την αυτογνωσία και την άσκηση μπορεί να την εξασφαλίσει. Η παράδοση λέει ότι είχε μόνιμη κατοικία του ένα πιθάρι και γυρνούσε στους δρόμους , όλη μέρα, με ένα φανάρι. Όταν τον ρωτούσαν τί το χρειάζεται το φανάρι την ημέρα, αυτός απαντούσε "Ανθρώπους ζητώ".

Θα μου πείτε τώρα, και δίκιο θα έχετε, τι σχέση έχει ο Διογένης και η εκδρομή μου στο ΙΚΑ; Aπλά, διάβαζα χτες στα Αιολικά Νέα, ότι το ΙΚΑ θα κάνει εγκαίνια με πολλές ελλείψεις σε ανθρώπινο δυναμικό, δηλαδή γιατρούς. Σκέφτηκα λοιπόν να κάνω μια πρόταση στον κ. Διευθυντή (θυμάστε εκείνον που κρέμαγε τα κάδρα και ασχολούνταν επι μακρόν με τη βιτρίνα). Του προτείνω λοιπόν ενόψει των εγκαινίων, να μην κρεμάει τα πιθάρια στους τοίχους υπο μορφή κάδρων, αλλά να βγάλει ένα έξω απ' το ΙΚΑ, να πάρει και ένα φαναράκι και να κάτσει μέσα κι όταν έρθει ο κ. Διοικητής του ΙΚΑ, προκειμένου να εγκαινιάσει το κατάστημα και τον ρωτήσει απορημένος τι κάνει εκεί Διευθυντής πράμα, να του απαντήσει ό,τι και ο Διογένης  "ανθρώπους ζητώ". Ποιός ξέρει ίσως έτσι και να εισακουστεί το αίτημά του, αν βέβαια είναι αίτημα του.....

ΚΑΠΩΣ ΕΤΣΙ ΑΣ ΠΟΥΜΕ

Να φύγετε... Να πάτε αλλού... κι εμείς παίζουμε ... αλλά εσείς το παρακάνατε.

Το γκρι αρζάν, απ' την πολυκαιρία, λευκό του τοίχου είχε αντικατασταθεί με ένα ωραιότατο βεραμάν. Οι πορτοκαλί και μπλε πόρτες με γαλάζάκι τύπου μπεμπέ, οι σπασμένες πορτοκαλί καρεκλίτσες Pese Kato με βυσσινί καρέκλες επισκεπτών Oxi Pese Kato. Οι τοίχοι ήταν γεμάτοι παπαρούνες, πιθάρια, και άλλες πολύχρωμες εικόνες. Όλα φρεσκοβαμμένα και καθαρά! Μόνο τα γεροντάκια παρέμεναν ίδια.

Κάνω το σταυρό μου και μονολογώ τελικά βρε παιδί μου αν και αργά "εκσυγχρονιζόμαστε" και σε τούτη τη χώρα. Στρίβω αριστερά εκεί που μου δείχνει η γιγάντια πινακίδα και κατευθύνομαι προς τα ραντεβού προκειμένου να κλείσω ένα με τον ορθοπεδικό, αφού το 184 χθες όλη τη μέρα δεν δούλευε.

Οι δύο υπάλληλοι που είναι πίσω από τον γκισέ και τους έχει ανατεθεί η εξυπηρέτηση του κοινού και ως εκ τούτου και η δική μου συνομιλούν μεταξύ τους. Εγώ περιμένω υπομονετικά να τελειώσουν. Αυτοί όμως εξακολουθούν τη συνομιλία τους σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Κάτι τα καινούργια χρωματάκια, κάτι η εικόνα του Ταξιάρχη στον τοίχο πίσω τους, κάτι το ότι είναι 1η του μήνα και αρχή μου να μην τσακώνομαι κάθε Δευτέρα και 1η του μήνα, μου δίνουν κουράγιο κι υπομονή. Το  προβληματικό μου όμως ποδαράκι δυσανασχετεί και αναγκάζομαι να ψελλίσω ένα δειλό "συγγνώμη". Ω του θαύματος δύο ζευγάρια έκπληκτα μάτια στρέφονται προς το μέρος μου. "Παρακαλώ" μου λέει η υπάλληλος. "Ένα ραντεβού θα ήθελα με τον ορθοπεδικό" της λέω "Τη Δευτέρα" μου λέει "Ξέρετε έχει πρηστεί το πόδι μου..." "τη Δευτέρα κυρία μου" επαναλαμβάνει και ενώ αποχωρώ κουτσαίνοντας ακούω πίσω μου "εκτός αν είναι κάτι επείγον, τότε μπορείτε να περιμένετε και αν προλάβει ο γιατρός, μετά τα ραντεβού να σας δει, έχει καλώς". Εντάξει λέω ας περιμένω.

Πάω στο ιατρείο που δεχόταν ο ορθοπεδικός, ουρά απέξω οι ασθενείς. Άλλος με μπαστούνι, άλλο με γύψου, άλλος με πατερίτσες κι όλοι όρθιοι. Έξω από τον ορθοπεδικό μια βυσσινί καρεκλίτσα Oxi Pese Kato κι αυτή κατειλημμένη από μια εγκυμονούσα αφού δίπλα ήταν ο γυναικολόγος. Μα καλά κανένας δεν σκέφτηκε ότι έξω από το ιατρείο που θα δέχεται ο Ορθοπεδικός, θα πρέπει να υπάρχουν καρέκλες, αφού οι περισσότεροι, από αυτούς που τον επισκέπτονται, έχουν κινητικά προβλήματα. Ψυχραιμία Φερενίκη μονολογώ είναι 1η του μήνα ας μην το κάνουμε θέμα.

Καθώς περιμένω και μη έχοντας τίποτα άλλο να κάνω παρατηρώ τους γύρω μου. Ξαφνικά εμφανίζεται ο κ. Διευθυντής με άλλους τρεις. Επί μισή ώρα, κι ενώ οι ταλαίπωροι ασφαλισμένοι περιμένουν έγκριση Διευθυντή, μελετούν μια βιτρίνα που βρίσκεται απέναντι από την είσοδο και στην οποία έχουν με επιμέλεια τοποθετηθεί, ως συλλεκτικά αντικείμενα και εργαλεία του ΙΚΑ προ χρηματοδότησης (γιατί ξέχασα να σας πω ότι στο τζάμι του γκισέ των ραντεβού υπάρχει αυτοκόλλητη ταμπελίτσα ότι το έργο χρηματοδοτείται κατά 80% από την Ευρωπαϊκή Ένωση). Τανάλιες, πένσες κλπ  όλα σε μια βιτρίνα και η καρέκλα που με είχα κάτσει πέρσι όταν είχα πάει στον ΩΡΛ παραδίπλα.

Τέλος πάντων αφού αποφασίζουν τι γωνία θα βάλλουν (αχιβάδα ή απλή) στην κόχη της βιτρίνας αποχωρίζονται κι ο Διευθυντής κατευθύνεται προς το γραφείο του. Επιτέλους λέω ώρα για δουλειά! Δε βαριέσαι νάτος πάλι ο Διευθυντής με ένα κάδρο 1Χ1 στο χέρι και μια κυρία του Διοικητικού να συσκέπτονται για το που και πως θα κρεμαστεί, δύσκολο όμως διότι παντού υπάρχουν κάδρα (ακόμα και στο κυλικείο κάδρο με πέντε χταποδάκια λες κι ο ασφαλισμένος θα κάτσει εκεί να πιεί ουζάκια) Αφού περιφέρονται για κάμποση ώρα πάνω κάτω εξαφανίζονται και πάλι. Ήρθε όμως η σειρά μου και δεν ξέρω τι άλλο περιλάμβανε σήμερα το ιδιαίτερα φορτωμένο πρόγραμμα του κ. Διευθυντή.

Για την εξέταση, δεν θα σας πω και πολλά διότι όσοι ανήκετε σ' αυτόν τον ασφαλιστικό φορέα ξέρετε πάνω κάτω τι γίνεται. Για όσους δεν ανήκετε σ' αυτόν, ένα έχω να σας πω φανταστείτε την επίσκεψη στον ΙΚΑ, σαν επίσκεψη σε κυρία με κληρονομικό χάρισμα. Η διάγνωση μοιάζει με πρόβλεψη από κει και πέρα αν το χάρισμα είναι ισχυρό και η πρόβλεψη - διάγνωση είναι καλή αν το χάρισμα είναι μούφα, άστα να πάν...

Και φτάνουμε στο κερασάκι της τούρτας, ο κύριος με το κληρονομικό χάρισμα απεφάνθη ότι έπρεπε να κάνω τρίπλεξ αρτηριών. Η εξέταση γίνεται κι αυτή στον ΙΚΑ θα πρέπει όμως να κλείσω ραντεβού γιαυτή. «Δε θέλω να σας στεναχωρήσω» μου λέει η κυρία που αναλαμβάνει να καταγράψει το ραντεβού μου «αλλά το πιο κοντινό ραντεβού είναι για τις 2/11/09.» «Έχω δυνατότητα επιλογής» της λέω «Καμία» μου απαντά «Τότε στις 2/11/09 τα ξαναλέμε» Ευτυχώς που δεν θα είναι 1η αλλά 2 του μήνα διότι εγώ τις αρχές μου δεν τις παραβαίνω ως γνωστόν. Κι ίσως μέχρι τότε ο κ. Διευθυντής να αποφασίσει να ασχοληθεί και με τη ουσία εκτός από τη «βιτρίνα».

άρε Ζήκο

Η εξέλιξη της Αρχιτεκτονικής, της Ζωγραφικής και της Γλυπτικής στη Γερμανία σε σύγκριση με την Ιταλία

Η Γαλλοφλαμανδική Μουσική και τα επιτεύγματα των εκπροσώπων της στην πολυφωνία

της Φερενίκης Τσαμπαρλή

Το έργο τέχνης εκφράζει περισσότερα από όσα θα

ήθελε συνειδητά να πει ο δη΅ιουργός του,

συχνά και αυτός ΅ένει έκπληκτος από τα

απρόβλεπτα αποτελέσ΅ατα»

Picasso

Ο όρος «Αναγέννηση», έχει δοθεί σε μια περίοδο με πνευματικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματα που καλύπτει το διάστημα από τα μέσα του 14ου έως και τον 16ο αιώνα, κύρια δε χαρακτηριστικά της είναι ο ορθολογισμός και το έντονο ενδιαφέρον για τη μελέτη και ερμηνεία της πνευματικής και καλλιτεχνικής κληρονομιάς της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, σε μια προσπάθεια να κατανοηθεί καλύτερα η φύση και ο άνθρωπος. Ήδη από τα μέσα του 14^ου αιώνα, επιστήμονες, φιλόσοφοι, λόγιοι, καλλιτέχνες, αρχιτέκτονες και ηγεμόνες πίστεψαν ότι, ο δρόμος προς το μεγαλείο και την ανανέωση περνούσε μέσα από τη σπουδή των επιτευγμάτων των αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων[1].

Η Αναγέννηση έφτασε στο αποκορύφωμά της, στις ελεύθερες πόλεις - κράτη της Ιταλίας το 15^ο αιώνα. Η σταθερή οικονομική άνθηση, η μετατόπιση του κέντρου βάρους της οικονομίας από τη γεωργία, στο εμπόριο και στη βιοτεχνία, η ανάπτυξη του τραπεζικού συστήματος και ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας των κοινοτήτων αυτών - οι οποίες δεν δίσταζαν να πειραματίζονται αλλά και να υιοθετούν νέες ιδέες και σκέψεις - οδήγησαν στην στήριξη της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Κύριοι χρηματοδότες και συμπαραστάτες τόσο των καλλιτεχνών όσο και των ανθρώπων των γραμμάτων, υπήρξαν οι ίδιες οι κυβερνήσεις και οι ηγεμόνες των πόλεων προκειμένου να τις προβάλλουν, ενώ μετά το 1450, στη χρηματοδότηση και την προστασία των τεχνών και των γραμμάτων, συμμετέχουν και οι πάπες προκειμένου να ενισχύσουν τη φήμη της Ρώμης και των παπικών κρατών[2].

Το πότε ακριβώς εκδηλώθηκε η γερμανική Αναγέννηση είναι δύσκολο να καθοριστεί[3]. Αν και ήδη από το 1500 τα επιτεύγματα της Ιταλικής αναγέννησης άρχισαν με διάφορους τρόπους να εξαπλώνονται και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, είτε μέσω των σπουδαστών που κινούνταν προς τα Ιταλικά πανεπιστήμια, είτε μέσω των ιταλών ταξιδιωτών, είτε μέσω της επεκτατικής πολιτικής των ηγεμόνων των περιοχών που βρίσκονταν βορείως των Άλπεων και την προσάρτηση περιοχών που ήδη είχαν δεχθεί τις νέες ιδέες, ο αυξημένος τοπικισμός των γερμανικών πόλεων, η διαφορά του εκπαιδευτικού συστήματος, αλλά και γενικότερα η κουλτούρα των γερμανών, που έδινε μεγαλύτερη έμφαση στη θρησκεία, λειτούργησαν ως τροχοπέδη στην καθαυτό Γερμανική Αναγέννηση[4].

Στα μέσα του 14ου αιώνα οι κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες που επικρατούν στην βόρεια Ιταλία, θα επιτρέψουν την δημιουργία μιας αναγεννητικής κίνησης, που ο Ιταλός ποιητής και λόγιος Φραντσέσκο Πετράρχης (1304 - 1374) θα ονομάσει Ουμανισμό. Εμπνέεται από τους αρχαίους κλασσικούς και προτείνει τη με κριτικό πνεύμα και ορθολογικές αρχές αντιμετώπιση της φύσης και της κοινωνίας καθώς και την απομάκρυνση από τη θρησκοληψία, την αμάθεια και το σκοταδισμό[5].

Από το 1460, οι ουμανιστικές ιδέες πέρασαν στις μεγάλες πόλεις της Γερμανίας ωστόσο οι γερμανοί ουμανιστές που ανέπτυξαν τη δράση τους κυρίως στα πανεπιστήμια ενδιαφέρθηκαν, όχι τόσο για τα μαθηματικά, την ιατρική και το δίκαιο -όπως οι ιταλοί συνάδελφοί τους - όσο για τα προβλήματα της θρησκείας, της φιλοσοφίας και της ηθικής. Όντας μακριά από τη Ρώμη, οι γερμανοί ουμανιστές ήταν περισσότερο πρόθυμοι από τους Ιταλούς συναδέλφους τους να άρουν τους περιορισμούς του ισχύοντος δόγματος και να έρθουν σε ρήξη με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία[6].

Αν και οι Γερμανοί ουμανιστές συνέβαλλαν στη δημιουργία του απαραίτητου ιδεολογικού πλαισίου που προετοίμασε τη θρησκευτική Μεταρρύθμιση από το Μαρτίνο Λούθηρο, η ίδια η Μεταρρύθμιση υποδαύλισε πάθη μισαλλοδοξίας και εχθρότητα για το ουμανιστικό ιδεώδες, καθώς κάθε τι ανθρώπινο - γήινο και κάθε τι αρχαίο χαρακτηρίζονταν μιαρό και ειδωλολατρικό αντίστοιχα. Έτσι την ώρα που οι Ιταλοί ουμανιστές και καλλιτέχνες εξυμνούσαν τον άνθρωπο, οι γερμανοί ομόλογοί τους εστίαζαν το ενδιαφέρον τους στη μικρότητά του ενώπιον του Θεού[7].

Μολονότι η επινόηση της τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο, σε μια κοινωνία που επικρατούσε το δόγμα ότι «η γνώση ανήκει στο Θεό», βοήθησε στην πνευματική και καλλιτεχνική άνοδο των κοινωνιών της εποχής και στη διάδοση της αναγεννημένης σκέψης και στην απόκτηση μιας ιδιαίτερης ταυτότητας και παρόλο που, τόσο ο ίδιος ο αυτοκράτορας όσο και οι Γερμανοί πρίγκιπες και ευγενείς υποστήριξαν με θέρμη τους Ιταλούς καλλιτέχνες και στοχαστές που πήγαν στην Γερμανία, εκεί η Αναγέννηση δεν μιμήθηκε δουλικά τα ιταλικά πρωτότυπα[8].

Οι μαθηματικοί κανόνες της προοπτικής, η επιστημονική μελέτη της ανθρώπινης ανατομίας και των ρωμαϊκών μνημείων, που απασχόλησαν τους Ιταλούς Μαζάτσιο, Ντονατέλλο, Μπρουνελλέσκι, δεν είχαν ακόμη συμπεριληφθεί στις πνευματικές ανησυχίες των καλλιτεχνών του Βορρά.

Ενώ στην Ιταλία, η τέχνη της Αναγέννησης είχε πηγή έμπνευσης τα αρχαία ερείπια και κύριο στήριγμα το κλασικό μέτρο, η Γερμανική τέχνη παρέμεινε προσκολλημένη στη μεσαιωνική γοτθική παράδοση, αγνοώντας σε μεγάλο βαθμό, εκτός από λίγες εξαιρέσεις, τα κλασικά πρότυπα. Μέσα απ'; αυτό το πρίσμα, πρέπει να μελετηθεί η Γερμανική Αναγέννηση, που εκδηλώθηκε κυρίως στη μουσική και στη ζωγραφική παρά στη γλυπτική ή αρχιτεκτονική.

Η ιταλική αναγεννησιακή αρχιτεκτονική είχε της ρίζες της στο Ρωμαϊκό παρελθόν, ενώ παράλληλα, η νέα αισθητική οικοδόμησης απηχούσε τις σύγχρονες αντιλήψεις των ανθρωπιστών. Το αποτέλεσμα ήταν, μια αρχιτεκτονική βασισμένη στη σταυροειδή κάτοψη του καθολικού και των πλαγίων κλιτών, κύρια χαρακτηριστικά της οποίας ήταν: η ακρίβεια των αναλογιών, η αρμονία, η χρήση αετωμάτων, μετωπών ζωφόρων, κιονόκρανων, κιόνων, πεσσών, αψίδων, προσωπείων, μεταλλίων και συχνά τρούλου.

Οι αρχιτέκτονες, επηρεασμένοι από τις ιδέες των ουμανισμού και του νεοπλατωνισμού, επινόησαν ένα σύστημα μετρήσεων το οποίο στηριζόταν στις διαστάσεις του ανθρωπίνου σώματος (βάσει θεωριών του Βιτρούβιου) (εικ.1)[9]

Εικόνα 1

Σχέδιο του Φραντσέσκο ντι Τζόρτζιο που δείχνει το σύστημα μετρήσεων που είχαν επινοήσει οι αναγεννησιακοί αρχιτέκτονες και το οποίο στηρίζονταν στις διαστάσεις του ανθρώπου βάσει των θεωριών του Βιτρούβιου

Ενώ το τέλος του γοτθικού ρυθμού στη Φλωρεντία γίνεται με την εμφάνιση του Μπρουνελλέσκι και την εισαγωγή κλασσικών στοιχείων στα κτήριά του(εικ. 2), οι καλλιτέχνες του Βορρά, κατά τη διάρκεια του 15^ου αιώνα, παραμένουν πιστοί στη γοτθική παράδοση. Στη Γερμανία συγκεκριμένα, οι αρχιτέκτονες εξακολουθούν να καλύπτουν τα κτήριά τους με εντυπωσιακά διακοσμητικά στοιχεία και περίπλοκα δαντελωτά μοτίβα εξαντλώντας και την τελευταία δυνατότητα του γοτθικού ρυθμού, ενώ παράλληλα επιμηκύνουν τις κατασκευές αυτές τόσο σε ύψος όσο και σε μήκος (εικ. 3, 4) [10].

Χαρακτηριστικό παράδειγμα των προτιμήσεων και εμμονών τους, ο Καθεδρικός Ναός της Κολωνίας,(εικ. 4), ύψους 157 μέτρων (είναι η δεύτερη υψηλότερη εκκλησία της Γερμανίας μετά το ναό του Ουλμ (Ulm) και η τρίτη υψηλότερη παγκοσμίως). Χτιζόταν σταδιακά μέχρι περίπου το 1520, παρέμεινε ημιτελής μέχρι το 19ο αιώνα, όταν οι ρομαντικοί ενδιαφέρθηκαν πάλι γι'αυτόν και Τελικά το 1880, ολοκληρώθηκε σύμφωνα με τα αυθεντικά γοτθικά σχέδια.

 Εικόνα 2     

Filippo Brunellesch

Θόλος του καθεδρικού ναού της Φλωρεντίας (1420 - 1436) 

Εικόνα 3

                Filippo Brunelleschi          

Περιστήλιο του Ορφανοτροφείου Φλωρεντία (1439-1445)

Εικόνα 4  

Ο Καθεδρικός Ναός της Κολωνίας

χτίστηκε σταδιακά μέχρι περίπου το 1520

Εικόνα 5

Το Δημαρχείο της  Leuven στο Βέλγιο 1448 - 1469

Εικόνα 6 

To δημαρχείο της Βρύγης

1376 - 1420

Εικόνα 7

Η παλιά Καγκελαρία της Βρύγης

Arch. Jean Wallot Jean Wallot (1534 -1537)

Παρατηρώντας τα κτήρια των εικόνων 2, 3 και 4, 5 και 6 εύκολα γίνονται αντιληπτές οι μεταξύ τους διαφορές: Στον καθεδρικό ναό της Φλωρεντίας και στο Βρεφοκομείο του  Μπρουνελλέσκι κυριαρχούν μορφολογικά στοιχεία και αναλογίες που έχουν υιοθετηθεί από τα Ρωμαϊκά πρότυπά τους και οδηγούν σε μια αρμονική κομψότητα. Αντίθετα τόσο στον καθεδρικό ναό της Κολωνίας όσο και στο Δημαρχείο της Leuven και της Brugge είναι εμφανής η προσκόλληση στη γοτθική παράδοση.

Χρειάστηκε περίπου ένας αιώνας προκειμένου τα μεγάλα επιτεύγματα και οι καινοτομίες των Ιταλών της Αναγέννησης να υιοθετηθούν και στις αρχιτεκτονικές κατασκευές βορείως των Άλπεων. Στην εξέλιξη βοήθησε η επίμονη ζήτηση από τους ηγεμόνες και τους εύπορους ευγενείς και αστούς, οι οποίοι είχαν επισκεφθεί την Ιταλία και ήθελαν να είναι μέσα στη μόδα[11]. Ακόμη όμως και τότε οι αρχιτέκτονες της Βόρειας Ευρώπης ακολουθούν επιφανειακά τις απαιτήσεις του νέου ρυθμού, ενώ στην ουσία προσθέτουν στο ήδη υπερφορτωμένο από γοτθικά διακοσμητικά στοιχεία κτήριο, κάποιες κλασσικές φόρμες όπως κίονες, κιονόκρανα κ.α. (εικ. 7).

Στη γλυπτική οι Ιταλοί καλλιτέχνες χάρη στην αφομοίωση των έργων της αρχαίας γλυπτικής αλλά και τις δικές τους παρατηρήσεις, πέτυχαν τη νατουραλιστική απόδοση της ανθρώπινης μορφής και της κίνησής της. Παράλληλα πλούτισαν τη θρησκευτική μέχρι τότε θεματολογία τους, με θέματα ιστορικά και μυθολογικά, ενώ για πρώτη φορά μετά την αρχαιότητα, λάξευσαν αγάλματα που ήταν ανεξάρτητα από οποιοδήποτε άλλο δομικό κατασκεύασμα σ'; όλες τους τις πλευρές. Απελευθέρωσαν έτσι τη γλυπτική από τα δεσμά της αρχιτεκτονικής και την καθιέρωσαν ως τέχνη ιδιαίτερη και συχνά, αφιερωμένη σε εγκόσμιους σκοπούς, φανερώνοντας την ανθρώπινη μορφή με όλη την ομορφιά των ανατομικών χαρακτηριστικών της, την οποία για αιώνες είχαν απαρνηθεί. Οι Ιταλοί γλύπτες της περιόδου αυτής προτιμούν το ρεαλισμό από την αλληγορία των προκατόχων τους. Μελετούν την ανατομία του ανθρωπίνου σώματος ενώ δεν διστάζουν να εκφράσουν τις φιλοσοφικές τους ανησυχίες με αλληγορικό τρόπο ή να χρησιμοποιήσουν την αλληγορική μορφή και η χρήση της ανατομικής παραμόρφωσης για μεγαλύτερη έμφαση[12].

Χαρακτηριστικά παραδείγματα των επιλογών των Ιταλών Αναγγενησιακών γλυπτών είναι τα αγάλματα των εικόνων 8 και 9 του Μιχαήλ Άγγελου. Η τέχνη του ήταν κάτι περισσότερο από τον απλό νατουραλισμό, γιατί υπέτασσε τη φύση στη δύναμη και την ώθηση των ιδεών του. Έγραφε ότι, αποσκοπούσε στην «απελευθέρωση» των «καθαρών μορφών» που είναι παγιδευμένες στην πέτρα[13].

Εικόνα 8

Μιχαήλ Άγγελος,  Δαβίδ, 1501 - 1504,μάρμαρο, ύψος 5,5μ.,

Πινακοθήκη Ακαδημίας, Φλορεντία

Εικόνα 9

Μιχαήλ Άγγελος, Τάφος του Ιουλίου Β΄

περ. 1513 - 1545, Σαν Πιέτρο ιν Βίνκολι,

Ρώμη

Αντίθετα με όσα συμβαίνουν στην Ιταλία, στη γλυπτική του βορρά, αν και έγινε μια προσπάθεια να δοθούν οι μορφές με περισσότερο ρεαλισμό από ότι στη γοτθική εποχή, τα αποτελέσματα δεν ήταν τα ίδια με αυτά της γλυπτικής του νότου. Οι γλυπτικές μορφές μπορεί να απέκτησαν περισσότερο βάρος, δεν απογυμνώθηκαν όμως πλήρως από τις συμβάσεις του γοτθικού ρυθμού.

Εικόνα 10

Τίλμαν Ριμενσνάιντερ, Ρετάμπλ του Αγίου Αίματος, 1501-1505, Ξύλο φλαμουριάς και πεύκου, 9 Χ 4,16 μ., Άγιος Ιάκωβος Ρότεμπουργκ

Εικόνα 11

Κεντρικό ερμάριο της εικ. 10

Το ρετάμπλ[14] του Τίλμαν Ριμενσνάιντερ (εικ. 10,11) αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα γλυπτού της περιόδου αυτής στις Γερμανικές περιοχές. Συγκεκριμένα, στο έργο αυτό σταθερό σημείο αναφοράς αποτελεί η συγκινησιακή ένταση των μορφών, που εκφράζεται με πρόσωπα και χειρονομίες απεγνωσμένης αλλά ταυτόχρονα ελεγχόμενης έντασης. Αν και το σύνολο της σύνθεσης φέρει μια αναγεννησιακή πνοή, δεν παύει να χαρακτηρίζεται από το ύφος του γοτθικού ρυθμού[15].

Γενικά οι γλύπτες του Βορρά αν και όπως δείχνουν κάποια στοιχεία των έργων τους γνωρίζουν εν μέρει και συμμερίζονται τις νέες τάσεις στη γλυπτική τέχνη που φτάνουν με κάθε τρόπο από το νότο, στην ουσία μέχρι σχεδόν και το τέλος του 16^ου αι. λειτουργούν ως θεματοφύλακες της δικής τους παραδοσιακής τέχνης.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η λειψανοθήκη του Πέτερ Βίσερ, στο Σαν Σεμπάλντο (εικ. 12) όπου ενώ όλα τα διακοσμητικά στοιχεία (κίονες, αγάλματα) παραπέμπουν σε κλασσικές φόρμες, το σύνολο εξακολουθεί να αντανακλά την αισθητικής της υστερογοτθικής τέχνης[16].

Εικόνα 12

Πέτερ Βίσερ ο Πρεσβύτερος, λειψανοθήκη του St Sebaldus, 1507-1519, Νυρεμβέργη

Στον τομέα της ζωγραφικής, οι ιταλοί καλλιτέχνες εξαιτίας αφενός μεν της ανακάλυψης και συστηματοποίησης των μαθηματικών κανόνων της γεωμετρικής προοπτικής, αφετέρου δε του επιδέξιου χειρισμού του φωτός, της σκιάς και του χρώματος,[17] κατόρθωσαν να δώσουν στα έργα τους την ψευδαίσθηση του βάθους και στην ανθρώπινη μορφή πλαστικότητα και σφρίγος[18].

Στις αρχές του 15^ου αι. ο Μαζάτσιο σε μια νωπογραφία που κατασκεύασε για την εκκλησία Santa Maria Novella στη Φλωρεντία (εικ. 13) χρησιμοποιώντας τους μαθηματικούς κανόνες της προοπτικής έφτιαξε μια τοιχογραφία που «έμοιαζε να έχει τρυπήσει τον τοίχο»[19]. Ενώ στο τέλος του ίδιου αιώνα ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι, αντιλήφθηκε ότι η απόσταση δεν υποδηλώνεται μόνο με την κεντρική προοπτική, αλλά και με τον κατάλληλο χειρισμό του χρώματος. Έτσι δημιούργησε στα έργα του την εντύπωση του βάθους απαλύνοντας τα περιγράμματα των πιο απομακρυσμένων αντικειμένων και αποδίδοντάς τα με φωτεινότερους τόνους (εικ. 14)[20].

Εικόνα 13

Μαζατσιο, Η αγία Τριάδα με την Παναγία, τον Αγ. Ιωάννη και τους δωρητές, (1425-1428), Νωπογραφία 667 Χ317 εκ., Εκκλησία Santa Maria Novella, Φλωρεντία.

Εικόνα 14

Λεονάρντο ντα Βίντσι, Παρθένος και Βρέφος με την Αγία Άννα, 1508 - 1510. Ζωγραφική σε ξύλο, 1,68 Χ 1,30 μ. Λούβρο, Παρίσι.

Σε αντίθεση με όσα συνέβαιναν στις Ιταλικές πόλεις η κατάκτηση της πραγματικότητας στις χώρες του Βορρά έγινε με έναν τελείως διαφορετικό τρόπο. Συγκεκριμένα η αναπαράσταση του τρισδιάστατου χώρου από τους καλλιτέχνες του Βορρά δεν έγινε με βάση τους κανόνες της προοπτικής, αλλά εμπειρικά. Χάρη στην παρατηρητικότητα και την υπομονή τους, αλλά και στις δυνατότητες που πρόσφερε η τεχνική της ελαιογραφίας, που πρώτοι οι Φλαμανδοί ζωγράφοι χρησιμοποίησαν, ανακάλυψαν τη γραμμική και ατμοσφαιρική προοπτική, αποδίδοντας το περιβάλλον με πληθώρα λεπτομερειών[21].

Ενώ οι καλλιτέχνες του Νότου επεξεργάστηκαν μια μέθοδο με την οποία η φύση μπορεί να αποδοθεί με επιστημονική σχεδόν ακρίβεια οι καλλιτέχνες στο βορρά έφτασαν στην ψευδαίσθηση της φύσης προσθέτοντας υπομονετικά κάθε λεπτομέρεια, ώσπου η εικόνα να γίνει τελικά ένας καθρέφτης του ορατού κόσμου. Η απόδοση της λεπτομέρειας ήταν τόσο σχολαστική που απέδιδε ακόμα και  υφή των εικονιζόμενων αντικειμένων. Η ανακάλυψη της ελαιογραφίας βελτίωσε την τεχνική των ζωγράφων και έδωσε καλύτερα οπτικά αποτελέσματα αφού ο καλλιτέχνης μπορούσε να δουλέψει πιο αργά και με μεγαλύτερη ακρίβεια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εικόνα 15 στην οποία διακρίνουμε την με κάθε λεπτομέρεια του φυσικού περιβάλλοντος[22].

Εικόνα 15

Hans Burgkmaig, Ο Άγιος Ιωάννης στην Πάτμο, 1518, Μόναχο παλαιά πινακοθήκη

Είναι λοιπόν σαφές ότι στην πρώιμη Βορειοευρωπαϊκή Αναγέννηση, η παρατήρηση και εξερεύνηση του ατόμου και του φυσικού κόσμου έχαιρε μεγαλύτερης εκτίμησης από ότι ένας ανανεωμένος διάλογος με την αρχαιότητα. Ο εν λόγω διάλογος απασχόλησε και το βορρά κατά τη διάρκεια του 16^ου αι. αλλά οπωσδήποτε όχι με την ίδια ένταση που χαρακτήριζε την αντίστοιχη ιταλική προσπάθεια.

Ο Albrecht Durer ήταν από τους πρώτους βόρειους καλλιτέχνες που ταξίδεψε συχνά στο νότο και προσπάθησε να εφαρμόσει τους κανόνες της Αναγεννησιακής τέχνης. Μελέτησε επίπονα τη φύση και σύμφωνα με την παράδοση του Van Eyk προσπάθησε να την απεικονίσει με κάθε δυνατή λεπτομέρεια (εικ. 16,17). Αυτό, όμως, που κατά κύριο λόγο τον γοήτευε ήταν το πλάσιμο του ανθρώπινου σώματος όπως γινόταν στο νότο. Πίστευε ότι η ομορφιά του ανθρώπινου σώματος στηριζόταν σε μια σειρά κανόνων, μέτρων και αναλογιών. Προσπάθησε λοιπόν να πειραματιστεί με τις αναλογίες ώστε να μπορέσει να εφεύρει τους κανόνες που χρειαζόταν(εικ. 18). Τα αποτέλεσμα των πειραματισμών του μπορεί να μην έμοιαζαν πάντοτε φυσικά όμως ήταν ο πρώτος βόρειος καλλιτέχνης που σοβαρά προσπάθησε (όχι μόνο βάση της αντιγραφής) να κατανοήσει και να κατακτήσει την νέα γνώση για την τέχνη[23].

Εικόνα 16

Albrecht Durer, Μικρός λαγός, 1502, ακουαρέλα με τονισμένα λευκά σημεία σε χαρτί, 25,1 Χ 22,6 εκ. Βιέννη, Αλμπερτίνα, Συλλογή Σχεδίων και Χαρακτικών.

Εικόνα 17

Albrecht Durer, Μεγάλο κομμάτι χορταριασμένη γη, 1503, Ακουαρέλα 41 Χ 31,5 εκ. Βιέννη, Αλμπερτίνα, Συλλογή Σχεδίων και Χαρακτικών.

Εικόνα 18

Μελέτες του Albrecht Duret για το ανθρώπινο σώμα

Η αρχαιότητα και η εκκλησία των πρώτων αιώνων γνώριζαν μόνο τη μονοφωνία. Η πολυφωνία αποτελεί την ανακάλυψη του Μεσαίωνα.  Κατά το τέλος του 9ου αιώνα, βρίσκουμε την πρώτη πολυφωνία στη μορφή του Όργκανουμ (organum), στο οποίο μια καθιερώνεται η συνήθεια σε μια μελωδία του Γρηγοριανού Μέλους να προστίθεται μια δεύτερη παράλληλη φωνή σε διάστημα τετάρτης - πέμπτης πάνω ή κάτω[24].

Μετά το όργκανουμ, η εξέλιξη στην πολυφωνία έρχεται με το Ντισκάντους, που είναι ένα όργκανουμ σε γρηγορότερη κίνηση που αποκτά ρυθμό συγκρίσιμο με αυτόν της υψηλότερης φωνής[25]. Ακολουθεί το Κοντούκτους μια τρίφωνη σύνθεση θρησκευτικού περιεχομένου και το Μοτέτο όπου επάνω από το λειτουργικό μέλος προστίθενται δύο ή τρεις φωνές που ξετυλίγονται ακολουθώντας η κάθε μία διαφορετικό κείμενο με διαφορετική υπόθεση[26].

Η Αναγέννηση ως αναμορφωτική εποχή έδωσε νέα πνοή και στην τέχνη της μουσικής. Όπως ακριβώς συνέβη στις υπόλοιπες τέχνες έτσι και στη μουσική οι καλλιτέχνες άρχισαν να δίνουν στην τέχνη μια περισσότερο ανθρώπινη - κοσμική μορφή. Η αναγεννησιακή μουσική «αποκηρύσσοντας το μεσαιωνικό μυστικισμό εξελίσεται προς την κατεύθυνση της σαφήνειας, της απλότητας και της ειλικρινούς αισθησιακής γοητείας» που ήδη προϋπήρχαν στην κοσμική μουσική των γάλλων τροβαδούρων και των γερμανών ερωτοτραγουδιστών[27]. Κύριο χαρακτηριστικό της αναγεννησιακής μουσικής είναι αφενός μεν η πλήρης ανάπτυξη της πολυφωνίας που έφτασε σε ορισμένες περιπτώσεις και στις 36 και 40 φωνές. Οι μελωδίες απέκτησαν σταδιακά απλούστερες μορφές που προσδιορίζονταν από την αναπνοή των τραγουδιστών ενώ οι περίπλοκοι μεσαιωνικοί ρυθμοί απλοποιήθηκαν επίσης, αφετέρου δε το ότι σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στις εικαστικές τέχνες η παγκόσμια μουσική πρωτοπορία βρίσκεται βόρεια Γαλλία και στη Φλάνδρα (το σημερινό Βέλγιο)[28].

Πολλοί μελετητές τοποθετούν την αρχή της αναγέννησης στη μουσική γύρω στο 1420 με τον Guillaume Dufay και τη γενίκευση της χρήσης συνηχήσεων σε διαστήματα τρίτης και έκτης, ενώ άλλοι γύρω στα 1500 με τον Josquin και την ανθρωπιστική μεταχείριση του κειμένου, σύμφωνα με το ευρύτερο πνεύμα της Αναγέννησης.

Κύριοι εκπρόσωποι της γαλλοφλαμανδικής πολυφωνικής μουσικής ήταν: Ο John Dunstable (1380 - 1453 περ.) στην Αγγλία και ο Guillaume Dufay (1400 - 1474 περ.), που διαδραμάτισε ενεργό ρόλο στην αυλή του Δούκα της Βουργουνδίας, οι οποίοι συμβάλλουν στο πέρασμα από την ύστερη γαλλική εποχή στη νέα μουσική της Αναγέννησης με κυρίαρχο δομικό συστατικό της σύνθεσης τη μίμηση. Ο Gilles Binchois (1400 - 1460) κύριος συνθέτης της Αυλής της Βουργουνδίας στη Ντιζόν, και κυριότερος εκφραστής των γαλλικών κοσμικών τραγουδιών ή chanson. Ο J. Ockeghem (1420 - 1495), που ονομάστηκε από τους σύγχρονούς του «Πρίγκιπας της Μουσικής» εξαιτίας του ότι χειρίζεται τη μιμητική αντίστιξη με ιδιαίτερη δεξιοτεχνία, και οι Jacob Obrecht (1452 - 1505) και Heinrich Isaac (1450 - 1517) που διακρίθηκαν για την άνεσή τους να προσαρμόζονται τόσο στα θρησκευτικά όσο και στα κοσμικά ύφη αλλά και να ενσωματώνουν κοσμικά στοιχεία στην εκκλησιαστική μουσική και αντίστροφα.  Ο Josquin Des Prez (1450 - 1521), ο πιο σημαντικός συνθέτης της εποχής του η μουσική του μεγαλοφυία συγκρίνονταν με αυτή του Μιχαήλ Άγγελου, έγραψε κυρίως λειτουργίες, μοτέτα και chansons. Η μουσική του έχει σαφή περιγράμματα, ενώ τα επιμέρους τμήματα υπογραμμίζονται με πτώσεις που προετοιμάζονται με καλά υπολογισμένες διαδοχές συγχορδιών, ενώ παράλληλα διακατέχεται από τις αξίες της καθαρότητας, της διαφάνειας και συντομίας. Η γαλλοφλαμανδική πολυφωνική μουσική φτάνει στο απόγειό της, ιδίως με το έργο του Orlando di Lasso (1532 - 1594)[29].

Τα πνευματικά και καλλιτεχνικά επιτεύγματα των αναγεννησιακών κοινωνιών,  όπου ο ορθολογισμός και η επιστημονική διερεύνηση αντικαθιστούν τη θεοκρατία κι ο άνθρωπος επανακτά την εμπιστοσύνη στις αισθήσεις του που η παράδοση και οι αυθεντίες είχαν καταστείλει, στην ουσία θέτουν τα θεμέλια της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας.

Art Book, Durer, επιμ. Γαλάνης Λάμπρος, μτφρ. Δάφνη Νατ., εκδ. Ημερησία, Αθήνα 2006.

Berger John, Αλμπρεχτ Ντύρερ, μτφρ. Αντώνης Μπίκος, εκδ. Γνώση

Burns E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία, Επιμ. Ι. Σ. Κολιόπουλος, μτφρ. Τ. Δαρβέρης, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006

Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ. Αθήνα 1994

Headington Christofer, Ιστορία της Δυτικής Μουσικής, μτφρ. Δραγούμης Μάρ., εκδ. Gutemberg, Αθήνα 2000, τ. Α.

Honour Hugh - Fleming John, Ιστορία της τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998

Jeffrey Chipps Smith, Η Αναγέννηση στη Βόρεια Ευρώπη,  μτφρ. Βετσοπούλου Ιωάννα, Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2005

Ritchie Robert, Ιστορικό Άτλας της Αναγέννησης, μτφρ. Κατσικερός Αθανάσιος, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2005

Machlis Joseph - Forney Kristine, Η απόλαυση της μουσικής, μετφ. - επιμ. Πυργιώτης Δημ., εκδ. Fagotto books, Αθήνα 1996

Zuffi Stefano - Giorgi Rosa, Ιστορία της τέχνης 14^ος -20^ος αιώνας, μτφρ. Ξανθάκης Γιάν. κ.α., επιμ. Καρδάσης Βασίλης, εκδ. Μοτίβο εκδοτική ΑΕ, τομ. V.

1. Ritchie Robert, Ιστορικός Άτλας της Αναγέννησης, μτφρ. Κατσικερός Αθαν.

     Εκδ.  Σαββάλας, Αθήνα 2005, σελ.18.

2. [images.google.gr]

3. [images.google.gr]

4. [images.google.gr]

5. Jeffrey Chipps Smith, Η αναγέννηση στη Βόρεια Ευρώπη, σελ. 76

6. [images.google.gr]

7. [images.google.gr]

8.  Michelangelo David (1501-1504) [commons.wikimedia.org]

9.  Michelangelo Mosses (1513-1545)

     [commons.wikimedia.org]

10. Tilman Riemenschneider (1500-1504)

[www.punctum.com]

11. Tilman Riemenschneider (1500-1504) [www.sharecom.ca]

12. Peter Vischer the Elder (1507-1519)

[upload.wikimedia.org]

13. [images.google.gr]

14. [images.google.gr]

15. Jan van Eyck (1385-1441)

      [commons.wikimedia.org]

16. Berger John, Αλμπρεχτ Ντύρερ, μτφρ. Αντώνης Μπίκος, εκδ. Γνώση

17. Berger John, Αλμπρεχτ Ντύρερ, μτφρ. Αντώνης Μπίκος, εκδ. Γνώση

18. Allister Neher, Albrecht Dόrer and Nicholas Cusanus: the Real, the Ideal, and the Quantification of the Body [www.uqtr.uquebec.ca]

[1] Ritchie Robert, Ιστορικό Άτλας της Αναγέννησης, μτφρ. Κατσικερός Αθανάσιος, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2005, σελ. 6-7, 10-11, 14-17 και Burns E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία, Επιμ. Ι. Σ. Κολιόπουλος, μτφρ. Τ. Δαρβέρης, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σελ.97-98.

[2] Burns E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία, Επιμ. Ι. Σ. Κολιόπουλος, μτφρ. Τ. Δαρβέρης, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 100-101.

[3] Burns E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία, Επιμ. Ι. Σ. Κολιόπουλος, μτφρ. Τ. Δαρβέρης, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 130.

[4] Burns E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία, Επιμ. Ι. Σ. Κολιόπουλος, μτφρ. Τ. Δαρβέρης, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 128-130.

[5] Ritchie Robert, Ιστορικό Άτλας της Αναγέννησης, μτφρ. Κατσικερός Αθανάσιος, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2005, σελ.14-15.

[6] Ritchie Robert, Ιστορικό Άτλας της Αναγέννησης, μτφρ. Κατσικερός Αθανάσιος, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2005, σελ.94-95 και Burns E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία, Επιμ. Ι. Σ. Κολιόπουλος, μτφρ. Τ. Δαρβέρης, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 128-130.

[7] Burns E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία, Επιμ. Ι. Σ. Κολιόπουλος, μτφρ. Τ. Δαρβέρης, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σελ. 128-130 και Ritchie Robert, Ιστορικό Άτλας της Αναγέννησης, μτφρ. Κατσικερός Αθανάσιος, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2005, σελ. 152.

[8] Ritchie Robert, Ιστορικό Άτλας της Αναγέννησης, μτφρ. Κατσικερός Αθανάσιος, εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2005, σελ.96-97 και 152.

[9] Ritchie Robert, Ιστορικός Άτλας της Αναγέννησης, μτφρ. Κατσικερός Αθαν. Εκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2005, σελ.18 και σελ. 38 και Burns E. M., Ευρωπαϊκή Ιστορία, Επιμ. Ι. Σ. Κολιόπουλος, μτφρ. Τ. Δαρβέρης, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σελ.123

[10] Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.. σελ. 269-273 και Honour Hugh - Fleming John, Ιστορία της τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998, σελ. 349-352

[11] Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.. σελ.341-342.

[12] Honour Hugh - Fleming John, Ιστορία της τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998, σελ. 423.

[13] Honour Hugh - Fleming John, Ιστορία της τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998, σελ. 426-427 και Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης,  μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.. σελ.307.

[14] Στις γερμανόφωνες χώρες, αφενός η εύκολη πρόσβαση σε υψηλής ποιότητας πετρώματα και ξύλα, αφετέρου η πλούσια μεσαιωνική γλυπτική παράδοση επικρατούσε μια ιδιαίτερη αισθητική επιλογή στις θρησκευτικές απεικονίσεις: τα ανάγλυφα έργα βωμού (ρεταμπλ). Jeffrey Chipps Smith, Η Αναγέννηση στη Βόρεια Ευρώπη,  μτφρ. Βετσοπούλου Ιωάννα, Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2005, σελ. 180-181

[15] Zuffi Stefano - Giorgi Rosa, Ιστορία της τέχνης 14^ος -20^ος αιώνας, μτφρ. Ξανθάκης Γιάν. κ.α., επιμ. Καρδάσης Βασίλης, εκδ. Μοτίβο εκδοτική ΑΕ, τομ. V, σελ. 94-95.

[16] Zuffi Stefano - Giorgi Rosa, Ιστορία της τέχνης 14^ος -20^ος αιώνας, μτφρ. Ξανθάκης Γιάν. κ.α., επιμ. Καρδάσης Βασίλης, εκδ. Μοτίβο εκδοτική ΑΕ, τομ. V, σελ. 122-123.

[17] Το sfumato και η ατμοσφαιρική προοπτική ήταν δύο ευρήματα του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, που σχετίζονται με τον χειρισμό του φωτός, της σκιάς αλλά και της καλύτερης απόδοσης της απόστασης. Το sfumato στην ουσία καταργεί τα έντονα περιγράμματα και  χρησιμοποιεί  απαλές τονικές διαβαθμίσεις που επιτρέπουν στις φόρμες να σβήνουν η μία μέσα στην άλλη. Η ατμοσφαιρική προοπτική είναι η απόδοση του βάθους με τον κατάλληλο χειρισμό των χρωμάτων Τα περιγράμματα των πιο απομακρυσμένων αντικειμένων είναι απαλά και σβηστά ενώ τα ίδια τα αντικείμενα αποδίδονται με φωτεινότερους τόνους.

[18] Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.. σελ.288.

[19] Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.. σελ.229.

[20] Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.. σελ.293-302 και Honour Hugh - Fleming John, Ιστορία της τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998, σελ. 415-417.

[21] Honour Hugh - Fleming John, Ιστορία της τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998, σελ. 377.

[22] Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.. σελ.235-245 και Honour Hugh - Fleming John, Ιστορία της τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998, σελ. 377-380.

[23] Combrich E. H., Το χρονικό της τέχνης, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη,  εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ.. σελ.342-350 και Honour Hugh - Fleming John, Ιστορία της τέχνης, εκδ. Υποδομή, Αθήνα 1998, σελ. 401-405 και Jeffrey Chipps Smith, Η Αναγέννηση στη Βόρεια Ευρώπη,  μτφρ. Βετσοπούλου Ιωάννα, Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2005, σελ. 249-253 και John Berger, Αλμπρεχτ Ντύρερ, μτφρ. Αντώνης Μπίκος, εκδ. Γνώση και Art Book, Durer, επιμ. Γαλάνης Λάμπρος, μτφρ. Δάφνη Νατ., εκδ. Ημερησία, Αθήνα 2006.

[24] Machlis Joseph - Forney Kristine, Η απόλαυση της μουσικής, μετφ. - επιμ. Πυργιώτης Δημ., εκδ. Fagotto books, Αθήνα 1996, σελ. 74 και Headington Christofer, Ιστορία της Δυτικής Μουσικής, μτφρ. Δραγούμης Μάρ., εκδ. Gutemberg, Αθήνα 2000, τ. Α., σελ. 61-62.

[25] Machlis Joseph - Forney Kristine, Η απόλαυση της μουσικής, μετφ. - επιμ. Πυργιώτης Δημ., εκδ. Fagotto books, Αθήνα 1996, σελ. 74 και Headington Christofer, Ιστορία της Δυτικής Μουσικής, μτφρ. Δραγούμης Μάρ., εκδ. Gutemberg, Αθήνα 2000, τ. Α., σελ. 66.

[26] Machlis Joseph - Forney Kristine, Η απόλαυση της μουσικής, μετφ. - επιμ. Πυργιώτης Δημ., εκδ. Fagotto books, Αθήνα 1996, σελ. 76 και Headington Christofer, Ιστορία της Δυτικής Μουσικής, μτφρ. Δραγούμης Μάρ., εκδ. Gutemberg, Αθήνα 2000, τ. Α., σελ. 67.

[27] Machlis Joseph - Forney Kristine, Η απόλαυση της μουσικής, μετφ. - επιμ. Πυργιώτης Δημ., εκδ. Fagotto books, Αθήνα 1996, σελ.80 -95.

[28] Machlis Joseph - Forney Kristine, Η απόλαυση της μουσικής, μετφ. - επιμ. Πυργιώτης Δημ., εκδ. Fagotto books, Αθήνα 1996, σελ.94-95.

[29] Headington Christofer, Ιστορία της Δυτικής Μουσικής, μτφρ. Δραγούμης Μάρ., εκδ. Gutemberg, Αθήνα 2000, τ. Α., σελ.79-106.

"Ο Λεσβιακός τύπος και οι δημιουργοί του (24 Αυγούστου 1864 - 31 Μαρτίου 2008)"

«Σαλαμοποίηση » ή επιστημονική καταγραφή?

της Φερενίκης Τσαμπαρλή

Πριν λίγες μέρες έφτασε στα χέρια, μου σε φωτοτυπία, ένα απόσπασμα του βιβλίου του κ. Κ. Μίσσιου με τίτλο "Ο Λεσβιακός τύπος και οι δημιουργοί του (24 Αυγούστου 1864 - 31 Μαρτίου 2008)" και συγκεκριμένα οι σελίδες 343 -344. Στις σελίδες αυτές καταγράφονται οι πληροφορίες που ο κ. Μίσσιος συγκέντρωσε, δεν γνωρίζω την πηγή, για την εφημερίδα «Η ναυτοδηγός» που το 1987 όντας αρχηγός της ομάδας Ναυτοδηγών του Τ.Τ. Μυτιλήνης κι ενώ την περίοδο αυτή εργαζόμουν στο τυπογραφείο του Γιάννη Πασπάτη εξέδωσα με την και για την ομάδα μου. Οι ανακρίβειες του συγκεκριμένου λήμματος, με οδήγησαν στην αγορά του βιβλίου αυτού, προκειμένου να δω περί τίνος επρόκειτο.

Τον κ. Μίσσιο δεν τυχαίνει να τον γνωρίζω προσωπικά και βέβαια ούτε και αυτός εμένα, αν και αναφέρεται στο όνομά μου[1], ως Υπεύθυνη Σύνταξης του 1^ου φύλλου της Εφημερίδας «Η Ναυτοδηγός». Σύμφωνα με την επιστημονική πρακτική, γνωστή τοις πάσι, η έρευνα για να είναι απόλυτα τεκμηριωμένη θα πρέπει να επιβεβαιώνεται από έγκυρες, πρωτογενείς και κυρίως διασταυρωμένες πηγές. Και είναι επίσης γνωστό ότι, η συγκρότηση των πηγών και των πληροφοριών είναι απόρροια επιλογών και προτιμήσεων, ακόμα και ενδεχόμενων αποσιωπήσεων και διαστρευλώσεων καθώς επίσης και φορέας ιδεολογικών και ιδεολογηματικών θέσεων.

Ο ερευνητής λοιπόν οφείλει να αντιμετωπίζει την εκάστοτε πηγή -  πληροφορία με επιφύλαξη εξαντλώντας τα μέσα του έλλογου, κριτικού ή άλλου ελέγχου. Η καταγραφή, αποτίμηση, επιλογή ή απόρριψη, αξιοποίηση και ερμηνεία τους πρέπει να διέρχεται από διάφορα στάδια επεξεργασίας και ελέγχου, από δε τα «συμπεράσματα» θα πρέπει οπωσδήποτε να αποκλείονται οι θυμικές διαστάσεις του συμπεραίνοντος καθώς κάτι τέτοιο κείται εκτός επιστήμης: Η υπεύθυνη σύνταξης της «Ναυτοδηγού» βρίσκεται εν ζωή και εκτιμώ ότι ο κ. Μίσσιος κάλλιστα θα μπορούσε να απευθυνθεί σε αυτή για την όποια ενημέρωση σχετικά με τον τρόπο, το λόγο και τις συνθήκες που πραγματοποιήθηκε η συγκεκριμένη έκδοση.

Ο συγγραφέας αναφερόμενος στην εν λόγω εφημερίδα, καταγράφει παντελώς ανακριβή στοιχεία ιδιαίτερα όσον αφορά στη δημιουργό του εντύπου, γεγονός που εντοπίστηκε και σε άλλη σελίδα του βιβλίου του. Ανακρίβειες επίσης εντοπίστηκαν και από άλλους Λέσβιους ερευνητές, με τους οποίους είχα την ευκαιρία να συζητήσω για το συγκεκριμένο βιβλίο.

Είναι θεμιτό για τον κάθε άνθρωπο να «κοιτά ψηλά». Ωστόσο ο ερευνητής που θέλει το έργο του να στηρίζεται σε γερά θεμέλια και να αντέχει στον επιστημονικό έλεγχο, αντιπαρέρχεται των όποιων προσωπικών φιλοδοξιών και σκοπιμοτήτων των ανθρώπων από τους οποίους συλλέγει τις πληροφορίες του, διασταυρώνοντάς τες, όχι μια, όχι δύο αλλά χίλιες φορές.

Δεν θα πρέπει να παραβλεφθεί ότι ο κ. Μίσσιος έκανε μια γενναία προσπάθεια καταγραφής του Λεσβιακού Τύπου και των Δημιουργών του από το 1864 έως το 2008, ωστόσο παραμένει αμφίβολη και πραγματικά αδικεί την προσπάθεια του η διαστάυρωση και τεκμηρίωση ενός θέματος με τόσο ξεχωριστό ενδιαφέρον για τους Λεσβίους.

Θεωρώ ότι ο κ. Μίσσιος κατανοεί το σκοπό και το πνεύμα της παρούσης και εκτιμώ ότι μέσα σε εύλογο χρονικό διάστημα θα πράξει τα δέοντα.

[1] Στο πρόσωπό μου ο κ. Μίσσιος αναφέρεται δύο φορές στο βιβλίο του, αν και ο ίδιος δεν το γνωρίζει, καθώς τη μία φορά με αναφέρει με το πράγματικό μου όνομα (Φερενίκη Τσαμπαρλή σελ. 343) και την άλλη με κάποιο άλλο που η προφορική πηγή του, του έδωσε (Φερενίκη Τσορμπατζή σελ 13).

Οι Σοφιστές εμφανίζονται στην Ελλάδα τον 5^ο αιώνα π.Χ. Η εμφάνισή τους συχνά συνδέεται με την άνθηση και τη διδασκαλία της ρητορικής και φαίνεται πως σε αρκετές περιπτώσεις η φήμη τους προήλθε από την επιτυχία τους σε επιδεικτικούς λόγους που εκφωνούσαν δημόσια στις πανελλήνιες γιορτές. Ωστόσο θα ήταν λάθος να πιστεύουμε ότι η διδασκαλία τους περιορίστηκε στη ρητορική.  Τα σωζόμενα κείμενά τους περιλαμβάνουν σημαντικές ηθικές, πολιτικές, ανθρωπολογικές και γνωσιολογικές απόψεις, ενώ ή ενασχόλησή τους με την τέχνη του λόγου οδηγεί στη διατύπωση των πρώτων ζητημάτων στη φιλοσοφία της γλώσσας. Τέλος, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα ενδιαφέροντά τους στρέφονται σε πιο τεχνικά ζητήματα (π.χ. αστρονομία, αριθμητική, γεωμετρία, γραμματική, καλές τέχνες). Η επαγγελματική ωστόσο, ενασχόληση πολλών από τους Σοφιστές με τη ρητορική θεωρείται, σε πολλές περιπτώσεις, υπεύθυνη για το ενδιαφέρον τους για τη γλώσσα και τη λειτουργία της.

Η ομαδοποίηση τους κάτω από ένα κοινό όνομα (Σοφιστές) αποτελεί προϊόν της παρουσίασης τους από μεταγενέστερους φιλοσόφους, συχνά σε πολεμικά συμφραζόμενα. Τα κριτήρια που παραδοσιακά έχουν χρησιμοποιηθεί για να ορίσουν τι είναι οι Σοφιστές στις μέρες μας τίθενται υπό αμφισβήτηση: ο όρος «σοφιστής» δεν χρησιμοποιείται τον 5^ο αιώνα μόνο για τους Σοφιστές, ούτε η διδασκαλία επί πληρωμή αναφέρεται σε όλους τους Σοφιστές καθώς υπήρχαν και άλλοι άνθρωποι που αμείβονταν για «πνευματική» εργασία. Τέλος ο χαρακτήρας του περιοδεύοντος δασκάλου - ο οποίος πάλι δεν ανταποκρίνεται σε όλα τα πρόσωπα - ίσως δεν έχει να κάνει τόσο με την ιδιαιτερότητα του «επαγγέλματος» όσο με την γενικότερη κινητικότητα των τόπων από τους οποίους προέρχονταν και της εποχής στην οποία ζούσαν.

            Επιφυλάξεις διατυπώνονται επίσης για τη σχέση των Σοφιστών με την αθηναϊκή δημοκρατία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η εμφάνιση των Σοφιστών ευνοείται από τους δημοκρατικούς θεσμούς της Αθήνας και τις δυνατότητες που αυτοί προσέφεραν στον κάθε πολίτη να επηρεάσει, με τη δύναμη του λόγου, τη διαμόρφωση πολιτικών αποφάσεων. Η διδασκαλία της ρητορικής τέχνης απαντούσε σε αυτή ακριβώς την ανάγκη, καθώς η παλαιότερη, αριστοκρατική αντίληψη, κατά την οποία η φύση (κληρονομικότητα) ήταν υπεύθυνη για τη διαιώνιση της πολιτικής αρετής στο εσωτερικό των ίδιων οικογενειών έχανε τη μάχη. Το ότι η αρετή μπορούσε και έπρεπε να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας και να απευθυνθεί σε όλους τους ανθρώπους εξασφάλιζε, αλλά και προϋπέθετε την κινητικότητα μεταξύ κοινωνικών στρωμάτων ταυτόχρονα όμως καθιέρωνε την παρουσία δασκάλων που ήταν (ή έλεγαν ότι ήταν) σε θέση να φέρουν εις πέρας μια τέτοια διδασκαλία. Οι Σοφιστές ωστόσο δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως φαινόμενο της αθηναϊκή δημοκρατίας, αφού πολλοί από αυτούς συνέρρευσαν  στην Αθήνα από διαφορετικά μέρη. Ως κοινή τάση στη διδασκαλία των Σοφιστών - η οποία και πάλι δεν τους διαφοροποιεί από άλλες ομάδες, όπως οι γιατροί - μπορεί κανείς να εντοπίσει το ενδιαφέρον τους για τη γνώση που αποκτά κανείς μέσα από την εμπειρία.

Βιβλιογραφία

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000         

Ο Πρωταγόρας γεννήθηκε στα Άβδηρα, γύρω στο 485 π.Χ.. Δίδαξε ρητορική σε πολλές ελληνικές πόλεις, αλλά κυρίως στην Αθήνα, όπου έζησε στον περιβάλλον του Περικλή. Υποστήριξε ότι δεν υπάρχει μια αλήθεια σύμφυτη στα πράγματα και έγκυρη για όλους και ότι η πολιτική πρόοδος επιτυγχάνεται μέσω των πρακτικών τεχνών (οι οποίες επιτρέπουν στον άνθρωπο να ξεπεράσει τις υλικές δυσχέρειες) και μέσω της τέχνης της πολιτικής (η οποία ρυθμίζει τη συμβίωση των ανθρώπων). Για τον Πρωταγόρα, την τέχνη αυτή την κατέχουν ως ένα βαθμό όλοι οι άνθρωποι. Πρόκειται για τέχνη που σχεδόν συμπίπτει με την τέχνη του λόγου (ρητορική).

Η περίφημη ρήση του «για όλα τα πράγματα μέτρο είναι ο άνθρωπος, και για όσα υπάρχουν και για όσα δεν υπάρχουν» με την οποία ξεκινούσε κάποιο έργο του με τίτλο Αλήθεια ή Καταβάλλοντες Λόγοι, οδηγεί σε ένα πολύ προκλητικό συμπέρασμα, το οποίο για πολλούς εγκαινιάζει την παράδοση του σχετικισμού: όλες οι υποκειμενικές αντιλήψεις ευσταθούν. Όπως διατυπώνεται η πρόταση μπορεί να δεχτεί πολλές ερμηνείες ως προς την εμβέλεια των πραγμάτων που θεωρούνται υποκειμενικά.  Οι ερμηνείες αυτές είναι ανάλογες με τις απαντήσεις που θα δώσει κανείς στα ακόλουθα ερωτήματα:

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα προκύπτουν από τα κείμενα μέσα στα οποία παραδίδεται η άποψη του Πρωταγόρα. Η πιο εκτενής έκθεση της σκέψης του που έφτασε ως τα χέρια μας είναι ο Θεαίτητος του Πλάτωνα. Σύμφωνα με τα όσα καταγράφει ο Πλάτωνας, θα μπορούσε κάποιος να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι τα πράγματα στα οποία αναφέρεται ο Πρωταγόρας είναι τα αισθητά. Ορισμένοι μάλιστα έχουν θεωρήσει τον Πρωταγόρα πρόδρομο των αισθητηριακών αντιλήψεων σύμφωνα με τις οποίες η γνώση βασίζεται στα δεδομένα των αισθήσεων. Όμως γνωρίζοντας ότι ο Πλάτων συνηθίζει να προσαρμόζει τις θεωρίες άλλων στοχαστών στις ανάγκες των δικών του επιχειρημάτων και ότι στο Θεαίτητο προτεραιότητά του είναι να εξετάσει την άποψη ότι η γνώση προέρχεται από τις αισθήσεις, ο περιορισμός της θεωρίας του Πρωταγόρα στα αισθητά κατά κάποιον τρόπο «βολεύει». Στην πραγματικότητα ο Πρωταγόρας με τον όρο «πράγματα» δεν πρέπει να εννοούσε μόνο τα αισθητά, αλλά κάθε κρίση που μπορεί να εκφέρει ένα υποκείμενο για οποιοδήποτε ζήτημα.

Σε σχέση με το δεύτερο ερώτημα επικρατέστερη είναι η ερμηνεία ότι ο Πρωταγόρας δεν αναφέρεται στο γένος των ανθρώπων αλλά σε διαφορετικούς ανθρώπους. Η διεύρυνση όμως του πληθυσμού των πραγμάτων οδηγεί σε ένα πρόβλημα σε σχέση με τη σημασία του ανθρώπου στη θέση του Πρωταγόρα: αν δεχτούμε ότι μιλάμε για διαφορετική αντίληψη από διαφορετικούς ανθρώπους τότε θα πρέπει να δεχτούμε ότι διαφορετικοί άνθρωποι θα έχουν διαφορετική αντίληψη και για πράγματα (ζητήματα) όπως το δίκαιο, το ωφέλιμο κ.α. και άρα η γνώση καθορίζεται από το υποκείμενο που αντιλαμβάνεται και σκέπτεται και δεν υπάρχουν γενικά κριτήρια, με βάση τα οποία μπορούμε να διακρίνουμε το αληθινό και το ψευδές. συνεπώς καθώς κάθε λόγος αντιστοιχεί σε μια υποκειμενική εμπειρία, η οποία είναι ισοδύναμη από πλευρά αλήθειας με όλες τις άλλες, τότε αφενός μεν η παρουσία σοφών ανθρώπων, όπως ο ίδιος ο Πρωταγόρας είναι περιττή, αφετέρου δε δεν μπορούν να δικαιολογηθούν όσα ασπάζεται από κοινού η ίδια η πόλη. Για την περίπτωση αυτή ο Πρωταγόρας θα όφειλε να πει ότι αυτό που τελικά έχει ισχύ δεν είναι η υποκειμενική δοξασία κάθε ατόμου, αλλά η κοινή γνώμη, η οποία διαμορφώνεται σε κάποιο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα από μια συγκεκριμένη ανθρώπινη κοινότητα.

Ο σχετικισμός ωστόσο του Πρωταγόρα δεν είναι τόσο ριζικός, ώστε να θέτει υπό αμφισβήτηση την ύπαρξη των πραγμάτων που βρίσκονται γύρω μας (όπως ο αέρας) αλλά πιο περιορισμένος στις εκτιμήσεις που κάνουμε για τα πράγματα που με έναν αντικειμενικό τρόπο υπάρχουν γύρω μας.

Αυτό λοιπόν που ισχυρίστηκε είναι το εξής: τα πράγματα που υπάρχουν γύρω μας, με αντικειμενικό τρόπο (αέρας), και που κανείς δεν αμφισβητεί ότι υπάρχουν, υπάρχουν για τον καθένα από εμάς με έναν διαφορετικό τρόπο (ψυχρός, θερμός κλπ) και κατ'; αυτή την έννοια, είναι για τον καθένα από εμάς κάτι διαφορετικό (για άλλους ψυχρός, για άλλους θερμός κλπ) όχι όμως για τον καθένα άλλο (για άλλους αέρας και για άλλους νερό).

Η θέση λοιπόν του Πρωταγόρα ότι ο άνθρωπος είναι το μέτρο για όλα τα πράγματα θεμελιώνει το σχετικισμό, στη σφαίρα της γνωσιολογίας, αν και εκφράζονται επιφυλάξεις για το κατά πόσο πρόθεση του Πρωταγόρα ήταν να εισηγηθεί μια νέα ριζοσπαστική θεωρία για τη γνώση ή απλώς να καταρρίψει τις απόψεις παλαιότερων φιλοσόφων, όπως ο Παρμενίδης.

Ο Πρωταγόρας εκτός όλων των άλλων διατύπωσε και ένα πρωτότυπο επιχείρημα για την ύπαρξη των θεών, το οποίο σύμφωνα με την παράδοση, οδήγησε τον ίδιο στην εξορία και τα βιβλία του στην πυρά:

«Για τους θεούς δεν μπορώ να γνωρίζω τίποτα: ούτε ότι υπάρχουν, ούτε ότι δεν υπάρχουν, ούτε τι λογής μορφή έχουν. Γιατί είναι πολλά τα όσα εμποδίζουν να γνωρίζουμε από τη μια το άδηλο του ζητήματος και από την άλλη η συντομία της ανθρώπινης ζωής.»

Αυτό που κυριαρχεί στο επιχείρημα αυτό του Πρωταγόρα δεν είναι η αμφισβήτηση της ύπαρξης των θεών αλλά η αμφισβήτηση της γνώσης που εμείς ως άνθρωποι μπορούμε να έχουμε γι'; αυτούς. Μπορεί δηλαδή ο Πρωταγόρας με τα κριτήρια των συγχρόνων του να εμφανιζόταν πράγματι ως «άθεος», εμείς, ωστόσο οφείλουμε να διακρίνουμε τη σκεπτικιστική του στάση, η οποία πολύ πιθανόν να απορρέει από τις γνωσιολογικές του απόψεις, παρά από την πλήρη άρνηση της ύπαρξής τους.

Σε σχέση με τους νόμους για τον Πρωταγόρα δεν υπάρχει απόλυτο καλό και απόλυτη δικαιοσύνη, που να μπορούν να έχουν ισχύ οριστικού κανόνα για τις ηθικο-πολιτικές πράξεις. Όμως, το μέτρο του δικαίου και του καλού δεν είναι όπως στην περίπτωση της αλήθειας και των θεών, το μεμονωμένο άτομο, αλλά ολόκληρη η κοινότητα στην οποία αυτό ανήκει. Δίκαιο, επομένως, είναι ό,τι φαίνεται δίκαιο στην πόλη- κράτος ή στην πλειοψηφία της. Σε πολιτικό πλαίσιο δίκαιο είναι ό,τι ωφελεί την πόλη και αποσπά την ευρύτερη δυνατή συναίνεση των κυβερνωμένων

Βιβλιογραφία

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Δεν χωράει αμφιβολία ότι οι Σοφιστές συνέβαλαν σημαντικά στη διδασκαλία και στη θεωρητική θεμελίωση της ρητορικής. Σύμφωνα με μεταγενέστερες μαρτυρίες η γένεση της ρητορικής τοποθετείται στις αρχές του 5ου αι. π.Χ. στη Σικελία και τη συνδέουν με τις πολλές δίκες που έγιναν εκεί την εποχή αυτή. Ο Γοργίας γεννήθηκε στους Λεοντίνους, της Σικελίας, γύρω στο 485 π.Χ. και ήταν μαθητής του Εμπεδοκλή. Σύμφωνα με αυτόν, οι επιστήμονες και οι ειδικοί ή αποτυγχάνουν στην προσπάθεια τους να επιβάλλουν τις θέσεις τους ή αν επιτύχουν αυτό οφείλεται στο ότι χρησιμοποιούν το λόγο της πειθούς, δηλαδή το ρητορικό λόγο.

Για το Γοργία η ικανότητα της πειθούς είναι αποφασιστική για κάθε τομέα της ζωής της πόλης. Η ρητορικής είναι η πιο αναγκαία μορφή γνώσης για οποιονδήποτε θέλει να ζήσει ή να δράσει στα πλαίσια της πόλης. Ο ρήτορας και ο πολιτικός, όχι ο επιστήμονας κι ο τεχνικός, κατέχουν τα κλειδιά που ανοίγουν όλες τις πύλες της πόλης. Το πιο αντιπροσωπευτικό κείμενο του για αυτό τον ισχυρισμό είναι το Ελένης Εγκώμιον. Πρόκειται για ένα κείμενο με το οποίο ο συγγραφέας, επιδεικνύει τη ρητορική του δεινότητα, θέλοντας να αποδείξει ότι μπορεί να κάνει το «ακατόρθωτο», να υποστηρίξει, δηλαδή, ότι η Ωραία Ελένη δεν είναι υπεύθυνη για τον Τρωϊκό Πόλεμο. Αναπτύσσοντας τη συλλογιστική του ο Γοργίας εξετάζει το ενδεχόμενο η Ελένη να «παρασύρθηκε» όπως θα λέγαμε, με τα λόγια. Ο λόγος για τον οποίο σε αυτή την περίπτωση η κατηγορουμένη είναι αθώα είναι απλός: η βία του λόγου δεν διαφέρει και τόσο από την πραγματική βία, πράγμα που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι άνθρωποι μπορεί να πείθονται παρά τη θέλησή τους.

Ο λόγος που ο Γοργίας τον χαρακτηρίζει «μεγάλο δυνάστη» είναι κάτι που έρχεται στον δέκτη απέξω. Ο ρήτορας με τους κατάλληλους χειρισμούς καλλιεργεί στον δέκτη μια ορισμένη ψυχολογική κατάσταση με αποτέλεσμα ο δεύτερος να συμπεριφέρεται όπως ο άρρωστος που ακολουθεί πειθήνια μια ιατρική αγωγή παίρνοντας τα φάρμακα που ο γιατρός του προτείνει για τη συγκεκριμένη θεραπεία  Όμως όπως για μια ασθένεια δεν υπάρχει ένα φάρμακο ή επιλογή άλλου σκευάσματος επιφέρει διαφορετικά αποτελέσματα ή κάθε ασθενής αντιδρά διαφορετικά σε κάθε αγωγή έτσι δεν υπάρχει και ένας «αντικειμενικά» σωστός (ή ορθός λόγος), ο οποίος απευθύνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους.

Στο σύστημα αξιών του Γοργία η αλήθεια υποχωρεί για χάρη της αποτελεσματικότητας και εν τέλει της επιτυχίας του λόγου. Αυτό που ενδιαφέρει το ρήτορα δεν είναι τι λέγεται αλλά το αποτέλεσμα αυτού που λέγεται όπως λέγεται. Στο έργο του Περί του Μη Όντος ή Περί Φύσεως χρησιμοποιώντας επιχειρήματα ελεατικού τύπου υποστήριξε:

·        Δεν υπάρχει τίποτε

·        Ακόμη κι αν υπήρχε κάτι, δεν θα μπορούσαμε να το γνωρίσουμε

·        Ακόμη κι αν μπορούσαμε να το γνωρίσουμε, δεν θα μπορούσαμε να μεταδώσουμε στους άλλους τη γνώμη μας γι'; αυτό.

Ο Γοργίας επομένως υποστήριζε ότι: η δύναμη της ρητορικής δεν περιορίζεται από κάποια φυσική αλήθεια, διότι απλούστατα τέτοια αλήθεια δεν υπάρχει. Οι λέξεις δεν αντιστοιχούν στα πράγματα μα κι αν ακόμα αντιστοιχούσαν δεν θα μπορούσαν να μεταφέρουν την ίδια αυτή αντιστοιχία από ομιλητή σε ομιλητή διότι σύμφωνα με αυτόν ένα σωστά διαρθρωμένο επιχείρημα, μια εύλογη εικασία, μπορεί να λειτουργήσει ικανοποιητικά όταν δεν υπάρχουν πραγματικοί μάρτυρες. Η εύλογη εικασία αντικαθιστά την πραγματική μαρτυρία ενός ανθρώπου που τα λεγόμενά του παρουσιάζονται με άτεχνο τρόπο και δεν είναι πειστικός. Το πρόβλημα βέβαια σε αυτή την περίπτωση είναι ότι η αλήθεια επισκιάζεται από την αληθοφάνεια, ωστόσο στο πλαίσιο των δημοκρατικών θεσμών, οι μαγικές ικανότητες του λόγου αποκτούσαν πολύ συγκεκριμένη πρακτική εφαρμογή. Ο ρήτορας είναι σε θέση να προσαρμόζει την επιχειρηματολογία του στις αντιδράσεις του ακροατηρίου του κι αυτή η δυνατότητα εξαργυρώνεται θαυμάσια στις λαϊκές συνελεύσεις της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Βιβλιογραφία

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Ο Δημόκριτος γεννήθηκε στα Άβδηρα γύρω στο 460 π.Χ. Φέρεται ως συγγραφέας πολλών έργων που κάλυπταν ποικίλες θεματικές περιοχές: μαθηματικά, φυσική, αστρονομία, ψυχολογία, ηθική, μουσική, ιατρική. Παρ'; όλο που οι αρχαίες μαρτυρίες αναφέρουν ως εισηγητή της ατομικής θεωρίας τον Λεύκιππο, καμία ειδική αναφορά στο περιεχόμενο της διδασκαλίας του δεν σώζεται. Το αντίθετο συμβαίνει με τον φερόμενο ως μαθητή του Δημόκριτο στον οποίο παραπέμπουν όλες οι πηγές που έχουν σημασία για την ανασυγκρότηση της ατομικής φιλοσοφίας.

Ο Δημόκριτος, βρίσκεται όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και πνευματικά στο αντίθετο άκρο από το Σικελό Εμπεδοκλή. Όσο η σκέψη του τελευταίου χαρακτηρίζονταν από μιαν ισχυρή θρησκευτική τάση και ήταν ριζωμένη στην πυρετώδη κοινωνικοπολιτική ατμόσφαιρα της Σικελίας, τόσο η φυσιογνωμία του Δημόκριτου έχει όλα τα χαρακτηριστικά του ψυχρού και εγκρατούς επιστήμονα, του ουσιαστικά, αδιάφορου τόσο για τα θρησκευτικά προβλήματα όσο και για τις κοινωνικές συγκρούσεις και τα πολιτικά οράματα.

Άτομα και κενό

Η ατομική θεωρία συμμερίζεται την ελεατική απόρριψη της γένεσης και φθοράς των όντων και αποπειράται να εξηγήσει τις αλλαγές που παρατηρούμε στον κόσμο ως αναδιατάξεων των συστατικών και αναλλοίωτων στοιχείων των πραγμάτων. Οι Ατομικοί αποδέχονται μεν την ταύτιση του μηδενός και κενού, πειθαρχούν ωστόσο στα δεδομένα της αίσθησης και θεωρούν την πραγματικότητα της κίνησης και της μεταβολής βέβαιη και αδιαμφισβήτητη. Έτσι, πρώτοι αυτοί θα απορρίψουν την έννοια της απόλυτα συμπαγούς πραγματικότητας και θα αποδεχθούν την ύπαρξη του κενού ως προϋπόθεση για την κίνηση των θεμελιωδών δομικών στοιχείων: των ατόμων.

Ενώ λοιπόν οι Ατομικοί υιοθετούν για τα όντα τις ιδιότητες που τους απέδιδαν οι Ελεάτες, δεν διστάζουν να αποδεχτούν την ύπαρξη του μηδενός, ταυτίζοντάς το με το κενό. Δημιουργούν ουσιαστικά ένα δυϊστικό σύστημα, επιμένοντας ότι «στην πραγματικότητα υπάρχουν μόνο άτομα και κενό» και ερμηνεύοντας τον κόσμο και τις μεταβολές του ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης αυτών των δύο αρχών. Η ύλη για τους Ατομικούς δεν είναι συνεχής και επ'; άπειρον διαιρετή, αλλά αποτελείται από σταθερά και αναλλοίωτα στοιχειώδη σωματίδια «τόσο μικρά που διαφεύγουν από τις αισθήσεις μας» τα οποία είναι προσιτά μόνο στη νόηση. Γι'; αυτά τα μικρά σωματίδια υιοθετήθηκε η ονομασία άτομα προκειμένου να δηλωθεί η αδυναμία της επ'; άπειρον τομής τους και η σύσταση της ύλης από έσχατα σταθερά και αδιαίρετα στοιχεία.

Ιδιότητες των ατόμων

Τα άτομα είναι συμπαγείς, πλήρεις και αδιαπέραστες μονάδες ύλης που δεν περιέχουν μέσα τους μέρη του κενού ή μη όντος, ούτε διακρίνονται σε μέρη. Στο συμπαγή χαρακτήρα τους φαίνεται να στηρίζεται και το αδιαίρετό τους, αφού η διαιρετότητα προϋποθέτει την ύπαρξη κενού στο εσωτερικό τους. Είναι αγέννητα, άφθαρτα, άπειρα στον αριθμό και απαθή αφού δεν επηρεάζονται από το περιβάλλον και δεν μεταλλάσσονται. Είναι «χωρίς ποιότητα» (άποια) και δεν διαφέρουν όσον αφορά την υλική τους υπόσταση, αλλά μόνο ως προς το σχήμα (Α__Ν), την τάξιν (κατεύθυνση Ζ___Ν) και την θέσιν (κατάσταση ΑΝ___ΝΑ). Σημαντικότερες είναι οι διαφορές που αναφέρονται στο σχήμα με δύο λόγια θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι τα άπειρα σε ποσότητα άτομα εμφανίζουν μια άπειρη ποικιλία σχημάτων και μορφών. Κάποιες μαρτυρίες αναφέρουν και διαφορές μεγέθους μεταξύ των ατόμων. Ο Δημόκριτος μάλιστα φέρεται να υποστήριξε την ύπαρξη «πολύ μεγάλων» ατόμων, ωστόσο δεν είναι βέβαιο αν αποδέχονταν και διαφορές στο βάρος τους.

Η κίνηση των ατόμων

Σε αντίθεση με τους προγενέστερους Προσωκρατικούς, η ατομική θεωρία προσεγγίζει την κίνηση ως ιδιότητα σύμφυτη στην ύλη, που δεν χρειάζεται να δικαιολογηθεί ειδικά, ούτε να εξηγηθεί η προέλευσή της. Τα άτομα κινούνται διαρκώς στο κενό, όπου δεν συναντούν καμιά αντίσταση. Καθώς συγκρούονται μεταξύ τους, τα όμοια συνδέονται και παραμένουν μαζί, ενώ τα ανόμοια παίρνουν διαφορετικές κατευθύνσεις.

Τα σώματα που μας περιβάλλουν είναι σύνολα ατόμων που έχουν ενωθεί σε ένα σύμπλεγμα περισσότερο ή λιγότερο σταθερό. Στα συμπλέγματα αυτά, τα άτομα διατηρούν την ιδιαιτερότητα τους και μια σχετική αυτονομία. Η ένωσή τους είναι βέβαιο ότι κάποτε θα λυθεί και το σώμα θα πάψει να υπάρχει ως ενότητα. Δεν είναι σαφές ποιοι ακριβώς «κανόνες» διέπουν τις ενώσεις των ατόμων και τη δημιουργία σωμάτων. Οι διαφορές στο βάρος των σωμάτων, μοιάζει να οφείλονται στις «ποσότητες» κενού που υπάρχει μέσα τους, ανάμεσα στα άτομά τους.

Η διαρκής κίνηση των ατόμων, οι συγκρούσεις και οι ενώσεις τους, δεν δημιουργούν μόνο επιμέρους σώματα, αλλά, σε μακροσκοπικό επίπεδο, και ολόκληρους κόσμους. Καθώς το πλήθος των ατόμων κινείται μέσα στο άπειρο κενό, τυχαίνει σε κάποια περιοχή να συγκεντρώνεται ένας μεγάλος αριθμός ατόμων και δημιουργείται μια δίνη, η οποία οδηγεί σε διαχωρισμό των ατόμων, σε επιμέρους συσσωματώσεις και στη δημιουργία ενός κόσμου. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται όχι ένας αλλά άπειροι κόσμοι. Πράγματι, καθώς το κενό όσο και τα άτομα είναι άπειρα, ασταμάτητα δημιουργούνται (και διαλύονται) νέοι κόσμοι, οι οποίοι διαφέρουν κατά το μέγεθος, το σχήμα, την ύπαρξη και κίνηση των άστρων τους και τις έμβιες μορφές τους.

            Γνωσιοθεωρία

Όπως νωρίτερα ο Παρμενίδης και ο Ηράκλειτος, έτσι και ο Δημόκριτος εκφράζει επιφυλάξεις έναντι της αίσθησης και της αξιοπιστίας της. Συγκεκριμένα για τον Δημόκριτο «υπάρχουν δύο μορφές γνώσης, μια γνήσια και μια σκοτεινή. Στη σκοτεινή ανήκουν όλα τούτα: όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση, αφή. Η άλλη η γνήσια είναι διαφορετική ...;».

Με αφορμή την παρατήρηση ότι ένα και το αυτό αντικείμενο δημιουργεί διαφορετικές αισθητηριακές εντυπώσεις σε διαφορετικούς ανθρώπους, ο Δημόκριτος θεωρεί την αίσθηση αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης αντικειμένου και αισθητηριακού μηχανισμού του κάθε ανθρώπου και άρα συμβατική, επιφανειακή και ανίκανη να εισχωρήσει στο βάθος και στην ουσία των πραγμάτων. Το με ποιο τρόπο λειτουργεί αυτή η αλληλεπίδραση στις επιμέρους αισθήσεις δεν είναι σαφές. Σύμφωνα ωστόσο με κάποιες ενδείξεις, η αίσθηση παράγεται μέσω της συνάντησης ατόμων που απορρέουν από τα υλικά σώματα και από τα αισθητήρια όργανα.

            Η γνήσια γνώση αντίθετα, κατά τον Δημόκριτο, δεν εξαρτάται από την αίσθηση, αλλά βασίζεται στη νόηση. Ακόμη και η νόηση, ωστόσο, περιγράφεται ως κάτι ανάλογο της αίσθησης και ανάγεται σε κινήσεις των ατόμων της ψυχής (η οποία επίσης αποτελείται από άτομα). Η νόηση έχει πάντως την ικανότητα να διεισδύει στις πιο «λεπτές» και δυσδιάκριτες περιοχές της πραγματικότητας, για τις οποίες δεν μπορούμε να έχουμε κανένα αισθητηριακό δεδομένο: τα άτομα και το κενό

           Ηθική

            Σε αντίθεση με ότι συμβαίνει στα νεώτερα χρόνια, όπου η ηθική εκλαμβάνεται συνήθως ως ένα σύνολο κανόνων που μας επιβάλλονται καθορίζοντας δεσμευτικά τις πράξεις μας και τη στάση μας έναντι των άλλων ανθρώπων, στη δημοκρίτεια σκέψη η ηθική αποβλέπει κυρίως στην ευτυχία (ευδαιμονία) του κάθε ανθρώπου. Ο σκοπός αυτός ενυπάρχει στη ζωή κάθε ανθρώπου και εκφράζεται από τον Δημόκριτο με την έννοια της ευθυμίας.

«Οι άνθρωποι αποκτούν την ευθυμία με τη μετρημένη ευχαρίστηση και ζώντας με μέτρο. Η έλλειψη και η υπερβολή αντίθετα τείνουν να μεταστρέφονται και να προκαλούν στην ψυχή μεγάλες ταραχές. Οι ψυχές που κινούνται από μεγάλες αντιθέσεις δεν είναι ούτε ευσταθείς ούτε εύθυμες.»(DK 68B191)

            Σύμφωνα λοιπόν με το Δημόκριτο η ευτυχία αποκτιέται μέσα σε μια διαβίωση που βασίζεται στο μέτρο. Πρόκειται στην ουσία για μια ισορροπημένη κατάσταση μετρημένης διαβίωσης, που παίρνει υπόψη τις ικανότητες του καθενός. Στην ουσία ο Δημόκριτος εκφράζει φιλοσοφικά το περίφημο αίτημα διαβίωσης σύμφωνα με το «μέτρον άριστον», προετοιμάζοντας συγχρόνως την αριστοτελική ηθική της «μεσότητας».

Βιβλιογραφία

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Κατά τα τέλη του 6ου αιώνα, οι περσικές επιδρομές κατέλυσαν την αυτονομία και κατέστρεψαν την ευημερία των ιωνικών πόλεων. Μαζί τους φάνηκε πως σβήνει και η έντονη πνευματική δραστηριότητα που είχε αναπτυχθεί εκεί. Ωστόσο, μετά την ήττα του Ξέρξη στη Σαλαμίνα(480 π.Χ. ), ένας συνασπισμός ελληνικών πόλεων υπό την αρχηγία της Αθήνας ανακτά τον έλεγχο του Αιγαίου και διώχνει τους Πέρσες από την Ιωνία. Έτσι δημιουργείται μια ζώνη αθηναϊκής επιρροής, η οποία θα διατηρηθεί καθ'; όλη τη διάρκεια του 5ου αιώνα. Η Αθήνα τώρα ασκεί στον πολιτικό, οικονομικό και λίγο αργότερα, πολιτιστικό τομέα την ηγεμονία που πριν ασκούσε η Μίλητος.

Ο Αναξαγόρας υπήρξε ο πρώτος Ίωνας στοχαστής που μετοίκησε στην Αθήνα, εισάγοντας σε αυτήν, σύμφωνα με την παράδοση τη φιλοσοφία. Το περιβάλλον που βρίσκει στην αττική μητρόπολη γύρω στα μέσα του 5ου αιώνα είναι από πολλές απόψεις ιδανικό για την περαιτέρω καλλιέργεια του ιωνικού στοχασμού. Η αθηναϊκή αριστοκρατία υπό την ηγεμονία του Κλεισθένη και αργότερα του Περικλή, είχε συμμαχήσει με τον «δήμο». Καρπός αυτής της συμμαχίας υπήρξε το δημοκρατικό καθεστώς, το οποίο με την πάροδο του χρόνου γινόταν όλο και περισσότερο ανοιχτό σε έντονες και γόνιμες πολιτικές και πολιτιστικές συζητήσεις. Υπ΄ αυτές τις συνθήκες δυναμικής ισορροπίας, μέσα στις οποίες η αριστοκρατία αναγνώριζε την ανάγκη ανανέωσης της παραδοσιακής πολιτιστικής κληρονομιάς της και ο δήμος αναζητούσε τη δική του πολιτιστική έκφραση, ο Αναξαγόρας δεν μπορούσε παρά να παίξει πολύ σημαντικό ρόλο καθώς αποτελούσε κατά κάποιο τρόπο τον εξισορροπητικό παράγοντα μεταξύ πολιτικής εξουσίας και πολιτών, αφού υπήρξε αφενός μεν προσωπικός σύμβουλος του Περικλή αφετέρου εκφραστής των αναγκών του δήμου.

            Κοσμολογία

            Στην αφετηρία της σκέψης του Αναξαγόρα βρίσκεται η παρμενίδεια άρνηση γένεσης και φθοράς «κανένα πράγμα δεν γίνεται ούτε χάνεται, αλλά συντίθεται και διαχωρίζεται από προ-υπάρχοντα όντα. Ορθά επομένως θα αποκαλούσε κανείς τη γένεση  «σύμμειξη» και τη φθορά «διαχωρισμό». Προχωρώντας μάλιστα πιο πέρα από τον Εμπεδοκλή δεν δέχεται καν τη δυνατότητα δημιουργίας όντων από τη μείξη των τεσσάρων βασικών ριζωμάτων, αλλά πιστεύει ότι η κάθε επιμέρους υπόσταση θα πρέπει να υπήρχε εξαρχής στον κόσμο.

Η κοσμολογία του Αναξαγόρα κινείται στο πλαίσιο της ιωνικής παράδοσης, την οποία όμως ανανεώνει ουσιαστικά. Και η δική του θεωρία υποστηρίζει ότι στην ιστορία του σύμπαντος υπήρχε μια αρχική κατάσταση, κατά την οποία «όλα τα πράγματα ήταν μαζί». Βασίλευε δηλαδή απόλυτη απροσδιοριστία. Ο Αναξαγόρας ωστόσο δεν κάνει λόγο για ένα πρωταρχικό υλικό, όπως οι Ίωνες στοχαστές αλλά για μια αρχική αδιαφοροποίητη κατάσταση στην οποία περιέχονται όλα τα σπέρματα των όντων, διαφοροποιημένα ποιοτικά ευθύς εξαρχής, αλλά όχι ακόμα συναρμοσμένα μεταξύ τους, στις αναλογίες εκείνες που προσδίδουν σε κάθε πράγμα την ταυτότητα του. Κάθε ον του φυσικού κόσμου περιέχει σε μικρή αναλογία κομμάτια όλων των φυσικών υποστάσεων, αποτελώντας έτσι μια περιεκτική μικρογραφία της πολυμορφίας του σύμπαντος. Όταν εμείς χαρακτηρίζουμε ένα επιμέρους ον ως αυτό ή εκείνο, αναφερόμαστε στην υπόσταση που υπερτερεί μέσα του.

Η κοσμολογία του δεν προϋποθέτει την ύπαρξη μιας φυσικής αρχής, από την οποία γεννήθηκε ο κόσμος αντίθετα πιστεύει ότι οι αρχές αυτές ήταν άπειρες στον αριθμό, καθώς και πανομοιότυπες ως προς την ποιότητα και την ποσότητα. Συνεπώς, ο Αναξαγόρας αντικαθιστά την ιδέα ενός σύμπαντος που αναπτύσσεται κατά τρόπο ευθύγραμμο (από κάτι απροσδιόριστο προς κάτι που είναι προσδιορισμένο) με την πολυπλοκότερη ιδέα ενός κόσμου του οποίου οι ποικίλες φάσεις καθορίζονται από τις ισορροπίες και τις προκαθορισμένες συνδέσεις των συστατικών του στοιχείων. Κανένα στοιχείο δεν είναι απόλυτο ή πρωταρχικό, τίποτα δεν μπορεί να ειδωθεί ξεκομμένο από τις σχέσεις του με ολόκληρο το σύμπαν. Αν σε όλα αυτά τολμήσει κάποιος να αντικαταστήσει τις λέξεις σύμπαν και κόσμος με τη λέξη κοινωνία τότε πολύ εύκολα μπορεί να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι ολόκληρη η κοσμολογία του Αναξαγόρα έχει ως πρότυπό της όλα όσα τη στιγμή εκείνη συμβαίνουν στην Αθήνα με τον τρόπο που συμβαίνουν. Και αυτό γίνεται ακόμα σαφέστερο μέσα από τον τρόπο που ο Αναξαγόρας επιλέγει να οργανώσει αυτό το σύμπαν.

            Η πρωτοκοσμική, λοιπόν, κατάσταση χαρακτηρίζεται από τον Αναξαγόρα ως κατάσταση αδιάκριτης μείξης των σπερμάτων: των βασικών δομικών στοιχείων, τα οποία είναι άπειρα και αθέατα και αποτελούν τις πρώτες μορφές οργάνωσης της πραγματικότητας, ενσωματώνοντας εν δυνάμει τα ουσιώδη συστατικά όλων των υλικών υποστάσεων. Αυτές συντίθενται στη συνέχεια από εκείνα τα βασικά αναλλοίωτα υλικά - σπέρματα, εξακολουθώντας να περιέχουν «λίγο απ'; όλα»

Ο νους

Το πέρασμα από την πρωταρχική αδιαφοροποίητη κατάσταση των «σπερμάτων» στην οργάνωση που χαρακτηρίζει το σύμπαν, οφείλεται κατά τον Αναξαγόρα στην επέμβαση μιας εξωτερικής οργανωτικής αρχής, η οποία επιδρά στο αδιαφοροποίητο και καθορίζει τη διαδικασία της διαμόρφωσής του και αυτή δεν είναι άλλη από το Νου. Σύμφωνα μ'; αυτόν αρχή του κόσμου είναι ο  Νους. Αυτός σε σχέση με τα σπέρματα δεν έχει σχέση «μητρική» δηλαδή δεν τα γεννά ούτε τα τρέφει, αλλά σχέση «πατρικής εξουσίας» λειτουργεί δηλαδή ως αρχή που τα οργανώνει και τα μορφοποιεί σύμφωνα με ένα σχέδιο κι έναν νόμο τον οποίο επιβάλλει ο ίδιος. Ο νους του Αναξαγόρα επιτελεί λειτουργία όμοια με εκείνη της φιλότητας και του νείκους του Εμπεδοκλή: είναι κινητική αιτία που καθορίζει τον τρόπο μείξης και διάκρισης των βασικών και αναλλοίωτων φυσικών υποστάσεων. Ο ίδιος ωστόσο είναι άμεικτος και αμιγής και σε αυτή ακριβώς την ιδιότητα του οφείλεται η απεριόριστη επίδραση που ασκεί στο κοσμικό γίγνεσθαι.

Ωστόσο παρά την κατηγορηματική δήλωση ότι ο νους ελέγχει όλα τα πράγματα, ο Αναξαγόρας φαίνεται να περιορίζει την κοσμολογική λειτουργία του στην εκκίνηση της περιστροφικής κοσμικής κίνησης η οποία ακολούθως συνεχίζεται και επεκτείνεται βάσει δικών της νόμων. Φαίνεται λοιπόν ότι είχε δίκιο ο πλατωνικός Σωκράτης, στον Φαίδωνα, εξέφραζε την απογοήτευσή του για το ρόλο που ο Αναξαγόρας επιφύλασσε στον νου.

            Η γνώση και οι τέχνες

            Σε σχέση με τη γνώση ο Αναξαγόρας πιστεύει ότι αυτή αναπτύσσεται μέσω «της εμπειρίας, της μνήμης, της σοφίας και της τεχνικής» εισάγοντας μια σημαντική καινοτομία: πηγές της γνώσης είναι η εμπειρία και η συσσώρευσή της στη μνήμη. Πιστεύει ωστόσο ότι η γνώση δεν είναι αυτοσκοπός αντίθετα αυτή καταξιώνεται μέσα από την πρακτική εφαρμογή της, στρέφει το βλέμμα του σ'; εκείνες τις τέχνες που είναι μεν διανοητικές συνδέονται όμως στενά με τη χειρωνακτική εργασία (κτίστης, γιατρός) και υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος είναι το ευφυέστερο ζώο, επειδή έχει χέρια».

Βιβλιογραφία

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Ο Ξενοφάνης γεννήθηκε γύρω στο 570 π.Χ. στο Κολοφώνα της Ιωνίας. Όταν αυτός κατελήφθη από τους Μήδους, το 546/5 π.Χ. έφυγε από εκεί και από τότε έζησε τον περισσότερο χρόνο περιπλανώμενος  περνώντας ίσως το μεγαλύτερο μέρος στην Κάτω Ιταλία. Σύμφωνα με την παραδοσιακή ιστοριογραφία υπήρξε ο ιδρυτής της λεγόμενης ελεατικής σχολής.

Δηλώνει ρητά το θαυμασμό του για το Θαλή, πράγμα που μεταφραζόταν σε μια πλήρη αποδοχή όλων όσων είχε επιτύχει ο ιωνικός ορθολογισμός προς αυτή την κατεύθυνση.

Θεολογία

Ο Ξενοφάνης προκειμένου να απευθυνθεί σε ένα όσο το δυνατόν πιο αντιπροσωπευτικό από κοινωνική άποψη ακροατήριο και να ανακόψει την ιδεολογική επιρροή που εξακολουθούσαν να ασκούν στην κοινωνία οι παλαιοί ποιητές του αριστοκρατικού κόσμου, όπως ο εκπρόσωπος της πολεμικής αρετής, Όμηρος, και ο εκφραστής των αξιών της αγροτικής ζωής, Ησίοδος, γράφει σε έμμετρο λόγο. Σκοπός του είναι να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας νέας μορφής συνείδησης για τους κατοίκους των πόλεων, η οποία από τη μια θα είναι απελευθερωμένη από τα κατάλοιπα του παρελθόντος και από την άλλη θα ανταποκρίνεται στις μεγάλες κοινωνικές και πνευματικές αλλαγές που είχαν συντελεστεί κατά τον 7^ο και 6^ο αιώνα. Μέσα σ'; αυτό το πλαίσιο πρώτος στόχος του Ξενοφάνη γίνεται ο ανθρωπομορφισμός της παραδοσιακής θρησκείας, που απαντάται στα ομηρικά ποιήματα και ενσαρκώνεται στους ναούς, στη λατρεία των τοπικών θεών και στα ιερατεία που συνδέονται με αυτή. Σύμφωνα με τον Ξενοφάνη, αυτοί που θέλουν πραγματικά να δείξουν σεβασμό προς το θείο θα πρέπει: να σταματήσουν να το απεικονίζουν με ανθρώπινες μορφές, να πάψουν να του αποδίδουν στοιχεία και τρόπους συμπεριφοράς αντλημένα από τον ανθρώπινο μικρόκοσμο, να μην πιστεύουν ότι εμπλέκεται άμεσα και προσωπικά στις υποθέσεις των ανθρώπων.

Η θέση του για τη δια σκέψης επενέργεια του θεού στον κόσμο, όποια ερωτήματα κι αν αφήνει αναπάντητα, προαναγγέλλει τη διατύπωση αργότερα, ενός εντυπωσιακού για την εξέλιξη του ελληνικού στοχασμού επιχειρήματος: ότι κάθε μεταβολή στο φυσικό σύμπαν μπορεί να εξηγηθεί εύλογα από την επενέργεια μιας νοητικής δύναμης, που η ίδια δεν υπόκειται σε καμιά μεταβολή.

Για τον Ξενοφάνη το θείο είναι ενιαίο, αδιαφοροποίητο και απεριόριστο και συνεπώς, δεν μπορεί παρά να συμπίπτει με το σύνολο του φυσικού κόσμου και να εξαντλείται στη ζωή αυτού του τελευταίου. Η εικόνα του θείου που ο Ξενοφάνης προτείνει είναι μονοθεϊστική. Υπάρχει ένας και μοναδικός θεός, ανόμοιος με τους ανθρώπους στο σώμα και στο πνεύμα, ακίνητος, που κινεί τα πάντα με το νου του. Αυτός ο ένας θεός είναι απαλλαγμένος από τα ανθρώπινα γνωρίσματα και πάθη, δρα όχι με τα όργανα αλλά με το σύνολο της ουσίας του και κυβερνά τον κόσμο μόνο με την πνευματική του ενέργεια. Ο Ξενοφάνης δεν του αρνείται τη σωματική υπόσταση και κατά συνέπεια τη θέση του στο χώρο, ο ίδιος όμως δεν προσδιορίζει που βρίσκεται, που κατοικεί αυτός ο θεός, ο οποίος επιδρά στον κόσμο μόνο με τη διάνοιά του.

Ορισμένοι όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, συνέδεσαν τον θεόν του Ξενοφάνη με το εόν του Παρμενίδη, θωρώντας και τους δύο αρχηγέτες της θεωρίας του ενός, όμως με άλλη αφετηρία κατέληξε ο Ξενοφάνης στην έννοια του ενός θεού και με άλλη ο Παρμενίδης στην σφαίρα του είναι. Άλλοι, όπως ο Θεόφραστος, υπέθεσαν ότι ο θεός του Ξενοφάνη ταυτίζεται με τον κόσμο. Αυτό όμως δεν μπορεί να αληθεύει αφού δεν μπορεί ένας ακίνητος θεός να ταυτίζεται με έναν κόσμο που συνεχώς κινείται και μεταβάλλεται. Η πιο πειστική προσέγγιση της θεολογίας του Ξενοφάνη φαίνεται να είναι αυτή των νεώτερων κυρίως μελετητών οι οποίοι είδαν στο θεό του έναν απομυθοποιημένο Δία, τονίζοντας έτσι την με αντιδραστικό τρόπο εκκίνηση του από την ποιητική παράδοση, η οποία βασίζεται ως ένα βαθμό στην ιδέα των Μιλησίων ότι υπάρχει μια θεία ουσία που, στην περίπτωση του Θαλή και του Αναξιμένη, διαποτίζει κατά κάποιον τρόπο τα αντικείμενα αυτού του κόσμου και τους δίνει ζωή και κίνηση.  Γεγονός ωστόσο παραμένει ότι ο Ξενοφάνης δεν προσδιόρισε τη θέση του θεού στο χώρο, ούτε περιέγραψε τη σχέση του με τον κόσμο, πράγμα που μάλλον υποδηλώνει ότι δεν επεξεργάστηκε αναλυτικά τις θεολογικές του απόψεις.

Κοσμολογία

Η κύρια φυσική θεωρία του Ξενοφάνη, που μοιάζει απλοϊκή στη σύλληψή της, ήταν ότι όλα, ακόμη και οι άνθρωποι, αποτελούνται και προέρχονται από το νερό και τη γη. Η θάλασσα είναι πηγή όλων των ποταμών, αλλά και της βροχής, των νεφών και των ανέμων.

Τη θεωρία αυτή που δίνει προτεραιότητα στο υγρό στοιχείο κατά τις κοσμολογικές διαδικασίες, την ενίσχυσε με μια συμπληρωματική, τη θεωρία ότι κατά περιόδους η γη μετασχηματίζεται σε θάλασσα και αντίστροφα, κανένα ωστόσο από τα δύο στοιχεία δεν εξαφανίζεται ολότελα. Η ζωή κατά τον Ξενοφάνη, όπως και κατά τον Αναξίμανδρο, γεννήθηκε στη λάσπη. Απόδειξη της θεωρίας του αυτής θεωρούσε κατά τις μαρτυρίες, την ύπαρξη απολιθωμάτων, βασίζοντας έτσι τις υποθέσεις του σε παρατηρημένα γεγονότα.

 Γνωσιοθεωρία

Εκτός των θεολογικών και κοσμολογικών θεωριών του ο Ξενοφάνης διατύπωσε απόψεις που θεωρούνται σημαντικές για την εξέλιξη της ελληνικής φιλοσοφίας. Αμφισβήτησε καταρχήν τη βεβαιότητα για την άνευ όρων εγκυρότητα της ανθρώπινης γνώσης, τηρώντας έναντι αυτής τουλάχιστον μια πολύ προσεκτική στάση και οπωσδήποτε θεωρώντας ότι η ανθρώπινη γνώση είναι περιορισμένη. Έτσι, υποστήριξε ότι οι ανθρώπινες πνευματικές κατακτήσεις είναι απλώς γνώμες και ότι ακόμη και όταν κάποιος έχει πλησιάσει περισσότερο την αντικειμενική αλήθεια, ο ίδιος δεν έχει βεβαιότητα γι'; αυτό.

Εξαιτίας όλων αυτών των πεποιθήσεών του και πιστεύοντας παράλληλα στην αξία της προόδου αλλά και ενστερνιζόμενος την αισιόδοξη αντίληψη της ζωής, επιδοκίμασε τη διαρκή αναζήτηση και έρευνα, στοιχεία που συντελούν καίρια στην πρόοδο και τον πολιτισμό.

Τόσο η προσέγγιση του ζητήματος της γνώσης όσο και οι κοσμολογικές του θεωρίες μαρτυρούν γόνιμο κριτικό πνεύμα, που επιδίωκε να θεμελιώνει τις υποθέσεις του σε στέρεες βάσεις, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τα όρια των υποθέσεων αυτών. Με την νέα έννοια του θείου που εισηγείται αναδεικνύεται η ικανότητα του να οδηγεί το στοχασμό σε νέες κατευθύνσεις.

Βιβλιογραφία:

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Η δράση του Θαλή τοποθετείται όχι νωρίτερα από τις αρχές του 6^ου αιώνα π.Χ. Διακρίθηκε στην ακμάζουσα Μίλητο της εποχής εκείνης ως πολιτικός σύμβουλος και κυρίως ως πρωταγωνιστής μιας νέας μορφής γνώσης: μιας γνώσης πρακτικής, μη θρησκευτικής, ουσιαστικά τεχνολογικής. Πιθανόν κατάγονταν από οικογένεια φοινικικής προέλευσης. Τις μαθηματικές έννοιες που παρέλαβε από την ανατολή τις χρησιμοποίησε για να επιλύσει πρακτικά προβλήματα (υπολογισμός απόστασης μεταξύ πλοίων, πρόβλεψη εκλείψεων κ.α.). Τις γνώσεις τις χρησιμοποίησε συχνά τόσο προς ίδιο όφελος (προβλέποντας ότι κάποια χρονιά θα είναι ευνοϊκή για τη σοδειά της ελιάς, αγόρασε όλα τα ελαιοτριβεία, τα οποία εν συνεχεία πούλησε σε υψηλή τιμή) όσο και σε μηχανικές εφαρμογές (εκτροπή ενός ποταμού), ωστόσο, στην αρχαιότητα δεν υπήρχε κανένα έργο του οποίου συγγραφέας να ήταν ο Θαλής.

Κοσμολογία

Στην κοσμολογία του Θαλή κυρίαρχο ρόλο παίζει το νερό. Σύμφωνα με το Θαλή:

Η Γη στηρίζεται (δηλαδή επιπλέει) στο νερό

Το νερό είναι η αρχή των πάντων

Το πώς ο Θαλής έφτασε σε αυτή τη θεωρία δεν είναι γνωστό. Ίσως να τον ώθησαν σ'; αυτή λόγοι απ'; το χώρο της κοσμολογίας ή της μετεωρολογίας, ή του ναυτικού πολιτισμού των ιωνικών πόλεων απ'; όπου και κατάγεται ή τέλος επιρροές από κοσμογονικούς μύθους της Εγγύς Ανατολής.

Το ότι η γη στηρίζεται στο νερό οπωσδήποτε θυμίζει την αντίληψη που συναντάμε στον Όμηρο και στον Ησίοδο, ότι δηλαδή ένας ποταμός, ο Ωκεανός, περιβρέχει τη Γη και είναι η πηγή όλων των νερών. Η ιδέα ωστόσο ότι η Γη επιπλέει στο νερό είναι περισσότερο συγκρίσιμη με αντίστοιχες ιδέες της αιγυπτιακής και Βαβυλωνιακής μυθολογίας. Για ποιο λόγο ο Θαλής υποστήριξε κάτι τέτοιο δεν είναι γνωστό. Πιθανόν στην κίνηση του νερού να ήθελε να αποδώσει την αιτία των σεισμών.

Άγνωστο παραμένει και το τι ακριβώς εννοούσε ο Θαλής όταν έλεγε ότι το νερό είναι «αρχή των πάντων», μπορούμε ωστόσο να εικάσουμε ότι πιθανόν απαντούσε σε μια σειρά ερωτημάτων όπως:

«από τι έγινε ο κόσμος»_____«όλα προήλθαν απ'; το νερό» ή

«από τι αποτελείται ο κόσμος»_____«όλα τα πράγματα αποτελούνται από το νερό» ή και στα δύο, ότι δηλαδή το νερό εκτός από κοσμογονική αρχή είναι και το βασικό συστατικό όλων των πραγμάτων.

Το σημαντικό είναι ότι το νερό παύει να είναι θεός και αναγνωρίζεται μόνο ως φυσικό σώμα.

Η προβληματική του για τον κόσμο δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ούτε προφιλοσοφική ούτε μη ορθολογική. Σημασία ωστόσο έχει ότι ο Θαλής μπόρεσε να αναγάγει τα πολλαπλά φαινόμενα του κόσμου σε μια απρόσωπη, μοναδική και ενιαία αρχή. Το γεγονός αυτό μας επιτρέπει - παρά τις διατυπωθείσες κατά καιρούς ενστάσεις - να μην αρνούμαστε στο Θαλή τον χαρακτηρισμό του φιλοσόφου, του πρώτου μάλιστα φυσικού  εκείνου που προετοίμασε τον δρόμο για τις μεγαλειώδεις κοσμολογικές συλλήψεις που ακολούθησαν.

Θεολογία

Ο Θαλής διαπιστώνοντας ότι μερικά είδη πέτρας, όπως ο μαγνήτης, μπορούν να έχουν περιορισμένη ικανότητα κίνησης, σκέφτηκε ότι έχουν ψυχή, καθώς η ψυχή εκείνη την εποχή πηγή της ζωής και της κίνησης και κατέληξε ότι «ο κόσμος είναι γεμάτος από θεούς» εννοώντας μ'; αυτό ότι ολόκληρος ο κόσμος είναι, κατά κάποιον τρόπο, ζωντανός και έμψυχος, γεγονός που πιστοποιεί η κίνηση, η οποία είναι και απόδειξη ζωής. Η ουσία της αντίληψης του Θαλή ήταν ότι η ψυχή ή η ζωή καλύπτει ένα φάσμα πολύ μεγαλύτερο απ'; όσο φαίνεται. Η άποψη ότι η ύλη έχει ζωή έχει συχνά αποκληθεί με το νεώτερο όρο «υλοζωϊσμός». Σύμφωνα με αυτόν δομικό υλικό του κόσμου θεωρείται το φυσικό στοιχείο, ως αδιάσπαστη ενότητα ύλης και ενέργειας.

Γεωμετρία

Η παράδοση κατατάσσει το Θαλή μεταξύ των «επτά σοφών» και τον σκιαγραφεί ως άνθρωπο με πλατιές γνώσεις και μεγάλη επινοητικότητα σε διάφορους τομείς, όπως στη γεωμετρία, στην αστρονομία στη μηχανική κ.α. Ωστόσο είναι δύσκολο να εξακριβώσουμε ποια είναι ακριβώς η συμβολή του Θαλή στην ιστορία των μαθηματικών. Σύμφωνα με την παράδοση διάφορες μαθηματικές προτάσεις όπως ότι «η διάμετρος διαιρεί τον κύκλο σε δύο ίσα μέρη» ή ότι «οι παρά τη βάση γωνίες ενός ισοσκελούς τριγώνου είναι ίσες»  αποδίδονται στον Θαλή. Η ιστορική κριτική, ωστόσο, είναι επιφυλακτική σε ό,τι αφορά την ορθότητα των πληροφοριών που μας έχει κληροδοτηθεί καθώς στην Αρχαιότητα δεν υπήρχε κανένα έργο του οποίου ο συγγραφέας να ήταν ο Θαλής. Ούτε ο Ηρόδοτος, ούτε ο Πλάτωνας, ούτε ο Αριστοτέλης, ούτε ο μαθητής του Εύδημος, ούτε φυσικά ο Πρόκλος είχαν στα χέρια τους κάποιο γραπτό κείμενο του Θαλή. Υπό αυτές τις συνθήκες, πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι σε αυτά που μας έχουν παραδοθεί.

Επίσης δεν μπορεί να γίνεται λόγος για αληθινές αποδείξεις των παραπάνω προτάσεων από το Θαλή. Την εποχή εκείνη έλειπαν τόσο το λογικό υπόβαθρο όσο και η αξιωματική συγκρότηση που κάνουν δυνατή μια μαθηματική απόδειξη. Αλλά και πέρα από αυτό, η δομή των πρώιμων μαθηματικών της εποχής του Θαλή δεν θα μπορούσε να είναι τόσο αυστηρά λογική ώστε να επιζητείται η απόδειξη πραγμάτων τόσο προφανών όπως για παράδειγμα η ισότητα των δύο μερών στα οποία χωρίζει η διάμετρος τον κύκλο. Η συμβολή, λοιπόν, του Θαλή δεν πρέπει να αναζητηθεί στην απόδειξη αυτών των προτάσεων αλλά στο ότι τα θέματα που μελέτησε ήταν η ομοιότητα μερικών απλών σχημάτων με ίσες γωνίες, οι συνθήκες κάτω από τις οποίες μια ομοιότητα μετατρέπεται σε ισότητα και οι ιδιότητες μερικών συμμετρικών σχημάτων.

Η σημαντικότερη, όμως, συμβολή του Θαλή και γενικότερα των Ιώνων γεωμετρών του 6^ου αιώνα π.Χ. είναι ότι για πρώτη φορά εισήγαγαν ένα νέο ρόλο στο γεωμετρικό σχήμα, ένα ρόλο που δεν είχε στο παρελθόν. Αν και στους αιγυπτιακούς παπύρους και στις βαβυλωνιακές πινακίδες συναντάμε συχνά χαραγμένα γεωμετρικά σχήματα ο ρόλος τους μέχρι τότε ήταν τελείως επουσιώδης, καθώς τα γεωμετρικά σχήματα χρησίμευαν απλώς για να σημειωθούν σε αυτά οι αριθμητικές τιμές των δεδομένων του εκάστοτε προβλήματος (μήκος, ποσότητα κλπ). Με τους Ίωνες φαίνεται ότι το σχήμα γίνεται για πρώτη φορά στην ιστορία, αντικείμενο μελέτης και μαθηματικού στοχασμού. Η χάραξη του σχήματος, ή η θεώρηση του και ο στοχασμός με σκοπό την απόκτηση της γνώσης, η παρατήρηση των βασικών ιδιοτήτων του και στη συνέχεια η δικαιολόγηση του ισχυρισμού (σε ό,τι αφορά τις ιδιότητες) προς τον «άλλο», τον συνομιλητή, αποτελούν ουσιαστικά χαρακτηριστικά του νέου ρόλου του σχήματος, ο οποίος έμελλε να αποτελέσει κρίσιμο παράγοντα για να γνωρίσει η γεωμετρία, στους δύο αιώνες που επακολούθησαν, αυτή την τόσο εντυπωσιακή ανάπτυξη, που κορυφώθηκε με τη συγγραφή των Στοιχείων από τον Ευκλείδη, γύρω στο 300 π.Χ. Και αυτή είναι, ίσως η σημαντικότερη συνεισφορά του Θαλή και των Ιώνων στην ιστορία των μαθημάτικών.

Βιβλιογραφία

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Η δράση του Θαλή τοποθετείται όχι νωρίτερα από τις αρχές του 6^ου αιώνα π.Χ. Διακρίθηκε στην ακμάζουσα Μίλητο της εποχής εκείνης ως πολιτικός σύμβουλος και κυρίως ως πρωταγωνιστής μιας νέας μορφής γνώσης: μιας γνώσης πρακτικής, μη θρησκευτικής, ουσιαστικά τεχνολογικής. Πιθανόν κατάγονταν από οικογένεια φοινικικής προέλευσης. Τις μαθηματικές έννοιες που παρέλαβε από την ανατολή τις χρησιμοποίησε για να επιλύσει πρακτικά προβλήματα (υπολογισμός απόστασης μεταξύ πλοίων, πρόβλεψη εκλείψεων κ.α.). Τις γνώσεις τις χρησιμοποίησε συχνά τόσο προς ίδιο όφελος (προβλέποντας ότι κάποια χρονιά θα είναι ευνοϊκή για τη σοδειά της ελιάς, αγόρασε όλα τα ελαιοτριβεία, τα οποία εν συνεχεία πούλησε σε υψηλή τιμή) όσο και σε μηχανικές εφαρμογές (εκτροπή ενός ποταμού), ωστόσο, στην αρχαιότητα δεν υπήρχε κανένα έργο του οποίου συγγραφέας να ήταν ο Θαλής.

Κοσμολογία

Στην κοσμολογία του Θαλή κυρίαρχο ρόλο παίζει το νερό. Σύμφωνα με το Θαλή:

Η Γη στηρίζεται (δηλαδή επιπλέει) στο νερό

Το νερό είναι η αρχή των πάντων

Το πώς ο Θαλής έφτασε σε αυτή τη θεωρία δεν είναι γνωστό. Ίσως να τον ώθησαν σ'; αυτή λόγοι απ'; το χώρο της κοσμολογίας ή της μετεωρολογίας, ή του ναυτικού πολιτισμού των ιωνικών πόλεων απ'; όπου και κατάγεται ή τέλος επιρροές από κοσμογονικούς μύθους της Εγγύς Ανατολής.

Το ότι η γη στηρίζεται στο νερό οπωσδήποτε θυμίζει την αντίληψη που συναντάμε στον Όμηρο και στον Ησίοδο, ότι δηλαδή ένας ποταμός, ο Ωκεανός, περιβρέχει τη Γη και είναι η πηγή όλων των νερών. Η ιδέα ωστόσο ότι η Γη επιπλέει στο νερό είναι περισσότερο συγκρίσιμη με αντίστοιχες ιδέες της αιγυπτιακής και Βαβυλωνιακής μυθολογίας. Για ποιο λόγο ο Θαλής υποστήριξε κάτι τέτοιο δεν είναι γνωστό. Πιθανόν στην κίνηση του νερού να ήθελε να αποδώσει την αιτία των σεισμών.

Άγνωστο παραμένει και το τι ακριβώς εννοούσε ο Θαλής όταν έλεγε ότι το νερό είναι «αρχή των πάντων», μπορούμε ωστόσο να εικάσουμε ότι πιθανόν απαντούσε σε μια σειρά ερωτημάτων όπως:

«από τι έγινε ο κόσμος»_____«όλα προήλθαν απ'; το νερό» ή

«από τι αποτελείται ο κόσμος»_____«όλα τα πράγματα αποτελούνται από το νερό» ή και στα δύο, ότι δηλαδή το νερό εκτός από κοσμογονική αρχή είναι και το βασικό συστατικό όλων των πραγμάτων.

Το σημαντικό είναι ότι το νερό παύει να είναι θεός και αναγνωρίζεται μόνο ως φυσικό σώμα.

Η προβληματική του για τον κόσμο δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ούτε προφιλοσοφική ούτε μη ορθολογική. Σημασία ωστόσο έχει ότι ο Θαλής μπόρεσε να αναγάγει τα πολλαπλά φαινόμενα του κόσμου σε μια απρόσωπη, μοναδική και ενιαία αρχή. Το γεγονός αυτό μας επιτρέπει - παρά τις διατυπωθείσες κατά καιρούς ενστάσεις - να μην αρνούμαστε στο Θαλή τον χαρακτηρισμό του φιλοσόφου, του πρώτου μάλιστα φυσικού  εκείνου που προετοίμασε τον δρόμο για τις μεγαλειώδεις κοσμολογικές συλλήψεις που ακολούθησαν.

Θεολογία

Ο Θαλής διαπιστώνοντας ότι μερικά είδη πέτρας, όπως ο μαγνήτης, μπορούν να έχουν περιορισμένη ικανότητα κίνησης, σκέφτηκε ότι έχουν ψυχή, καθώς η ψυχή εκείνη την εποχή πηγή της ζωής και της κίνησης και κατέληξε ότι «ο κόσμος είναι γεμάτος από θεούς» εννοώντας μ'; αυτό ότι ολόκληρος ο κόσμος είναι, κατά κάποιον τρόπο, ζωντανός και έμψυχος, γεγονός που πιστοποιεί η κίνηση, η οποία είναι και απόδειξη ζωής. Η ουσία της αντίληψης του Θαλή ήταν ότι η ψυχή ή η ζωή καλύπτει ένα φάσμα πολύ μεγαλύτερο απ'; όσο φαίνεται. Η άποψη ότι η ύλη έχει ζωή έχει συχνά αποκληθεί με το νεώτερο όρο «υλοζωϊσμός». Σύμφωνα με αυτόν δομικό υλικό του κόσμου θεωρείται το φυσικό στοιχείο, ως αδιάσπαστη ενότητα ύλης και ενέργειας.

Γεωμετρία

Η παράδοση κατατάσσει το Θαλή μεταξύ των «επτά σοφών» και τον σκιαγραφεί ως άνθρωπο με πλατιές γνώσεις και μεγάλη επινοητικότητα σε διάφορους τομείς, όπως στη γεωμετρία, στην αστρονομία στη μηχανική κ.α. Ωστόσο είναι δύσκολο να εξακριβώσουμε ποια είναι ακριβώς η συμβολή του Θαλή στην ιστορία των μαθηματικών. Σύμφωνα με την παράδοση διάφορες μαθηματικές προτάσεις όπως ότι «η διάμετρος διαιρεί τον κύκλο σε δύο ίσα μέρη» ή ότι «οι παρά τη βάση γωνίες ενός ισοσκελούς τριγώνου είναι ίσες»  αποδίδονται στον Θαλή. Η ιστορική κριτική, ωστόσο, είναι επιφυλακτική σε ό,τι αφορά την ορθότητα των πληροφοριών που μας έχει κληροδοτηθεί καθώς στην Αρχαιότητα δεν υπήρχε κανένα έργο του οποίου ο συγγραφέας να ήταν ο Θαλής. Ούτε ο Ηρόδοτος, ούτε ο Πλάτωνας, ούτε ο Αριστοτέλης, ούτε ο μαθητής του Εύδημος, ούτε φυσικά ο Πρόκλος είχαν στα χέρια τους κάποιο γραπτό κείμενο του Θαλή. Υπό αυτές τις συνθήκες, πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι σε αυτά που μας έχουν παραδοθεί.

Επίσης δεν μπορεί να γίνεται λόγος για αληθινές αποδείξεις των παραπάνω προτάσεων από το Θαλή. Την εποχή εκείνη έλειπαν τόσο το λογικό υπόβαθρο όσο και η αξιωματική συγκρότηση που κάνουν δυνατή μια μαθηματική απόδειξη. Αλλά και πέρα από αυτό, η δομή των πρώιμων μαθηματικών της εποχής του Θαλή δεν θα μπορούσε να είναι τόσο αυστηρά λογική ώστε να επιζητείται η απόδειξη πραγμάτων τόσο προφανών όπως για παράδειγμα η ισότητα των δύο μερών στα οποία χωρίζει η διάμετρος τον κύκλο. Η συμβολή, λοιπόν, του Θαλή δεν πρέπει να αναζητηθεί στην απόδειξη αυτών των προτάσεων αλλά στο ότι τα θέματα που μελέτησε ήταν η ομοιότητα μερικών απλών σχημάτων με ίσες γωνίες, οι συνθήκες κάτω από τις οποίες μια ομοιότητα μετατρέπεται σε ισότητα και οι ιδιότητες μερικών συμμετρικών σχημάτων.

Η σημαντικότερη, όμως, συμβολή του Θαλή και γενικότερα των Ιώνων γεωμετρών του 6^ου αιώνα π.Χ. είναι ότι για πρώτη φορά εισήγαγαν ένα νέο ρόλο στο γεωμετρικό σχήμα, ένα ρόλο που δεν είχε στο παρελθόν. Αν και στους αιγυπτιακούς παπύρους και στις βαβυλωνιακές πινακίδες συναντάμε συχνά χαραγμένα γεωμετρικά σχήματα ο ρόλος τους μέχρι τότε ήταν τελείως επουσιώδης, καθώς τα γεωμετρικά σχήματα χρησίμευαν απλώς για να σημειωθούν σε αυτά οι αριθμητικές τιμές των δεδομένων του εκάστοτε προβλήματος (μήκος, ποσότητα κλπ). Με τους Ίωνες φαίνεται ότι το σχήμα γίνεται για πρώτη φορά στην ιστορία, αντικείμενο μελέτης και μαθηματικού στοχασμού. Η χάραξη του σχήματος, ή η θεώρηση του και ο στοχασμός με σκοπό την απόκτηση της γνώσης, η παρατήρηση των βασικών ιδιοτήτων του και στη συνέχεια η δικαιολόγηση του ισχυρισμού (σε ό,τι αφορά τις ιδιότητες) προς τον «άλλο», τον συνομιλητή, αποτελούν ουσιαστικά χαρακτηριστικά του νέου ρόλου του σχήματος, ο οποίος έμελλε να αποτελέσει κρίσιμο παράγοντα για να γνωρίσει η γεωμετρία, στους δύο αιώνες που επακολούθησαν, αυτή την τόσο εντυπωσιακή ανάπτυξη, που κορυφώθηκε με τη συγγραφή των Στοιχείων από τον Ευκλείδη, γύρω στο 300 π.Χ. Και αυτή είναι, ίσως η σημαντικότερη συνεισφορά του Θαλή και των Ιώνων στην ιστορία των μαθημάτικών.

Βιβλιογραφία

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Ο Παρμενίδης όπως και οι Ίωνες φυσιολόγοι προσπαθεί κι αυτός να συλλάβει το στοιχείο που ενοποιεί τον κόσμο. Σε αντίθεση όμως με αυτούς δεν αναζητεί την ενότητα σε μια φυσική ουσία (νερό - αέρας - φωτιά) αλλά στην ίδια την οντότητα - ύπαρξη - ουσία των πραγμάτων που μας περιβάλλουν. Δεν αναζητά το «τι» των όντων - την προέλευση, αλλά το «είναι» τους - την ουσία τους.

Ο Παρμενίδης ο οποίος προέρχεται από αριστοκρατική γενιά παρουσιάζει τη θεωρία του όχι σε πεζό αλλά σε ποιητικό λόγο, αρχαΐζουσα επιλογή που στόχο έχει να εμφανίσει τα λεγόμενα του ποιητή ως θεϊκή αποκάλυψη και να προσδώσει σε αυτά δεσμευτικότητα. Είναι φανερό ότι ο ποιητής με αυτόν τον τρόπο θέλει να επιβεβαιώσει την αριστοκρατική - ηρωική - θεϊκή καταγωγή του. Αυτό φαίνεται και από το προοίμιο στο οποίο τον ποιητή υποδέχεται μια ανώνυμη θεά η οποία αποκαλεί τον Παρμενίδη «σύντροφο αθανάτων ηνιόχων» και τονίζει ότι το ότι βρέθηκε μπροστά σ'; αυτή (κάτι που δεν μπορούν να κάνουν όλοι ή αυτοί που δεν έχουν αριστοκρατική καταγωγή) είναι γιατί έτσι ορίζει η «θέμις και η δίκη».

Το ποίημα χωρίζεται σε δύο τμήματα στην Αλήθεια και τη δόξα. Το τμήμα της αλήθειας αν και μικρότερης έκτασης σώθηκε σχεδόν ολόκληρο κάτι που δεν έγινε με το τμήμα της δόξας απ το οποίο σώθηκαν μόνο 44 στίχοι.

Στο τμήμα της αλήθειας η θεά επιχειρεί να προσεγγίσει την καρδιά της αλήθειας σε σχέση με τα φαινόμενα και λέει: «τα δοκούντα θα έπρεπε να είναι απολύτως αποδεκτά: όλα στο σύνολό τους ως όντα». Στην ουσία πρόκειται για τον αντίλογο του Παρμενίδη σ'; όσα συμβαίνουν γύρω του ή γενικότερα για την αντίδραση των αριστοκρατών δια στόματος Παρμενίδη στην ορθολογική θεώρηση των «πραγμάτων» - «φαινομένων» - «όσων μέχρι τότε ίσχυαν» ή είχαν επιβάλει οι προερχόμενοι από «ευγενική» γενιά και κανείς δεν τολμούσε ως τότε να αμφισβητήσει.

Ο αριστοκράτης λοιπόν Παρμενίδης έχοντας αντιληφθεί τις κοσμοϊστορικές αλλαγές που στην εποχή του συντελούνται και διαπιστώσει ότι είναι αδύνατον όλα αυτά να σταματήσουν, προκειμένου να διατηρήσει μέρος της μέχρι τότε ισχύουσας κοσμικής τάξης, κάνει ένα βήμα μπροστά και λέει: τα δοκούντα θα έπρεπε να είναι αποδεκτά: όλα στο σύνολό τους ως όντα. Αποδέχεται λοιπόν την ύπαρξη των φαινομένων θέτει όμως μια νέα παράμετρο, τη νόηση. Πράγματι όλοι μπορούν να έχουν την ικανότητα να κοιτάζουν τον κόσμο γύρω τους και να εκφράζουν τις απόψεις τους, εκείνοι όμως που μπορούν να γνωρίζουν την πραγματική αλήθεια που έχει να κάνει με το «είναι» - την ουσία των πραγμάτων είναι μόνο αυτοί που διαθέτουν το «νοείν».

Η οδός του «είναι» δηλαδή η οδός της ουσίας και το «είναι» είναι «αγέννητο κι ανώλεθρο», «όμοιο και αδιαίρετο», «ακίνητο» και «τέλειο». Η παρούσα κατάσταση «είναι» κι αφού «είναι» δεν μπορεί ταυτόχρονα να «μην είναι», επιπλέον αφού η μόνη αληθινή οδός είναι αυτή του «είναι», αφού το «είναι» ταυτίζεται με το «νοείν» κι αφού το «είναι» - «εόν» δεν είναι δυνατό να δημιουργήθηκε από το μηδέν και ούτε να καταστραφεί, δεν εντάσσεται στη χρονική αλληλουχία παρελθόντος - παρόντος - μέλοντος, δεν παρουσιάζει διαφοροποιήσεις και μετατροπές, είναι μοναδικό και συνεχές, τα δε όρια που το περικλείουν διαφυλάσσουν την πεπερασμένη ακεραιότητά του, ΤΟΤΕ, ακόμα κι αν ειπωθούν - τροποποιηθούν - αλλάξουν πολλά, τούτο δεν θα έχει καμιά σημασία για το «είναι».

Η οντολογία του Παρμενίδη δεν χαρακτηρίζει ως αμετάβλητο και αναλλοίωτο κάθε επιμέρους «ον», αλλά το «είναι» αυτών των όντων. Συνεπώς ο Παρμενίδης δέχεται ότι μπορεί να συμβούν κοσμογονικές αλλαγές στην δομή των πραγμάτων της πόλης στην πραγματικότητα όμως αυτό που πιστεύει είναι ότι η ουσία το είναι αυτών των πραγμάτων θα παραμείνει το ίδιο, καθώς «είναι» και «νοείν» είναι ταυτόσημα και αλληλένδετα άρα αυτοί που έχουν τη νόηση (οι κρατούντες) θα συνεχίσουν να υπάρχουν έναντι αυτών που είναι όμηροι των αισθήσεών, των φαινομένων, των ψευδαισθήσεων τους για ριζική αλλαγή.

Στο τμήμα της δόξας ο Παρμενίδης δια στόματος θεάς επικρίνει του ανθρώπου που επηρεαζόμενοι από τις αισθήσεις τους, διχοτομούν τον κόσμο και κατατάσσουν τα όντα στις δύο αντίθετες και αλληλοαποκλειόμενες «μορφές» του «φωτός» και της «νύχτας», του είναι και του «δεν είναι» του «είναι» και του «μηδενός». Δεν περιορίζεται μόνο σε επικρίσεις των θνητών και της εικόνας που έχουν για τον κόσμο, αλλά παραθέτει και την κοσμογονία και κοσμολογία του που τις παρουσιάζει ως τμήμα της θείας αποκάλυψης.

Αυτό που ο Παρμενίδης ισχυρίζεται είναι ότι: το είναι και το μηδέν, η ύπαρξη και η ανυπαρξία, ο ορατός και αόρατος κόσμος αναμειγνύονται και μεταμορφώνονται σε κοσμικές δυνάμεις που από κοινού δημιουργούν και κυβερνούν τον κόσμο, ενυπάρχοντας σε διαφορετική αναλογία μέσα στα φαινόμενα. Κατά τον Παρμενίδη ακόμα και στη μεταθάνατο ζωή το «είναι» αναμιγνύεται με το «μηδέν». Ο άνθρωπος μετά το θάνατό του δεν περνά στην ανυπαρξία, ο νεκρός δεν είναι «μηδέν», αλλά μετέχει στο «είναι» έχει την ικανότητα να αισθάνεται και αναμένει (μέσω της μετεμψύχωσης) την επιστροφή του στον ορατό κόσμο. Ο Παρμενίδης λοιπόν σε αντίθεση με τους μονιστές Ίωνες φυσικούς, που αναζητούσαν μια αρχή προσφεύγει σε δύο ισότιμες μορφές - αρχές που με τη συνεργασία και ανάμειξή τους δημιουργούν και διέπουν τον κόσμο.

Το ότι στο τμήμα της δόξας ο Παρμενίδης αναπτύσσει ένα δυϊστικό σύστημα ενώ στο τμήμα της αλήθειας ένα μονιστικό δεν σημαίνει ότι αλήθεια και δόξα βρίσκονται σε αντίθεση, αντιθέτως αλληλοσυμπληρώνονται και συνδέονται στενά. Ο μονισμός του τμήματος της Αλήθειας δεν αρνείται την πολλαπλότητα των όντων, αλλά αφορά το «είναι» τους, του οποίου την ενότητα διαπιστώνει το «νοείν». Και οι δύο αφορούν τον κόσμο και τα όντα του απλά τα προσεγγίζουν από διαφορετικές οπτικές η Αλήθεια ασχολείται με το αμετάβλητο είναι τους, ενώ η Δόξα με το κοσμικό γίγνεσθαι.

Λίγο αργότερα ο Πλάτων θα υιοθετήσει τη σκέψη του Παρμενίδη περί αισθητών, θα μετατρέψει το «έον» σε «ιδέες», θα μεταφέρει την κατοχή του νοείν από τον αριστοκράτη στο φιλόσοφο και θα κατοχυρώσει τη γέννηση του κόσμου σε έναν αόρατο Δημιουργό.

Βιβλιογραφία:

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Ο Παρμενίδης όπως και οι Ίωνες φυσιολόγοι προσπαθεί κι αυτός να συλλάβει το στοιχείο που ενοποιεί τον κόσμο. Σε αντίθεση όμως με αυτούς δεν αναζητεί την ενότητα σε μια φυσική ουσία (νερό - αέρας - φωτιά) αλλά στην ίδια την οντότητα - ύπαρξη - ουσία των πραγμάτων που μας περιβάλλουν. Δεν αναζητά το «τι» των όντων - την προέλευση, αλλά το «είναι» τους - την ουσία τους.

Ο Παρμενίδης ο οποίος προέρχεται από αριστοκρατική γενιά παρουσιάζει τη θεωρία του όχι σε πεζό αλλά σε ποιητικό λόγο, αρχαΐζουσα επιλογή που στόχο έχει να εμφανίσει τα λεγόμενα του ποιητή ως θεϊκή αποκάλυψη και να προσδώσει σε αυτά δεσμευτικότητα. Είναι φανερό ότι ο ποιητής με αυτόν τον τρόπο θέλει να επιβεβαιώσει την αριστοκρατική - ηρωική - θεϊκή καταγωγή του. Αυτό φαίνεται και από το προοίμιο στο οποίο τον ποιητή υποδέχεται μια ανώνυμη θεά η οποία αποκαλεί τον Παρμενίδη «σύντροφο αθανάτων ηνιόχων» και τονίζει ότι το ότι βρέθηκε μπροστά σ'; αυτή (κάτι που δεν μπορούν να κάνουν όλοι ή αυτοί που δεν έχουν αριστοκρατική καταγωγή) είναι γιατί έτσι ορίζει η «θέμις και η δίκη».

Το ποίημα χωρίζεται σε δύο τμήματα στην Αλήθεια και τη δόξα. Το τμήμα της αλήθειας αν και μικρότερης έκτασης σώθηκε σχεδόν ολόκληρο κάτι που δεν έγινε με το τμήμα της δόξας απ το οποίο σώθηκαν μόνο 44 στίχοι.

Στο τμήμα της αλήθειας η θεά επιχειρεί να προσεγγίσει την καρδιά της αλήθειας σε σχέση με τα φαινόμενα και λέει: «τα δοκούντα θα έπρεπε να είναι απολύτως αποδεκτά: όλα στο σύνολό τους ως όντα». Στην ουσία πρόκειται για τον αντίλογο του Παρμενίδη σ'; όσα συμβαίνουν γύρω του ή γενικότερα για την αντίδραση των αριστοκρατών δια στόματος Παρμενίδη στην ορθολογική θεώρηση των «πραγμάτων» - «φαινομένων» - «όσων μέχρι τότε ίσχυαν» ή είχαν επιβάλει οι προερχόμενοι από «ευγενική» γενιά και κανείς δεν τολμούσε ως τότε να αμφισβητήσει.

Ο αριστοκράτης λοιπόν Παρμενίδης έχοντας αντιληφθεί τις κοσμοϊστορικές αλλαγές που στην εποχή του συντελούνται και διαπιστώσει ότι είναι αδύνατον όλα αυτά να σταματήσουν, προκειμένου να διατηρήσει μέρος της μέχρι τότε ισχύουσας κοσμικής τάξης, κάνει ένα βήμα μπροστά και λέει: τα δοκούντα θα έπρεπε να είναι αποδεκτά: όλα στο σύνολό τους ως όντα. Αποδέχεται λοιπόν την ύπαρξη των φαινομένων θέτει όμως μια νέα παράμετρο, τη νόηση. Πράγματι όλοι μπορούν να έχουν την ικανότητα να κοιτάζουν τον κόσμο γύρω τους και να εκφράζουν τις απόψεις τους, εκείνοι όμως που μπορούν να γνωρίζουν την πραγματική αλήθεια που έχει να κάνει με το «είναι» - την ουσία των πραγμάτων είναι μόνο αυτοί που διαθέτουν το «νοείν».

Η οδός του «είναι» δηλαδή η οδός της ουσίας και το «είναι» είναι «αγέννητο κι ανώλεθρο», «όμοιο και αδιαίρετο», «ακίνητο» και «τέλειο». Η παρούσα κατάσταση «είναι» κι αφού «είναι» δεν μπορεί ταυτόχρονα να «μην είναι», επιπλέον αφού η μόνη αληθινή οδός είναι αυτή του «είναι», αφού το «είναι» ταυτίζεται με το «νοείν» κι αφού το «είναι» - «εόν» δεν είναι δυνατό να δημιουργήθηκε από το μηδέν και ούτε να καταστραφεί, δεν εντάσσεται στη χρονική αλληλουχία παρελθόντος - παρόντος - μέλοντος, δεν παρουσιάζει διαφοροποιήσεις και μετατροπές, είναι μοναδικό και συνεχές, τα δε όρια που το περικλείουν διαφυλάσσουν την πεπερασμένη ακεραιότητά του, ΤΟΤΕ, ακόμα κι αν ειπωθούν - τροποποιηθούν - αλλάξουν πολλά, τούτο δεν θα έχει καμιά σημασία για το «είναι».

Η οντολογία του Παρμενίδη δεν χαρακτηρίζει ως αμετάβλητο και αναλλοίωτο κάθε επιμέρους «ον», αλλά το «είναι» αυτών των όντων. Συνεπώς ο Παρμενίδης δέχεται ότι μπορεί να συμβούν κοσμογονικές αλλαγές στην δομή των πραγμάτων της πόλης στην πραγματικότητα όμως αυτό που πιστεύει είναι ότι η ουσία το είναι αυτών των πραγμάτων θα παραμείνει το ίδιο, καθώς «είναι» και «νοείν» είναι ταυτόσημα και αλληλένδετα άρα αυτοί που έχουν τη νόηση (οι κρατούντες) θα συνεχίσουν να υπάρχουν έναντι αυτών που είναι όμηροι των αισθήσεών, των φαινομένων, των ψευδαισθήσεων τους για ριζική αλλαγή.

Στο τμήμα της δόξας ο Παρμενίδης δια στόματος θεάς επικρίνει του ανθρώπου που επηρεαζόμενοι από τις αισθήσεις τους, διχοτομούν τον κόσμο και κατατάσσουν τα όντα στις δύο αντίθετες και αλληλοαποκλειόμενες «μορφές» του «φωτός» και της «νύχτας», του είναι και του «δεν είναι» του «είναι» και του «μηδενός». Δεν περιορίζεται μόνο σε επικρίσεις των θνητών και της εικόνας που έχουν για τον κόσμο, αλλά παραθέτει και την κοσμογονία και κοσμολογία του που τις παρουσιάζει ως τμήμα της θείας αποκάλυψης.

Αυτό που ο Παρμενίδης ισχυρίζεται είναι ότι: το είναι και το μηδέν, η ύπαρξη και η ανυπαρξία, ο ορατός και αόρατος κόσμος αναμειγνύονται και μεταμορφώνονται σε κοσμικές δυνάμεις που από κοινού δημιουργούν και κυβερνούν τον κόσμο, ενυπάρχοντας σε διαφορετική αναλογία μέσα στα φαινόμενα. Κατά τον Παρμενίδη ακόμα και στη μεταθάνατο ζωή το «είναι» αναμιγνύεται με το «μηδέν». Ο άνθρωπος μετά το θάνατό του δεν περνά στην ανυπαρξία, ο νεκρός δεν είναι «μηδέν», αλλά μετέχει στο «είναι» έχει την ικανότητα να αισθάνεται και αναμένει (μέσω της μετεμψύχωσης) την επιστροφή του στον ορατό κόσμο. Ο Παρμενίδης λοιπόν σε αντίθεση με τους μονιστές Ίωνες φυσικούς, που αναζητούσαν μια αρχή προσφεύγει σε δύο ισότιμες μορφές - αρχές που με τη συνεργασία και ανάμειξή τους δημιουργούν και διέπουν τον κόσμο.

Το ότι στο τμήμα της δόξας ο Παρμενίδης αναπτύσσει ένα δυϊστικό σύστημα ενώ στο τμήμα της αλήθειας ένα μονιστικό δεν σημαίνει ότι αλήθεια και δόξα βρίσκονται σε αντίθεση, αντιθέτως αλληλοσυμπληρώνονται και συνδέονται στενά. Ο μονισμός του τμήματος της Αλήθειας δεν αρνείται την πολλαπλότητα των όντων, αλλά αφορά το «είναι» τους, του οποίου την ενότητα διαπιστώνει το «νοείν». Και οι δύο αφορούν τον κόσμο και τα όντα του απλά τα προσεγγίζουν από διαφορετικές οπτικές η Αλήθεια ασχολείται με το αμετάβλητο είναι τους, ενώ η Δόξα με το κοσμικό γίγνεσθαι.

Λίγο αργότερα ο Πλάτων θα υιοθετήσει τη σκέψη του Παρμενίδη περί αισθητών, θα μετατρέψει το «έον» σε «ιδέες», θα μεταφέρει την κατοχή του νοείν από τον αριστοκράτη στο φιλόσοφο και θα κατοχυρώσει τη γέννηση του κόσμου σε έναν αόρατο Δημιουργό.

Βιβλιογραφία:

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Εμπεδοκλής

Κοσμολογία

Στη Σικελία του πρώτου μισού του 5ου αιώνα, οι κοινωνικές εντάσεις και η απειλή της Καρχηδόνας είχαν διαμορφώσει μια κατάσταση βίαιων εσωτερικών και εξωτερικών συγκρούσεων και έντονης κοινωνικής αστάθειας στην οποία η ανάγκη ασφάλειας και η νοσταλγία ενός πιο ειρηνικού και πιο δίκαιου παρελθόντος γίνονταν με ευκολία επιθυμία για μια συνολική ανακαίνιση του κόσμου. Ο Εμπεδοκλής γεννημένος στον Ακράγαντα της Σικελίας, επικεφαλής του δημοκρατικού κόμματος του Ακράγαντα υπήρξε ως ένα βαθμό εκφραστής αυτών των αναγκών.

Στη φιλοσοφία του πλάι σε μιαν ισχυρή απαίτηση για πλήρη αιτιολόγηση της πραγματικότητας της ζωής, της φύσης, της ύλης, η οποία ερχόταν σε αντίθεση με την αριστοκρατική άρνηση μιας τέτοιας δυνατότητας, σημαντική θέση κατέχουν διάφορα θέματα ηθικής, ψυχολογικής και θρησκευτικής τάξης, ένα έντονο βίωμα της δυστυχίας και της αδικίας που επικρατούν σε αυτόν τον κόσμο και η ισχυρή επιθυμία επιστροφής σε μια εποχή ειρήνης και αρμονίας.

Σύμφωνα με τον Εμπεδοκλή στην αρχή όλης της φυσικής πραγματικότητας, βρίσκονται, τέσσερα υλικά «ριζώματα», από τα οποία παράγεται η πραγματικότητα όπως ακριβώς ένα φυτό από τις ρίζες του: το νερό, ο αέρας, η γη και η φωτιά. Κάθε αντικείμενο του κόσμου μας προέρχεται από τη σύνθεση αυτών των στοιχείων και κάθε διαφορά πηγάζει από τους απεριόριστους συνδυασμούς αυτών των στοιχείων, από τους οποίους εξαρτάται η επικράτηση πότε της μιας και πότε της άλλης ποιότητας. Τα στοιχεία αυτά είναι αιώνια, απολύτως ίδια με τον εαυτό τους και αμετάβλητα. Όπως η ρίζα ενός φυτού επιτρέπει και υπηρετεί την ανάπτυξη του φυτού χωρίς να χάνει τη δική της υπόσταση, έτσι και τα «ριζώματα» είναι δυναμικά στοιχεία που αναμειγνύονται και διαπλέκονται, δημιουργούν τα όντα και καθορίζουν τις κοσμικές μεταβολές, χωρίς όμως να χάνουν την ταυτότητά τους. Αν και διαιρετά, κάθε μόριό τους διατηρεί πάντοτε τις ίδιες ποιότητες του στοιχείου στο οποίο ανήκει: θερμότητα, ελαφρότητα και ανωφέρεια για τη φωτιά, βαρύτητα, στερεότητα και ψυχρότητα για τη γη κ.ο.κ.

Οι σχέσεις των τεσσάρων «ριζωμάτων» διέπονται από την επίδραση δύο κοσμικών δυνάμεων που είναι επίσης αγέννητες και αιώνιες. Οι δυνάμεις αυτές είναι: η «φιλότης» (αγάπη) και το «νείκος» (μίσος), που τείνουν αντίστοιχα να συνδέουν και να αποσυνδέουν τα στοιχεία και να είναι το μεν πρώτο αρχή ενότητας και γένεσης, το δε δεύτερο χωρισμού και θανάτου. Από φυσική άποψη ιδωμένη, η σχέση αυτών των αρχών προς τα στοιχεία είναι σχέση δύναμης προς ύλη, καθώς οι αρχές δρουν ως δυνάμεις έλξης και απώθησης. Επιπλέον όμως η «φιλότης» και το «νείκος» είναι κοσμολογικές προβολές μιας σύγκρουσης που έχει, πέρα από φυσική και επιστημονική, μεγάλη κοινωνική και ηθική αξία.

Στην κοσμολογία λοιπόν του Εμπεδοκλή τα τέσσερα στοιχεία (νερό, γη, αέρας, φωτιά) και οι δύο πρωταρχικές δυνάμεις («φιλότης», «νείκος), εξηγούν από μόνα τους κάθε πτυχή των φυσικών φαινομένων και διαδικασιών. Εξηγούν μάλιστα την ιστορία του κόσμου στο σύνολό της. Ο Εμπεδοκλής περιέγραφε το κοσμικό γίγνεσθαι ως μια αιώνια και συνεχή διάνυση μιας κυκλικής πορείας χωρίς αρχή και τέλος (αντίστοιχη των δεικτών του ρολογιού). Την πορεία αυτή χαρακτηρίζουν δύο ορόσημα ο θεϊκός «σφαίρος» και η χαοτική δίνη (δίνος).

Η πλήρης επικράτηση της φιλότητας δημιουργεί μια απόλυτα αρμονική κατάσταση, την οποία ο Εμπεδοκλής περιγράφει με τη βοήθεια του τελειότερου γεωμετρικού σχήματος, της σφαίρας, παρουσιάζοντάς την ως θεϊκή μορφή. Σ΄ αυτή την κατάσταση κάθε ίχνος «νείκους» έχει εξοβελιστεί στην περιφέρεια του «σφαίρου» και τα τέσσερα «ριζώματα» βρίσκονται σε μια κατάσταση απόλυτης και ομογενούς μείξης (φάση 1). Η είσοδος του «νείκους» στο «σφαίρο» οδηγεί σε διαμάχη και σε μια διαδικασία αποσύνθεσης και διάλυσης. Με μια διαρκώς επεκτεινόμενη στροβιλική κίνηση (δίνη), τα «ριζώματα» διακρίνονται και αποχωρίζονται, ενώ τα έμβια όντα που δημιουργούνται υπόκεινται στη διαρκώς αυξανόμενη παρουσία και επιρροή του «νείκους» (φάση 2 στη φάση αυτή ανήκει και ο δικός μας παροντικός κόσμος, βαδίζοντας προς μια κατάσταση όλο και μεγαλύτερης διαμάχης και εχθρότητας). Ο «δίνος» αποτελεί τη φάση ολοκληρωτικής κυριαρχίας του «νείκους», που δημιουργεί μια κατάσταση χάους, διάλυσης και ολοκληρωτικής αποσύνθεσης (φάση 3). Τελικά επικρατεί και πάλι η «φιλότητα» και συγκροτείται εκ νέου ο γαλήνιος «σφαίρος» (φάση 4).

Δαιμονολογία

Σε αντιστοιχία με την κυκλική πορεία του κόσμου που περιγράφεται στο Περί «Φύσεως» οι «Καθαρμοί» διηγούνται τις περιπέτειες ενός «δαίμονος»: μιας ψυχής που υπό την επίδραση του «νείκους» υποπίπτει σε κάποιο σοβαρό παράπτωμα και χάνει την αθωότητα  και καθαρότητά της. Η περιπλάνηση και ενσάρκωση της σε διάφορες θνητές μορφές φυτών, ζώων και ανθρώπων αποτελεί μια διαδικασία κάθαρσης και εξαγνισμού. Η σωτηρία της ψυχής από τον κύκλο των μετενσαρκώσεων, η άνοδος της σε ανώτερες μορφές ζωής (βασιλέας, ιερέας) και η  επιστροφή της στη θεία μακαριότητα μπορούν να επιτευχθούν μέσω ενός τρόπου ζωής που συνίσταται στην αδιάλειπτη «κάθαρση» της ψυχής από τη σωματική μόλυνση. Η επίδραση των πυθαγόρειων πρακτικών είναι εμφανής. Ο Εμπεδοκλής προτείνει αποχή από οποιαδήποτε μορφή βίας και αιματοχυσίας (ανθρώπων και ζώων) και επιτάσσει όχι μόνο τη χορτοφαγία αλλά και την άρνηση θυσίας των ζώων στη θρησκευτική τελετουργία, καθώς στο σώμα οποιουδήποτε ζώου μπορεί να κατοικεί ψυχή που κάποτε ανήκε σε άνθρωπο.

 Γνωσιοθεωρία

Ο Εμπεδοκλής, εκτός των άλλων, επεξεργάστηκε μια λεπτομερή θεωρία για την αίσθηση, που άσκησε μεγάλη επίδραση. Σύμφωνα με αυτή, τα αισθητά αντικείμενα παράγουν ένα είδος εκκρίσεων («απορροαί»), οι οποίες μέσω των πόρων του σώματος φτάνουν στα αισθητήρια όργανα, όπου και αναγνωρίζονται από τα όμοιά τους στοιχεία που ενυπάρχουν μέσα μας. Ο Εμπεδοκλής ήταν έτσι ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της άποψης ότι γνωρίζουμε «τα όμοια μέσω ομοίων».

Βιβλιογραφία:

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε και έζησε στην Έφεσο της Ιωνίας στα τέλη του 6ου και στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. σε μια εποχή μεταβατική που σημαδεύεται από μεγάλες κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές ανατροπές. Ζει στη δημοκρατική Έφεσο, με αποτέλεσμα ενώ έχει βασιλική καταγωγή, πράγμα που κάτω από άλλες συνθήκες θα τον οδηγούσε σε σημαντικά πολιτικά αξιώματα, αυτό να είναι αδύνατο να συμβεί. Άνθρωπος συνδεδεμένος με την ακρόπολη, το ναό και τη βασιλεία, ζει σε έναν κόσμο ο οποίος δεν αναγνωρίζει πλέον βασιλείς και έχει πραγματοποιήσει ρήξη με το ναό. Η φιλοσοφία του αντιμετωπίζει κριτικά και με επιφυλάξεις τις θεαματικές αλλαγές και εξελίξεις της εποχής του και παίρνει αποστάσεις τόσο από τη μυθική παράδοση όσο και από τη νέα κοινωνία που ανατέλλει. Καθώς η πρώιμη λυρική ποίηση έχει ήδη «ανακαλύψει» το εγώ και έχει στραφεί στην ατομική ύπαρξη και στον εσωτερικό της κόσμο, ο Ηράκλειτος είναι σε θέση να περιγράψει τη φιλοσοφία του ως «εσωτερική αναζήτηση».

Το γραπτό κείμενο που συνέθεσε ο Ηράκλειτος δεν έχει χαρακτήρα πραγματείας που παραθέτει επιχειρήματα και τα συνδέει λογικά, αλλά συγκροτείται μάλλον ως ένα σώμα από ρήσεις και αποφθέγματα. Η δομή και σύνθεση αυτών των αφορισμών είναι εξαιρετικά και λεπτομερειακά επεξεργασμένη, ενώ το ύφος είναι συχνά ιδιόρρυθμο και αινιγματικό, θυμίζοντας μας χρησμούς. Ο Ηράκλειτος ζει σε μια περίοδο αμφισβήτησης και αλλαγών και βιώνει με τον πλέον έντονο τρόπο την εμπειρία της σύγκρουσης, της διάστασης της αλλαγής που κλονίζει την ισχύουσα έως τότε κοσμική τάξη και οδηγεί σε σύγκρουση του ανθρώπους με τους θεούς, το ναό με την πόλη, τη γνώση με την εξουσία. Από αυτή την εμπειρία σημαδεύεται όλη η σκέψη του.

Οι Πυθαγόρειοι πίστευαν ότι ο κόσμος πρέπει να διέπεται από ενότητα και τάξη. Γι'; αυτό και όρισαν ως αρχή του κόσμου τον αριθμό και μάλιστα το «εν». Γι'; αυτούς ο αριθμός προσδίδει  ενότητα και τάξη στη διάταξη της κοινωνίας και των πραγμάτων. Ο Ηράκλειτος παρ'; ότι συμμερίζεται το αίτημα των Πυθαγορείων για ενότητα και τάξη αντιλαμβάνεται ότι αυτό δεν είναι πλέον δυνατό. Η άποψή του για τη σύσταση του κόσμου διατυπώνεται ως εξής: «πατήρ πάντων ο Πόλεμος». Χρησιμοποιώντας τη λέξη πόλεμο ο Ηράκλειτος δεν αναφέρεται βέβαια στις αιματηρές αναμετρήσεις στα πεδία των μαχών αλλά στην δράση αντίθετων δυνάμεων, στην προοδευτική κίνηση, στην αλλαγή που συμβαίνει και που πρέπει να αναγνωριστούν ως ουσιώδη και αναπόφευκτα χαρακτηριστικά του κόσμου στον οποίο ζούμε. Για τον Ηράκλειτο η πραγματικότητα είναι μια αέναη ροή και μεταβολή, αμοιβαία σύγκρουση όλων των πραγμάτων.

Η μεταβολή και η αμοιβαία σύγκρουση είναι η αιτία όλων των πραγμάτων. Τόσο οι άνθρωποι όσο και τα στοιχεία της φύσης βρίσκονται διαρκώς σε μια συγκρουσιακή κατάσταση προσπαθώντας το ένα να υπερισχύσει του άλλου. Με τον τρόπο αυτό άλλοτε μετατρέπονται και άλλοτε υποτάσσονται. Σε κάθε φάση και πτυχή της πραγματικότητας υπάρχει στο βάθος ο αμείλικτος αγώνας των αντιθέτων, τα οποία ασκούν διαρκώς πιέσεις για τη μεταβολή των διαμορφωμένων ισορροπιών. Ακόμα και στις περιπτώσεις εκείνες που όλα μοιάζουν να βρίσκονται σε κατάσταση ηρεμίας, στην πραγματικότητα πρόκειται μόνο για προσωρινές ισορροπίες ανάμεσα σε θεμελιακά αντίθετες δυνάμεις. Η διδασκαλία αυτή περιγράφεται συχνά ως «ενότητα των αντιθέτων». Ο Ηράκλειτος ωστόσο δεν επιχειρεί να ενοποιήσει τα «αντίθετα» αλλά να δείξει ότι δεν πρόκειται καν για αντίθετα, αλλά για συμπληρωματικά και εναλλασσόμενα μεγέθη και σταθερές. Οι φαινομενικά αντίθετες καταστάσεις, τάσεις και δυνάμεις συνδέονται σε μια συνεκτική σχέση αρμονίας, όσο κι αν οι πολλοί «δεν καταλαβαίνουν ότι αυτό που αντιτίθεται στον εαυτό του συμφωνεί με αυτόν», έτσι ώστε να προκύπτει μια παλίντονος αρμονίη μια αντιθετική αρμονία όπως του τόξου και της λύρας η αρμονία των οποίων είναι δυνατή μέσω μιας συναρμογής αντίρροπων δυνάμεων.

Το ερώτημα τώρα που τίθεται για τον Ηράκλειτο είναι από ποιόν και κάτω από ποιες συνθήκες επιτυγχάνεται η «ενότητα των αντιθέτων». Κατά τον Ηράκλειτο η αρμονική σύνδεση αυτών των αντίρροπων δυνάμεων που έχουν προκύψει μπορεί να επιτευχθεί μόνο από τον «λόγο» και μάλιστα από αυτόν που κατέχει γνώση και μπορεί να αντιληφθεί αυτόν τον «λόγο», δηλαδή το σοφό, διότι αν και ο «λόγος» υπάρχει αιώνια ωστόσο παραμένει απρόσιτος στους πολλούς καθώς αυτός αποκαλύπτεται σε λίγους και εκλεκτούς.  Αυτός είναι και ο λόγος που πολλοί αδυνατούν να κατανοήσουν τη σκέψη του. Ποια όμως η σημασία που δίνει ο Ηράκλειτος στην έννοια του λόγου?

Για τον Ηράκλειτο ο λόγος ταυτίζεται καταρχήν με την ομιλία, την προφορική έκφραση, συγχρόνως όμως και με τη ρυθμιστική εκείνη αρχή που διέπει το σύνολο της πραγματικότητας και συνδέει με σχέσεις αναλογίας όλα τα όντα. Αυτή την αρχή οφείλει να εκφράζει κάθε αληθές λέγειν. Ο «λόγος», επομένως είναι η αιώνια καθολική σχέση που ρυθμίζει την πραγματικότητα, όπως αυτή εκφράζεται γλωσσικά. Οι άνθρωποι ωστόσο, «ενώ βρίσκονται συνεχώς μαζί με τον «λόγο», διαφωνούν μαζί του και αυτά που συναντούν καθημερινά του φαίνονται ξένα».

Μέλημα του Ηράκλειτου  είναι να αφυπνίσει τους «ασύνετους» και να τους οδηγήσει σε συμφωνία και «ομο - λογία» προς τη λογική σχέση που καθορίζει και συνδέει τη βαθύτερη φύση των πραγμάτων. Θέμα του δεν είναι μόνο τα φυσικά όντα που αποτελούσαν το αντικείμενο των Μιλησίων κοσμολόγων, αλλά τα «λόγια και έργα». Ο Ηράκλειτος διακρίνει την ουσιαστική και βαθιά γνώση από την πολυμάθεια και την επιφανειακή προσέγγιση των πραγμάτων και τονίζει: «Ακούγοντας όχι εμένα αλλά τον «λόγο», είναι σοφό να ομολογείται ότι τα πάντα είναι ένα». Ο «λόγος» αφορά τόσο το φυσικό μακρόκοσμο όσο και τον ανθρώπινο μικρόκοσμο. Η κοινωνική συμβίωση συλλαμβάνεται από τον Ηράκλειτο σε μια αναλογία προς το κοσμικό γίγνεσθαι, την προοδευτική κίνηση των πραγμάτων και στηρίζεται εξίσου σε μια κρυφή ενοποιό δύναμη, καθώς: «όλοι οι ανθρώπινοι νόμοι τρέφονται από έναν, τον θείο». Αντίστοιχα ο λόγος διέπει και όλα τα όντα του φυσικού κόσμου δεν αποκαλύπτεται όμως στην επιφάνεια των πραγμάτων αντίθετα «η φύση αγαπάει να κρύβεται» και η ανακάλυψη των νόμων της απαιτεί τη δική μας κοπιώδη προσπάθεια καθώς αυτός ο κόσμος, δεν έγινε ίδιος για όλους, ούτε από άνθρωπο ούτε από θεό, αλλά «ήταν πάντα, είναι και θα είναι φωτιά αείζωη που ανάβει με μέτρο και σβήνει με μέτρο». Για τον Ηράκλειτο, λοιπόν, ο κόσμος, το κεκοσμημένο σύμπαν, δεν είναι αποτέλεσμα δημιουργίας ή «γένεσης» όπως υποστηρίζουν οι κοσμολόγοι αλλά υπάρχει προαιώνια και περιγράφεται ως ζωντανή φωτιά, η οποία εναλλάξ δυναμώνει και εξασθενεί (χωρίς πάντως να σβήνει ποτέ εντελώς). Το ευμετάβλητο ηρακλείτειο «πυρ», διανύει μια κυκλική πορεία, κατά την οποία μεταλάσσεται σε θάλασσα και αυτή σε γη, για να ακολουθήσει η αντίστροφη πορεία μεταλλαγής της γης σε θάλασσα και αυτής σε φωτιά. Το «πυρ» του Ηράκλειτου δεν ταυτίζεται με την υλική φωτιά που συναντάμε καθημερινά, αλλά αποτελεί μια κοσμολογική σταθερά που αέναα μεταβάλλεται, κινείται και μεταμορφώνεται. Για τον Ηράκλειτο θεμελιώδες χαρακτηριστικό της πραγματικότητας τόσο του μικρόκοσμου όσο και του μακρόκοσμου είναι η διαρκής κίνηση και μεταβολή, παρομοίαζε μάλιστα αυτή την πραγματικότητα με ένα ποτάμι που ενώ παραμένει το ίδιο, ενόσω το νερό που κυλάει μέσα του αλλάζει συνεχώς.

Βιβλιογραφία:

Vegetti Mario, Ιστορία της Αρχαίας Φιλοσοφίας, Εκδ. Τραυλός, Αθήνα 2003.

Βιρβιδάκης κ.α., Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη: απο την Αρχαιότητα έως τον 20ο αιώνα, Εκδ. Εαπ, Πάτρα 2000.

Στο κείμενο που ακολουθεί, θα καταβληθεί μια προσπάθεια ανάλυσης των λόγων που οδηγούν στην πτώση και στην ατίμωση αφενός μεν τον Ξέρξη στους Πέρσες του Αισχύλου, αφετέρου δε τον Αίαντα στον Αίαντα του Σοφοκλή. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτή η ανάλυση, κρίνεται σκόπιμο να γίνει μια πρώτη αναφορά στις αξίες, στους θεσμούς αλλά και γενικότερα στο κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο γεννήθηκαν τα δύο αυτά δράματα, μέλη του οποίου αποτελούσαν τόσο οι συγγραφείς τους όσο και οι θεατές στους οποίους απευθύνονταν.

Εισαγωγή

Στα τέλη του 6^ου αιώνα, πέρα απ'; τους πολιτικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς λόγους που οδήγησαν στην εγκαθίδρυση της δημοκρατίας, μια νέα πνευματική στάση που έχει τις ρίζες της στη γόνιμη διεργασία των αρχαϊκών χρόνων, αποδεσμεύει τους ανθρώπους από το γοητευτικό μύθο και τους στρέφει στον ορθολογισμό και στη συνειδητοποίηση της ευθύνης τους απέναντι στον κόσμο και την κοινωνία.

Με το πέρασμα από την αρχαϊκή στην κλασσική περίοδο, με αργά αλλά σταθερά βήματα, κάποιες από τις αξίες των αρχαίων ελλήνων μεταλλάσσονται, ενώ κάποιες άλλες παραμένουν σταθερές και αναλλοίωτες στο χρόνο έτσι: η μονάδα αντικαθίσταται από το σύνολο, ενώ αξίες όπως η ευγενής άμιλλα και η συνεργασία καταλαμβάνουν υψηλές θέσεις στην κλίμακα των αξιών των αρχαίων ελλήνων, οι παλαιοί θεοί εξελίσσονται σε φρουρούς των πόλεων ως «πολιούχοι θεοί», οι αποφάσεις δεν είναι πια αποτέλεσμα ενός προσώπου αλλά πολλών, το ατομικό ζήτημα γίνεται κοινωνικό και συχνά πολιτικό - αποκτώντας ευρύτερες διαστάσεις που αφορούν στο σύνολο - οι επιλογές των ηγετών εξετάζονται σε σχέση με τον αντίκτυπο που αυτές έχουν στο λαό (Πέρσες) - καθώς η ανθρώπινη μοίρα γίνεται μοίρα της πόλης - αφού η ίδια η ύπαρξη του ατόμου είναι συνδεδεμένη με αυτή της πόλης του[1].

«Έχει αδειάσει η γη της Ασίας και ολόκληρη τώρα στενάζει.

Ο Ξέρξης τους οδήγησε, αλί, ο Ξέρξης του αφάνισε, αλί,

ο Ξέρξης τα έκανε όλα αστόχαστα, αυτός και τα πλοία της θάλασσας.

Όμως πως ο Δαρείος δεν προξένησε βλάβη καμιά στους δικούς του πολίτες, ο βασιλιάς ο τοξότης, ο λατρεμένος στα Σούσα.»[2]

Ωστόσο αν και οι δημοκρατικές κοινωνίες του 5^ου αιώνα χαρακτηρίζονταν από το πνεύμα της ευγενούς άμιλλας και της συνεργασίας, ακόμα και σε αυτή την περίοδο, η ανταγωνιστικότητα και η επιδίωξη της προσωπικής τιμής (αρχαϊκές αξίες) μπορούσαν να έρθουν σε σύγκρουση με τις αξίες της συνεργασίας (κλασσικές αξίες). Η επικρατούσα κοινωνική αντίληψη που ήθελε τους πλουσίους και επιτυχημένους επιρρεπείς στην αλαζονεία και στην έλλειψη εγκράτειας, σε συνδυασμό με την ηθική διάσταση της αρχαίας ελληνικής θρησκείας που απορρέει από την πίστη των αρχαίων Ελλήνων ότι, οι θεοί τους ενδιαφέρονται για τη δικαιοσύνη και για τις πράξεις των ανθρώπων, οδηγεί στην πεποίθηση ότι το άτομο εξαιτίας της αλαζονείας του οδηγείται συχνά στο παράπτωμα της ύβρεως. Το παράπτωμα αυτό συνιστά προσβολή της τιμής ή της κοινωνικής θέσης του ατόμου και επισύρει την τιμωρία (Ξέρξης - Αίας), είτε αυτή προέρχεται από τους ανθρώπους (δικαστήρια) - καθώς για μια πράξη ύβρεως, ήταν δυνατό να ασκηθεί ποινική δίωξη - γεγονός που μπορούσε να επισύρει ακόμη και τη θανατική ποινή, είτε από τους θεούς (θεοδικία) - αφού εάν ένας άνθρωπος αμάρτανε, τότε διέτρεχε τον κίνδυνο να προκαλέσει το θυμό των θεών και την τιμωρία - με αποτέλεσμα την πτώση του αμαρτωλού με τα συνακόλουθα αποτελέσματα για ολόκληρη την κοινότητα της οποίας ήταν μέλος[3].

« ...;Να μην ξεστομίσεις λόγο θρασύ για τους θεούς ποτέ σου, μήδε να καυχηθείς, αν απ'; τους άλλους βαραίνεις πιο πολύ σ'; αντρειοσύνη ή σε μεγάλο πλούτο, αφού μια μέρα, φτάνει για να σηκώσει ή να βουλιάξει τ'; ανθρώπινα. Οι θεοί αγαπάνε πάντα τους γνωστικούς και τους κακούς μισούνε.[4]»

Την Ύβρη - κατά την αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων - συνόδευε η Άτη, η οποία μάλιστα λόγω της τεράστιας δύναμής της, προσωποποιήθηκε[5]. Ήταν κόρη του Δια που διέμενε στον Όλυμπο μαζί με τους άλλους θεούς, αλλά τελικά εκδιώχθηκε όταν αυτή θέλησε να επιδείξει τη δύναμη της και πάνω στον ίδιο τον πατέρα της και η οποία «έχει ανάλαφρα ποδάρια, τι στο χώμα δεν τα πατάει, μον'; στα κεφάλια μας απάνω οδεύει πάντα, και τους ανθρώπους βλάφτει μπλέκοντας απ'; τους δυο τον έναν»[6]. Ως αντίβαρο στην ολέθρια επίδραση της Άτης υπήρχαν οι αδελφές της, οι Λιτές, θεότητες της παρακλήσεως και της μετανοίας, «κουτσές, με αλλήθωρα τα μάτια τους, με μούτρα ζαρωμένα, και πολεμούν να φτάσουν τρέχοντας ξοπίσω από την Τύφλα. Μα η Τύφλα, δυνατή, με ολόγερα ποδάρια, τρέχει απ'; όλες πολύ πιο μπρος στη γης ολάκερη, και στους θνητούς προφταίνει κακό να κάνει, κι οι Παράκλησες ξοπίσω τους γιατρεύουν»[7].

Αν σ'; όλα αυτά προστεθεί, αφενός μεν η πεποίθηση των αρχαίων Ελλήνων ότι οι θεοί δεν είναι υπερβατικές - εξωκοσμικές οντότητες που υπήρχαν ανέκαθεν, δημιούργησαν τα πάντα, γνωρίζουν τα πάντα και θα υπάρχουν εσαεί, αλλά είναι κι αυτοί οι ίδιοι δημιουργήματα (συχνά μάλιστα του ίδιου του ανθρώπινου γένους), με αυξημένες σε σχέση με αυτούς δυνάμεις και ικανότητες και εμπλέκονται διαρκώς στις υποθέσεις των ανθρώπων, αφετέρου δε η εμπλοκή της ίδιας της θρησκείας στον καθημερινό βίο - δημόσιο και ιδιωτικό - τόσο της κοινότητας όσο και του ατόμου, εύκολα γίνεται αντιληπτό γιατί η κοινότητα θεωρούσε την ασέβεια - δηλαδή την έλλειψη σεβασμού των κοινά αποδεκτών θρησκευτικών πεποιθήσεων και ιεροτελεστιών - ειδεχθές έγκλημα και παρέπεμπε σε δίκη και εν συνεχεία καταδίκαζε εκείνους που φαίνονταν ένοχοι μιας τέτοιας πράξης. Αντίθετα θεωρούσε ευσεβείς και τιμούσε όσους συμμετείχαν στις διάφορες λατρείες της πόλης, έκαναν άφθονες προσφορές στα ιερά, τιμούσαν με αφοσίωση τους νεκρούς προγόνους («Αίας» Τεύκρος) και τους εφέστιους θεούς και εξασφάλιζαν με τη γενναιοδωρία τους τη διεξαγωγή των δημόσιων τελετουργιών[8]. 

Ο Αισχύλος γεννήθηκε την περίοδο της τυραννίδας και ανδρώθηκε σε μια ταραγμένη για την Αθηναϊκή πολιτεία εποχή. Συνεπώς η αντιμετώπιση της περσικής απειλής και η διαχείριση της εσωτερικής πολιτικής κατάστασης της Αθήνας μέχρι την εδραίωση της δημοκρατίας, ήταν γεγονότα που ο ίδιος έζησε από κοντά. Σύμφωνα μάλιστα με μαρτυρίες, υπηρέτησε ως οπλίτης στο Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα. Είναι λοιπόν σχεδόν βέβαιο ότι όλα αυτά επηρέασαν την πνευματική προσωπικότητα του δραματουργού και το έργο του[9].

Οι «Πέρσες», το αρχαιότερο σωζόμενο δράμα του Αισχύλου, και βέβαια όλης της ελληνικής δραματουργίας, αλλά και το μοναδικό που επικεντρώνεται σε ένα γεγονός που θα ιστορικό, πραγματεύεται ουσιαστικά τον αντίκτυπο που είχε στην περσική αυλή η τρομακτική ήττα των Περσών στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ. και έμμεσα, τη θριαμβευτική νίκη των Αθηναίων. Ο ποιητής το παρουσίασε στο αθηναϊκό κοινό οχτώ μόλις χρόνια μετά τη θρυλική ναυμαχία και αποτελεί το δεύτερο έργο της χαμένης κατά τα άλλα τετραλογίας «Φινεύς», «Πέρσαι», «Γλαύκος Ποτνιεύς» και «Προμηθεύς Πυρκαεύς» (σατυρικό). Τα θέματα των δραμάτων της είναι ανεξάρτητα, πράγμα που σημαίνει ότι η συνεχόμενη τριλογία - προσωπική σύλληψη του Αισχύλου - την πρώιμη περίοδο των «Περσών» δεν είχε γίνει ακόμα κανόνας για τον ποιητή[10].

Ο σεβασμός με τον οποίο αντιμετωπίζει την τραγωδία των εχθρών ο Αισχύλος, ακόμα και την ανδρεία τους σε ορισμένα σημεία, και που παραπέμπει στον ανάλογο σεβασμό του Ομήρου προς τους Τρώες, δείχνει το ιδιαίτερο ήθος και την οξυδέρκεια του ποιητή ο οποίος, αφενός μεν αντιλαμβάνεται πως έτσι εξαίρει πιο πειστικά τους Έλληνες, αφού όσο πιο άξιος είναι ο αντίπαλος, τόσο πιο αξιοθαύμαστη είναι η υπεροχή και η νίκη των ομοεθνών του - που ο ίδιος αποφάσισε να τιμήσει με το έργο του - αφετέρου δε, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου στους Αθηναίους - που την περίοδο αυτή βρίσκονται σε ανοδική πορεία - για το τι μπορεί κι οι ίδιοι να πάθουν αν φερθούν αλαζονικά.

Η υπόθεση των «Περσών» διαδραματίζεται στα Σούσα, πρωτεύουσα της Περσικής αυτοκρατορίας, στο θρόνο της οποίας βρίσκεται ο Ξέρξης. Η έναρξη του δράματος γίνεται από το Χορό (γέροντες Πέρσες που παρέμειναν στην πατρίδα), ο οποίος εκφράζει τη μεγάλη ανησυχία του για την τύχη της εκστρατείας του βασιλιά εναντίον της Ελλάδας. Ο χορός σ'; έναν τόνο επιμνημόσυνης ακολουθίας απαριθμεί τα διάφορα φύλα και τα ονόματα των μεγάλων στρατηγών που πήραν μέρος στην εκστρατεία, καθώς θεωρεί σχεδόν βέβαιη την καταστροφή του στρατεύματος, μοιραία συνέπεια της αλαζονείας που ο Πέρσης αυτοκράτορας επέδειξε στους ιερούς και θείους νόμους.

Η αγωνία κορυφώνεται με την είσοδο στη σκηνή της βασίλισσας Άτοσσας, μητέρας του Ξέρξη, η οποία αφηγείται στους σεβάσμιους γέροντες ένα τρομακτικό όνειρο που είδε, το οποίο συσχετίζει με την τύχη της εκστρατείας στην Ελλάδα. Στη συνέχεια καταφθάνει ένας αγγελιοφόρος που δίνοντας συνταρακτική περιγραφή της μάχης και της καταστροφής του περσικού στόλου, αναγγέλλει τη συμφορά στη Σαλαμίνα.

Πανικόβλητοι Χορός και βασίλισσα επικαλούνται το πνεύμα του πεθαμένου βασιλιά Δαρείου, πατέρα του Ξέρξη, ο οποίος μέσα σ'; αυτή την καταστροφή: αναγνωρίζει την πραγμάτωση παλαιών χρησμών, προφητεύει και άλλες συμφορές για τους αλαζόνες Πέρσες, που έκαψαν τους ναούς των Ελλήνων και πρόσβαλαν τους θεούς με τις αστόχαστες πράξεις τους και συμβουλεύει φρόνηση και μέτρο, γιατί «Ο Δίας στέκεται κριτής σε κάθε υπεροψία υπέρμετρη και τιμωρεί αμείλικτα το θράσος». Στην Έξοδο της τραγωδίας εμφανίζεται και ο ίδιος ο Ξέρξης, ο αίτιος της συμφοράς, ρακένδυτος και πλήρως εξουθενωμένος.Το έργο τελειώνει μέσα σε γενικό θρήνο.

Στο έργο που εξετάζεται, ο Αισχύλος χωρίς φανατισμό και μισαλλοδοξία περιγράφει την καταστροφή των Περσών στη Σαλαμίνα και τον αντίκτυπό της στην Περσία. Σ' όλη την έκταση του δράματος ο ποιητής δείχνει σεβασμό και κάποια συμπάθεια για τους ηττημένους Πέρσες ανάμεικτη με περηφάνια για τη μεγάλη νίκη των Ελλήνων.

Ωστόσο ο Αισχύλος δεν μένει μόνο σ'; αυτό, δηλαδή στο να αποδώσει απλά τιμή στους νικητές μέσα από τη διεξοδική παρουσίαση του θρήνου του ηττημένου αντιπάλου. Απεναντίας εξετάζει τα αίτια που κατά τη γνώμη του οδήγησαν σ'; αυτό το αποτέλεσμα, εκφράζει έναν διαχρονικό πολιτικό και κοινωνικό προβληματισμό και διδάσκει προειδοποιώντας για τους μεγάλους κινδύνους και τις καταστροφές που επιφέρουν η υποτίμηση του «Άλλου», η τυφλή έπαρση, η υπέρμετρη φιλοδοξία, η αλαζονεία της εξουσίας.

Οι εισαγωγικοί αναπαιστοί και το χορικό που ακολουθεί θα μπορούσαν ίσως να χαρακτηριστούν ως ένας ύμνος του μεγαλείου της Περσικής αυτοκρατορίας και του ηγέτη της, αλλά ταυτόχρονα και ένας θρήνος για αυτό που μέλει να χαθεί. Το μέγεθος της δύναμης που ο Ξέρξης χρησιμοποίησε για αυτήν την εκστρατεία, καθώς και η ευφυής λύση που βρήκε προκειμένου να περάσει τα στενά του Ελλήσποντου το πολυπληθές στράτευμα, την προέλευση του οποίου με κάθε λεπτομέρεια ο χορός των γερόντων παραθέτει, μοιάζει τη μια στιγμή να τον κάνει υπερήφανο ενώ την άλλη να τον τρομάζει και να τον προβληματίζει. Η σοφία, που η εμπειρία των χρόνων του έχει προσφέρει, τον κάνει επιφυλακτικό μπροστά στα γεμάτα υπερβολή, έπαρση, και αλαζονεία χαρακτηριστικά τόσο του Ξέρξη όσο και των ενεργειών του, καθώς γνωρίζει ότι «φιλόφρονη καλοπιάνει τον άνθρωπο πρώτα η Άτη, τον πλανά και τον ρίχνει στα δίχτυα σα λεία. Και κανείς ατιμώρητα δεν μπορεί από κει να σωθεί και φύγει. (στ. 11-113)[11]»

Το όνειρο της Άτοσσας, το οποίο τελειώνει με την εικόνα ενός μικρόσωμου γοργόφτερου γερακιού που χιμά και μαδά με τα νύχια του το κεφάλι ενός ζαρωμένου κι ανυπεράσπιστου αετού, λειτουργεί κι αυτό ως προανάκρουσμα της τιμωρίας που ακολουθεί την αλαζονεία και την ύβρη. Η εικόνα, που με τόση μαεστρία χρησιμοποιεί ο Αισχύλος, δηλαδή του αετού (Ξέρξης - Περσικός στρατός) του μεγαλόσωμου αυτού αρπακτικού και σαρκοφάγου πτηνού, συμβόλου της δύναμης και της κυριαρχίας, που εμφανίζεται ζαρωμένος κι ανυπεράσπιστος κάτω απ'; τα νύχια ενός κιρκινεζιού (Ελληνικός στρατός) ενός δηλαδή μικρόσωμου γερακιού, αποδίδει χωρίς πολλά λόγια, τόσο το συσχετισμό των δυνάμεων που πήραν μέρος σ'; αυτή την μάχη, όσο και το ίδιο το αποτέλεσμα της μάχης.

Για τον Αισχύλο η καταστροφή της περσικής βασιλικής δύναμης είναι συνέπεια «Ασέβειας» και «Ύβρεως»[12]. Ο Ξέρξης θύμα της Άτης υπερτιμά τις δυνάμεις του και υπερβαίνει τα όρια του. Η αλαζονεία του τον τυφλώνει και τον οδηγεί στο ύψιστο για τους Έλληνες αμάρτημα την Ύβρη. Θεωρεί ότι είναι ανίκητος και κυρίαρχος όχι μόνο μιας πλειάδας λαών και χωρών αλλά και των ίδιων των στοιχείων της φύσης «καλοκάρφωτο ρίχνοντας δρόμο σα ζυγό στον αυχένα του πόντου (στ. 73-74)[13]».

Όπως σε όλες τις τραγωδίες του Αισχύλου έτσι και στους Πέρσες, θεοί και άνθρωποι συνυπάρχουν[14] σ'; έναν κόσμο που ο ποιητής δομεί χωρίς περιπλοκές. Η νίκη ή η ήττα των ανθρώπων (Ελλήνων - Περσών αντίστοιχα) δεν είναι αποτέλεσμα μόνο δικών τους ενεργειών, είναι κυρίως απόδειξη της εξουσίας των θεών. Οι θεοί ως δίκαιοι κριτές, επαναφέρουν την τάξη εκεί όπου αυτή έχει διασαλευτεί. Η αλαζονική - «υβριστική» συμπεριφορά του Ξέρξη, που έχει υπερβεί τα όρια και έχει ταράξει την κοσμική ισορροπία, θα επιφέρει στη συνέχεια την «άτη» των θεών και τη «νέμεση» που τιμωρεί τον «υβριστή» και αποκαθιστά την ομαλότητα[15].

Ο αγγελιοφόρος μεταφέρει στο Χορό και στην Άτοσσα τα αποτελέσματα αυτής της τιμωρίας. Το ίδιο το υγρό στοιχείο που ο Ξέρξης παραβίασε, αυτό τον καταστρέφει[16] αρχικά στη Σαλαμίνα όπου τα τριακόσια δέκα «όλα κι όλα τα ελληνικά καράβια» (στ. 337-339)[17], κύκλωσαν, χτύπησαν και γύρισαν ανάποδα (στ. 416-418)[18] τα χίλια διακόσια επτά «γοργόδρομα» (στ. 343-344)[19] περσικά καράβια, έτσι ώστε «η θάλασσα χάθηκε απ'; τα τόσα ναυάγια πια γεμάτη κι απ'; το πολύ φονικό. Σωρός οι νεκροί στις ακτές και τα βράχια» (στ. 419-421)[20] και στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια της επιστροφής, σ'; ολόκληρη την Ελλάδα.

Τα ίδια πλοία που ήταν αιτία να «χαθεί η θάλασσα», όταν ο Ξέρξης τα έδεσε στη σειρά θέλοντας να περάσει τα στενά του Ελλήσποντου, τώρα και πάλι «κρύβουν τη θάλασσα», αποτέλεσμα και τιμωρία αυτής του της ενέργειας. Οι ίδιοι στρατιώτες που πέρναγαν πάνω απ'; την πλοιογέφυρα του Ξέρξη, συμμέτοχοι και κοινωνοί της δικής του «ύβρεως», τώρα άλλοι κείτονται νεκροί στις ακτές και στα βράχια (στ. 421)[21], άλλοι πέφτουν τριγύρω απ'; τις κρήνες, πεθαίνοντας από τη δίψα (στ. 483-484, 490-491)[22] κι άλλοι τέλος πνίγονται στα παγωμένα νερά του Στρυμόνα καθώς «οι αχτίνες του θεού (Ήλιου)» (στ. 504)[23] λιώνουν το «κρυσταλλένιο πέρασμα», εμποδίζοντας αυτούς που πάλι πάνω απ'; το νερό, προσπαθούν να περάσουν και να σωθούν.

Σε όλο το έργο οι θεοί είναι πανταχού παρόντες: βλέπουν και κρίνουν και ανάλογα επιβραβεύουν «Την πόλη της Παλλάδας τη σώζουν οι θεοί» (στ. 347)[24] ή τιμωρούν «ένας θεός την άρχισε τη συμφορά μας όλη, Δέσποινα, εκδικητής κακός, που φάνηκε, δεν ξέρω πούθε.» (στ. 352-353)[25] λέει ο αγγελιοφόρος. Οι άνθρωποι αναλαμβάνοντας την ευθύνη των πράξεών τους, αντιλαμβάνονται το σφάλμα τους και μετανοούν συντετριμμένοι «Κι όποιος πιο πριν δεν ήθελε με τίποτε θεούς να λογαριάζει, τώρα προσεύχεται και προσκυνά γη και ουρανό.» Οι αλαζόνες Πέρσες που ασεβούν έναντι των θεών άλλοτε με την ίδια την υπερβολή τους, άλλοτε ταράσσοντας την ισορροπία της φύσης και άλλοτε βεβηλώνοντας ακόμα και τα ιερά των Ελλήνων, πρέπει να τιμωρηθούν[26]. Η τιμωρία και η πτώση είναι μοιραία. Τόσο το προφητικό όνειρο της Άτοσσας όσο και οι διαπιστώσεις (στ. 719 -754)[27], οι προφητείες (στ. 781- 829)[28] και οι παραινέσεις (στ. 830-842)[29] του Δαρείου λειτουργούν ως προανακρούσματα της πτώσης του Ξέρξη (αποτέλεσμα της «ύβρεως» του) αλλά και του λαού του. Το πάλαι ποτέ πολυάνθρωπο και ξακουστό βασίλειο του, όπου ο πλούτος και η χλιδή κυριαρχούσαν καταρρέει καθώς η μοίρα «ποδοπατά» ολόκληρο το γένος των Περσών (στ. 515-516)[30]. Οι γενναίοι στρατηγοί του πέφτουν στη μάχη. Οι στρατιώτες του πέφτουν μπροστά στις ξερές κρήνες αποτελειωμένοι από τη δίψα. Τέλος ο ίδιος πέφτει από το αλαζονικό βάθρο όπου είχε τοποθετήσει τον εαυτό του: σχίζει τα ρούχα του, μην αντέχοντας το θέαμα της συμφοράς που ο ίδιος προκάλεσε και παρουσιάζεται συντετριμμένος και περίλυπος μπροστά στους σεβάσμιους γέροντες, των οποίων την κριτική μοιάζει να μην μπορεί να αντέξει (στ. 914-915)[31].

 Όλη την πορεία του δράματος τη διακρίνει μια ανοδική φορά δραματικής έντασης, που ξεκινά με τα ανησυχητικά προαισθήματα του Χορού, εντείνεται με το όνειρο της Άτοσσας και την αποκάλυψη της καταστροφής που φέρνει ο αγγελιοφόρος, κορυφώνεται με τις προβλέψεις του Δαρείου, ερμηνευτή από το βασίλειο των νεκρών, για να οδηγηθεί στην τελική έξαρση της οδύνης με τη θλιβερότατη εμφάνιση επί σκηνής του εξευτελισμένου και κατακουρελιασμένου βασιλιά Ξέρξη, που προκάλεσε τη συμφορά με την αφροσύνη και την άμετρη αλαζονεία του, προσκρούοντας μοιραία στο σκληρότατο βάθρο της θείας δίκης.

Ο Σοφοκλής γεννήθηκε το 497/6 στον Κολωνό. Υπηρέτησε την πατρίδα του από διάφορες θέσεις, αναλαμβάνοντας στρατιωτικά, οικονομικά και θρησκευτικά καθήκοντα. Οι Αθηναίοι τον εκτιμούσαν ιδιαίτερα, γι` αυτό και τον εξέλεξαν στρατηγό, μαζί με τον Περικλή, στην εκστρατεία της Σάμου το 441-440 π.Χ. Είχε πολλούς φίλους και συνδέθηκε με πολλά εξέχοντα πρόσωπα της εποχής του, όπως τον Κίμωνα, τον Περικλή, τον Ηρόδοτο και άλλους. Η αγάπη του για την Αθήνα τον έκανε να μην την εγκαταλείψει ποτέ, παρά μόνον για να την υπηρετήσει. Στο θέατρο εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 468 π.Χ., όταν νίκησε τον Αισχύλο και στεφανώθηκε από τον Κίμωνα, που μόλις είχε επιστρέψει από τη νικηφόρα εκστρατεία εναντίον των Περσών[32].

Ο "Αίαντας" είναι ο πρώτος -από τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή - ήρωας από μία σειρά αυτοχείρων πρωταγωνιστών. Γράφτηκε μεταξύ 450 και 440 π.Χ., είναι η παλαιότερη από τις επτά σωζόμενες τραγωδίες του Σοφοκλή και μέρος της τριλογίας Αίας - Τεύκρος - Ευρυσάκης. Θεωρείται ότι παρουσιάστηκε προς το τέλος της δεκαετίας του 440π.Χ και ότι ήταν από τα πιο δημοφιλή έργα του συγγραφέα, παρόλο που κατακρίθηκε ότι δε σέβεται την ενότητα της δράσης και του χώρου[33].

Το δράμα αρχίζει με τον Πρόλογο της Αθηνάς, που απευθυνόμενη στον Οδυσσέα - ο οποίος πλησιάζει την σκηνή του Αίαντα, γιατί έχει ακούσει κάποιες ανησυχητικές φήμες - τον κατατοπίζει χαιρέκακα γι' αυτά που έχουν συμβεί: ότι δηλαδή ο Αίαντας αφού νικήθηκε στην κρίση των όπλων του Αχιλλέα, βγήκε τη νύχτα αποφασισμένος να σκοτώσει τους Ατρείδες, προκειμένου να εκδικηθεί για την προσβολή που του έγινε. Εκείνη όμως, προκειμένου να βοηθήσει τους Έλληνες στρατηγούς και ειδικότερα τον προστατευόμενό της Οδυσσέα και να τιμωρήσει τον αλαζόνα και υβριστή Αίαντα, αρχικά του θολώνει το μυαλό, τον οδηγεί πάνω στα κοπάδια των Ελλήνων - κάνοντας τον να πιστέψει ότι ήταν οι Ατρείδες - και να σφάξει αυτά. Στη συνέχεια τον καλεί να βγει απ' τη σκηνή του και τον εμπαίζει με ανατριχιαστικό κυνισμό. Εκεί ο ήρωας, θολωμένος ακόμα από την τρέλα του, επιδεικνύει για μια ακόμη φορά κομπασμό και αλαζονεία, διαπράττει δηλαδή "ύβρη", που βρίσκει την ευκαιρία να καταδικάσει η θεά, επισημαίνοντας στον θορυβημένο Οδυσσέα τους κινδύνους που εγκυμονεί μια τέτοια συμπεριφορά, προοικονομώντας έτσι τη συνέχεια.

Κατόπιν εμφανίζονται μπροστά στη σκηνή του Αίαντα οι Σαλαμίνιοι ναύτες (χορός), έντρομοι και γεμάτοι ανησυχία για όσα έχουν ακούσει, ευελπιστώντας να είναι απλά κακές φήμες. Δυστυχώς όμως οι φήμες επιβεβαιώνονται τόσο από την αιχμάλωτη σύντροφο του Αίαντα Τέκμησσα, όσο κι απ'; όσα οι ίδιοι βλέπουν να διαδραματίζονται μέσα στη σκηνή του Αίαντα. Αργότερα ο ήρωας συνέρχεται από την κρίση τρέλας, αντιμετωπίζει την τραγική πραγματικότητα, αναγνωρίζοντας τι έχει διαπράξει, συνειδητοποιεί τον άθλιο ξεπεσμό του και, μην αντέχοντας την ντροπή, αποφασίζει να αυτοκτονήσει ακολουθώντας τον ηρωικό κώδικα τιμής. Αν και αρχικά μπροστά στη γυναίκα του και το χορό παραμένει αμετακίνητος στην απόφασή του να πεθάνει, λίγο αργότερα εμφανίζεται και πάλι, μοιάζοντας να έχει ανακαλέσει την απόφασή του. Τα λόγια του όμως αυτά είναι ψεύτικα. Καθώς τον πνίγει η απελπισία από την πλήρη γελοιοποίησή του, πηγαίνει στην ακρογιαλιά και αυτοκτονεί πέφτοντας με ορμή πάνω στο σπαθί, που του χάρισε κάποτε ο εχθρός του Έκτορας. Η Τέκμησσα ανακαλύπτει το νεκρό σώμα του και θρηνεί μαζί με τον χορό. Όταν φτάνει ο Τεύκρος - αδελφός του Αίαντα - που έχει μάθει τα γεγονότα, σπεύδει να βοηθήσει μα είναι ήδη αργά. Ο Αίαντας έχει πεθάνει και οι Έλληνες αρχηγοί αρνούνται την ταφή του, ως τιμωρία για όσα έχει διαπράξει.

Ο Τεύκρος συγκρούεται με τους δύο αρχηγούς των Ατρειδών, που απαγορεύουν την ταφή του νεκρού ήρωα. Ο Οδυσσέας όμως, ο άλλοτε άσπονδος εχθρός του, με τη σύνεσή που διέθετει και είχε ήδη επιβραβευθεί, πείθει τελικά τους Ατρείδες να υποχωρήσουν και να επιτρέψουν την ταφή του τραγικού Αίαντα. Το έργο κλείνει με την προετοιμασία της ταφής του ήρωα.

Με μια πρώτη ματιά το ενδιαφέρον του «Αίαντα» επικεντρώνεται στο "θέμα της τιμής", πολύ γνωστό ήδη από τον Όμηρο, ο οποίος εμπνεύσθηκε ολόκληρο το έπος της Ιλιάδας από την προσβολή της τιμής στον άριστο των Ελλήνων Αχιλλέα από τον αρχηγό των Αχαιών Αγαμέμνονα, ενώ με μια δεύτερη μπορεί κανείς μέσα στο έργο αυτό να διακρίνει και μια σειρά άλλων υπαινιγμών για τις αξίες  της κοινωνίας που τόσο οι θεατές όσο και ο ίδιος ο Σοφοκλής είναι μέλη.

Στον «Αίαντα» ο Σοφοκλής επιχειρεί με αφορμή το μύθο του Αίαντα, γιου του Τελαμώνα, από τη Σαλαμίνα, να σκιαγραφήσει την εικόνα του ήρωα και των ηρωικών συμπεριφορών τα οποία είχαν μεν καθιερωθεί στα αρχαϊκά χρόνια οπωσδήποτε όμως επιβίωναν αν και ξεπερασμένα[34] ως πρότυπα στους απλούς ανθρώπους του 5^ου αι. π.Χ.[35].

Ο Αίαντας είναι ένας από τους τραγικότερους ήρωες όλων των επικών ποιημάτων κι ίσως ο πιο δραματικός ήρωας της αρχαίας τραγωδίας. Σύμφωνα με το μύθο, ήταν ο γνωστότερος και ο πιο δυνατός ήρωας, μετά τον ημίθεο Αχιλλέα, ενώ ήταν θνητός. Στο στρατόπεδο των Αχαιών είχε τη σκηνή του στη μια άκρη (ενώ στην άλλη ήταν του Αχιλλέα) για να προστατεύουν καλύτερα τους συμπατριώτες τους από τις επιθέσεις των Τρώων. Η αξία του ως πολεμιστή ήταν αναγνωρισμένη από όλους. Επί δέκα χρόνια στο Ίλιο αγωνιζόταν ενάντια στους Τρώες με μόνες αρχές τον κώδικα του ήρωα. Ο κώδικας αυτός ήταν ουσιαστικά η ίδια η τιμή του ήρωα, η υστεροφημία του απέναντι στους άλλους ήρωες-βασιλείς. Αυτή η τιμή χάθηκε, όταν οι Αχαιοί - με τη μεσολάβηση της Αθηνάς - έδωσαν τα όπλα του νεκρού Αχιλλέα όχι στον γενναιότερο πολέμαρχο (αρχαϊκή αξία), αλλά στον ευφυέστερο (κλασσική αξία) και αγαπητό των θεών αλλά λιγότερο άξιο πολεμιστή, Οδυσσέα[36].

Η αρετή στον κόσμο του Αίαντα είναι συνώνυμη με την τόλμη και την ανδραγαθία. Ο ηρωικός, γενναίος, ανυποχώρητος και γεμάτος αυτοπεποίθηση πολεμιστής, που έχει επίγνωση της ανδρείας του (στ. 364-365 και στ. 418-427 και στ. 439 και 443-449)[37] και αξίωση να του την αναγνωρίσουν οι πάντες, δεν μπορεί να υποφέρει την προσβολή που του έγινε και την ντροπή από μια άδικη κατά τη γνώμη του κρίση (στ.98)[38]. Τυφλωμένος από την Άτη που του έστειλε η θεά Αθηνά και υπό το κράτος της μανίας, αποφασίζει να εκδικηθεί τους αίτιους της συμφοράς του. Η υπερηφάνεια του ήρωα λαβώθηκε, και τα μόνο που μπορεί να την ξεπλύνει σύμφωνα με τον σκληρό ηρωικό κώδικα αξιών που βασίζεται στον ανταγωνισμό και την πρωτιά, είναι το αίμα[39].

Γιατί όμως η θεά του έστειλε την Άτη; Την εξήγηση θα δώσει, μάλιστα πολύ αργά, ο μάντης Κάλχας Γιατί ο Αίαντας εκτός από ανδρείος και τολμηρός υπήρξε άφρων, αλαζόνας και υβριστής[40]. Συγκεκριμένα ξεκινώντας για τον πόλεμο, υπερτίμησε τις δυνάμεις του κι ενώ ο πατέρας του τον συμβούλεψε να προσπαθεί να νικά με το κοντάρι αλλά και με τη βοήθεια του θεού, ο Αίας αλαζονικά μιλώντας του απάντησε ως εξής: «Πατέρα, με των θεών τη βοήθεια κι ο ποιο ασήμαντος θα μπορούσε νίκη να πετύχει· όμως και χωρίς εκείνους έχω πεποίθηση πως θα πάρω αυτή τη δόξα» (στ 767-770). Κι όταν αργότερα κατά τη διάρκεια της μάχης η Αθηνά στάθηκε στο πλευρό του θέλοντας να τον βοηθήσει δίνοντάς του θάρρος, εκείνος «της αντιμίλησε με λόγο φοβερό κι ανείπωτο» (στ. 774)[41]. Έτσι «τη μισητή της θεάς οργή απόχτησε, γιατί δε σκεφτόταν όπως ταιριάζει σ'; άνθρωπο» (στ. 776-777)[42]. Μα κι όταν ακόμα συνειδητοποίησε τι έκανε και μοιάζει να μετανοεί ο Αίαντας και πάλι βλασφημεί[43] αντί να υποσχεθεί σεβασμό στους θεούς και υποχώρηση στους βασιλιάδες αυτός υπόσχεται ακριβώς το αντίθετο (στ. 666-667)[44].

Οι θεοί όμως αγαπούν τους φρόνιμους και μισούν τους κακούς, τους αλαζόνες και όσους κομπορρημονούν για την ανωτερότητα τους και είναι σε θέση μέσα σε μια μέρα με μια τους κίνηση αυτόν που βρίσκεται ψηλά να τον ρίξουν χαμηλά (στ. 127-133)[45] και ο Αίαντας είναι ένας από αυτούς. Έτσι την ίδια ώρα που όλοι είναι συγκλονισμένοι από αυτή την άγρια επίθεση της μοίρας στον άριστο των Ελλήνων, η Αθηνά σαρκάζει μέσα στο μεγαλείο της (στ. 79)[46], καθώς βλέπει στη μοίρα αυτή ένα μόνο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η θεία δύναμη εξωθεί τον άνθρωπο όπου αυτή θέλει (στ. 118)[47].

Όταν οι Λιτές καταφτάνουν, δηλαδή ο Αίαντας συνέρχεται και συνειδητοποιεί τι ακριβώς έκανε, τότε νιώθει διπλά ντροπιασμένος και ατιμασμένος καθώς σκέφτεται ότι αυτός ο τολμηρός ανδρείος άνδρας όχι μόνο δεν κέρδισε τα όπλα του Αχιλλέα, αλλά αντί να σκοτώσει αυτούς που τον γελοιοποίησαν άπλωσε το χέρι και το σπαθί του σε δειλά κι άβουλα ζώα[48]. Η πράξη του δεν εμπίπτει στις αξίες του ηρωικού κώδικα. Μέσα στο μονόλογό του που ακολουθεί, ξετυλίγεται όλος ο ηρωικός κώδικας του οποίου ποια ο ίδιος κατά την άποψή του δεν είναι τιμητής, καθώς κανείς πια μετά από αυτή του την κίνηση δεν τον εκτιμά. Πιστεύοντας - γιατί έτσι επιβάλει ο ηρωικός κώδικας με τον οποίο έχει γαλουχηθεί - ότι εξαιτίας της ενέργειάς του τόσο οι θεοί όσο και οι άνθρωποι, τον μισούν (στ. 457-459)[49] και τον περιγελούν και ότι ακόμα κι ο πατέρας του δεν θα είναι περήφανος γι'; αυτόν - καθώς θα τον δει να παρουσιάζεται μπροστά του γυμνός από βραβεία και λάφυρα του πολέμου - αναζητά μια λύση αντάξια του ηρωικού παρελθόντος του. Έτσι ο ήρωας κάνει μια ύστατη προσπάθεια να ορθώσει το ανάστημά του στέκοντας ανυποχώρητος στις άγριες επιθέσεις της μοίρας, σε αντίθεση με ότι μέχρι τότε είχε προτείνει ο Αισχύλος που ήθελε τον  άνθρωπο έρμαιο της μοίρας του, υπό των θεών, ο ήρωας του Σοφοκλή στέκει απέναντί τους ως μια πλήρως αυτοδύναμη μορφή[50]. Επιλέγει το δρόμο της αυτοδιάθεσης και της προσωπικής αξιοπρέπειας, που χαρακτηρίζει την ελευθερία και την ψυχική του ανάταση, δηλαδή το θάνατο[51].

Αν ληφθεί υπόψη ο ορισμός που ο Αριστοτέλης δίνει για τις αρετές έναν αιώνα μόλις μετά τη διδασκαλία του «Αίαντα», σύμφωνα με τον οποίο αυτές ορίζονται ως το «ηθικό μέσον» ανάμεσα σε δύο ακρότητες, το οποίο κατορθώνεται μόνο υπό την εποπτεία της φρόνησης και καθορίζεται ανάλογα με την περίσταση και την ηθική κοινότητα, για παράδειγμα η ανδρεία είναι αρετή στο μέτρο που βρίσκεται ανάμεσα στην «υπερβολή» του θράσους και στην «έλλειψη» του φόβου και άρα ανδρείος είναι εκείνος που αποφεύγει τα ηθικά άκρα,[52] τότε η ανδρεία του Αίαντα θα μπορούσε να τεθεί υπό αμφισβήτηση. Διότι ναι μεν ο Αίαντας δεν βρίσκεται στο χαμηλότερο άκρο καθώς ο φόβος απουσιάζει απ αυτόν, έχει όμως ξεπεράσει το άλλο άκρο καθώς η αυτοπεποίθησή του έχει υπερβεί τα ανθρώπινα όρια και τον κάνει αλαζόνα[53]. Όμως ο Αίαντας ζει σε μια άλλη εποχή και έχει μεγαλώσει σε μια κοινωνία όπου οι ηθικές αξίες διαφέρουν από αυτές της εποχής του Σοφοκλή πολύ δε μάλλον του Αριστοτέλη. Και μπορεί η υπερβολή στην ανδρεία κατά περιόδους να συγχωρείται ο αλαζόνας όμως και ο άφρων διαχρονικά τιμωρείται και οδηγείται στην πτώση. Και ο Αίαντας αν και υπήρξε άνδρας άριστος υπήρξε και αλαζόνας και άφρων[54] κι ως εκ τούτου θα πρέπει να τιμωρηθεί τόσο απ'; τους θεούς (Αθηνά - Άτη) όσο κι απ'; τους ανθρώπους (Ατρείδες , κρίση όπλων - άρνηση ταφής).

Η αρχαία ελληνική τραγωδία, που σύμφωνα με τον Αριστοτέλη «πολλάς μεταβολάς μεταβάλουσα ...; επαύσατο, επεί έσχε της αυτής φύσιν.»[55] εμφανίζεται στην πλήρη μορφή της στις αρχές του 5^ου αι. π.Χ., όχι απλά ως μια μορφή τέχνης, αλλά ως κοινωνικός θεσμός που εισάγει η πόλη με την ίδρυση των τραγικών αγώνων, πλάι στα νέα πολιτικά και δικαστικά της όργανα. Υπό την επίβλεψη του Επώνυμου άρχοντα και σύμφωνα με τους νέους κανόνες που ισχύουν για όλους τους πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς, η πόλη θεσπίζει και ένα θέαμα για όλους τους πολίτες.

Το γεγονός αφενός μεν ότι η τραγωδία διαδέχεται το αρχαϊκό έπος και τη λυρική ποίηση, αφετέρου δε ότι χάνεται την εποχή του θριάμβου της φιλοσοφίας, επιβεβαιώνει για έναν ακόμα λόγο τον παιδευτικό χαρακτήρα της, καθώς η συμμετοχή σε όλο αυτό μοιάζει να λειτουργεί σαν ο ενδιάμεσος σταθμός εκπαίδευσης του πολίτη που οδηγείται σταδιακά σε μια νέα τάξη πραγμάτων και μια βαθύτερη εσωτερική και φιλοσοφική αναζήτηση. Ήδη από τα τέλη του 6^ου αιώνα π.Χ. ο άνθρωπος έχει αρχίσει να θέτει στον εαυτό του ορισμένα πολύ σημαντικά ερωτήματα για την ύπαρξη του και τη θέση του στον κόσμο, τη σχέση του ΅ε τους θεούς, τα όρια της ελευθερίας του απέναντί στους θεσμούς κλπ.

Μέσα σ'; αυτό το πλαίσιο, οι τραγικοί ποιητές του 5^ου αιώνα π.Χ., εμπνεόμενοι κυρίως από τους μύθους των Ομηρικών επών[56] και έχοντας εισπράξει από το μεγάλο επικό ποιητή το δίδαγμα πως την αλαζονεία ακολουθεί η τιμωρία, εξετάζουν και πραγματεύονται με τον αέρα της ανανέωσης που πνέει παντού, τους χαρακτήρες, τα ήθη, τις αξίες και τις συμπεριφορές των αρχαϊκών ηρώων: ό,τι δηλαδή απέρριψαν προκειμένου να οδηγηθούν στη νέα πόλη με κύρια χαρακτηριστικά την ισότητα, την ισονομία, την ισηγορία και την ισοπολιτεία και καταλήγουν σε συμπεράσματα με καθολική ισχύ που φέρουν ωστόσο έντονη τη σφραγίδα της αρχαϊκής κληρονομιάς. Κατά συνέπεια όλο σχεδόν το έργο τους οικοδομείται πάνω στο δίπολο: ύβρις-τίσις, πράγμα που διαπιστώνουμε τόσο στους «Πέρσες» του Αισχύλου όσο και στον «Αίαντα» του Σοφοκλή. Η διαφορά έγκειται στο ότι το μοτίβο της «ύβρεως», στους μεν «Πέρσες» ταυτίζεται κυρίως με την αρχαϊκή νοοτροπία της παραβίασης της φυσικής τάξης που κατά τον Αισχύλο και τους παλαιότερους δεν πρέπει να διαταραχθεί, στο δε «Αίαντα» με την αμφισβήτηση της εξουσίας[57], τόσο της θεϊκής (Αθηνά) όσο και τις ανθρώπινης (Ατρείδες) και την υιοθέτηση νέων προτύπων με νέες αξίες (Οδυσσέας - Νόηση), αποτέλεσμα των αλλαγών που συντελέστηκαν και ο Σοφοκλής μοιάζει να τις έχει αντιληφθεί και να τις συμμερίζεται.

Αισχύλου, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005.

Αριστοτέλους, Περί Ποιητικής, μτφρ. Σ. Μενάνδρου, εισαγωγή, κείμενο και ερμηνεία Ι. Συκουτρή, Εστία 2004.

Γιόση Μ., «Σοφοκλής», στο: Γράμματα Ι: Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή φιλολογία, Ε. Αλεξίου κ.α., εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2001.

Κουκουζέλη Α., «Οι αξίες των αρχαίων Ελλήνων», στο: Εισαγωγή στον Ελληνικό Πολιτισμό, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Β';.

Lesky Albin, Ιστορία της αρχαίας Ελληνικής λογοτεχνίας, μτφρ. Α. Τσοπανάκη, εκδ. Κυριακίδη, Θεσ/κη 2003.

Lesky Albin, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδης, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2007.

Louise Bruit Zaidman και Pauline Schmitt Pantel, Η θρησκεία στις ελληνικές πόλεις της κλασσικής εποχής, (μετ. Κ. Μπούρας, επιμ. Μ. Τριανταφύλλου εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2007.

Αισχύλος, Πέρσες, Πρόλογος: Δανιήλ Ιακώβ, μετάφραση - ερμηνεία: Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005.

Murray Gilbert, Αισχύλος, Ο δημιουργός της τραγωδίας, μτφρ. Β. Μανδηλαρά, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1993.

Ανδριανού Ε., «Ο Αισχύλος και η μετάβαση της τραγωδίας από την αρχαϊκή στην κλασσική φάση της», στο: Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Ο δραματικός λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001.

Πολίτης. Β. - Κόντος Π., «Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη», στο: Ελληνική Φιλοσοφία και Επιστήμη από την Αρχαιότητα έως τον 20^ο αιώνα.. εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000.

Ομήρου, Ιλιάδα, μτφρ. Ν. Καζαντάκη - Ι. Κακριδή, εκδ. Εστία.

Σοφοκλή, Αίας, μτφρ. Τ. Ρούσσος, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1992.

Σοφοκλή, Αίας, μτφρ. Θ. Μαυρόπουλος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2008.

Winnigton R. P. - Ingram, Σοφοκλής, Ερμηνευτική προσέγγιση, μτφρ. Ν. Πετρόπουλος - Χ. Φαράκλας, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1999.

[1] Κουκουζέλη Α., «Οι αξίες των αρχαίων Ελλήνων», στο: Εισαγωγή στον Ελληνικό Πολιτισμό, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Β'; σελ. 25-72.

[2] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, στ. 548-557.

[3] Κουκουζέλη Α., «Οι αξίες των αρχαίων Ελλήνων», στο: Εισαγωγή στον Ελληνικό Πολιτισμό, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Β'; σελ. 25-72.

[4] Σοφοκλή, Αίας, μτφρ. Τ. Ρούσσος, εκδ. Κάκτος, Αθήνα 1992, στ. 127-133.

[5] Lesky Albin, Ιστορία της αρχαίας Ελληνικής λογοτεχνίας, μτφρ. Α. Τσοπανάκη, εκδ. Κυριακίδη, Θεσ/κη 2003, σελ.357.

[6] Όμηρος, Ιλιάδα, μτφρ. Ν. Καζαντάκη - Ι. Κακριδή, εκδ. Εστία , Τ 91-93.

[7] Όμηρος, Ιλιάδα, μτφρ. Ν. Καζαντάκη - Ι. Κακριδή, εκδ. Εστία, Ι 502-512.

[8] Louise Bruit Zaidman και Pauline Schmitt Pantel, Η θρησκεία στις ελληνικές πόλεις της κλασσικής εποχής, (μετ. Κ. Μπούρας, επιμ. Μ. Τριανταφύλλου εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2007, σελ. 11-21.

[9] Αισχύλος, Πέρσες, Πρόλογος: Δανιήλ Ιακώβ, μετάφραση - ερμηνεία: Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 29-39 και Lesky Albin, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδης, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2007, σελ. 117-125.

[10] Lesky Albin, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδης, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2007, σελ. 141 και Αισχύλος, Πέρσες, Πρόλογος: Δανιήλ Ιακώβ, μετάφραση - ερμηνεία: Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θεσ/κη 2005, σελ.44-46 και Lesky Albin, Ιστορία της αρχαίας Ελληνικής λογοτεχνίας, μτφρ. Α. Τσοπανάκη, εκδ. Κυριακίδη, Θεσ/κη 2003, σελ. 354 και Murray Gilbert, Αισχύλος, Ο δημιουργός της τραγωδίας, μτφρ. Β. Μανδηλαρά, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1993, σελ. 102.

[11] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 237.

[12] Ανδριανού Ε., «Ο Αισχύλος και η μετάβαση της τραγωδίας από την αρχαϊκή στην κλασσική φάση της», στο: Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Ο δραματικός λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001, σελ. 50-55 και [12] Lesky Albin, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδης, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2007, σελ. 142 και Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005 σελ. 124-125.

[13] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ.235.

[14] Murray Gilbert, Αισχύλος, Ο δημιουργός της τραγωδίας, μτφρ. Β. Μανδηλαρά, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1993, σελ. 111.

[15] Lesky Albin, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδης, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2007, σελ. 142 και Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005 σελ.125-128.

[16] Ανδριανού Ε., «Ο Αισχύλος και η μετάβαση της τραγωδίας από την αρχαϊκή στην κλασσική φάση της» στο: Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Ο δραματικός λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, εκδ. Ε.Α.Π., Πάτρα 2001, σελ. 52.

[17] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 261.

[18] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 267.

[19] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 261.

[20] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 267.

[21] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 267.

[22] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 273.

[23] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 275.

[24] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 261.

[25] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 261.

[26] Murray Gilbert, Αισχύλος, Ο δημιουργός της τραγωδίας, μτφρ. Β. Μανδηλαρά, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1993, σελ. 112.

[27] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 297.

[28] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 303 - 309.

[29] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 309.

[30] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 277.

[31] Αισχύλος, Πέρσες, μτφρ. Ευαγ. Αδάμος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2005, σελ. 315.

[32] Lesky Albin, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδης, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2007, σελ. 283-289 και Lesky Albin, Ιστορία της αρχαίας Ελληνικής λογοτεχνίας, μτφρ. Α. Τσοπανάκη, εκδ. Κυριακίδη, Θεσ/κη 2003, σελ.389-390 και Σοφοκλής, Αίας, μτφρ. Θ. Μαυρόπουλος, εκδ. Ζήτρος, Θες/κη 2008. σελ. 45.

[33] Lesky Albin, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, μτφρ. Ν. Χουρμουζιάδης, εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2007, σελ. 283-289 και Lesky Albin, Ιστορία της αρχαίας Ελληνικής λογοτεχνίας, μτφρ. Α. Τσοπανάκη, εκδ. Κυριακίδη, Θεσ/κη 2003, σελ.395-399.

[34] Ανδριανού Ε., «Ο Σοφοκλής και η κλασική φάση της τραγωδίας», στο: Αρχαίο Ελληνικό θέατρο, Ο δραματικός λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, εκδ. ΕΑΠ., Πάτρα 2001, ]]> http://www.lesvosblogs.gr/%ce%a6%ce%b5%cf%81%ce%b5%ce%bd%ce%af%ce%ba%ce%b7_/2009/05/07/%ce%91%cf%81%cf%87%ce%b1%ce%af%ce%b1_%ce%91%ce%b8%ce%ae%ce%bd%ce%b1_%cf%83%cf%85%ce%bc%ce%bc%ce%b5%cf%84%ce%bf%cf%87%ce%b9%ce%ba%ce%ae_%ce%ae_%ce%ac%ce%bc%ce%b5%cf%83%ce%b7_%ce%b4%ce%b7%ce%bc%ce%bf%ce%ba%cf%81%ce%b1%cf%84%ce%af%ce%b1 fereniki1 2009-05-07T10:28:00-04:00 2009-05-07T10:28:00-04:00 Από τις αρχές ήδη του 7^ου αι. π.Χ. η βασιλεία καταλύθηκε στα περισσότερα ελληνικά κράτη. Ο Αριστοτέλης, μάλιστα σχετικά με αυτό, έγραψε ότι το καθεστώς της βασιλείας στην αρχαιότητα εξέπεσε για δύο λόγους: είτε γιατί αναπτύχθηκαν ανταγωνισμοί στο εσωτερικό των βασιλικών γενών, είτε γιατί οι κάτοχοι της βασιλικής εξουσίας κυβέρνησαν τυραννικά, παραβαίνοντας τους νόμους.

Τα βασιλευόμενα πολιτεύματα διαδέχτηκαν τα αριστοκρατικά καθεστώτα στα οποία πολιτικά δικαιώματα είχαν μόνο οι ενήλικες ευγενείς και μάλιστα οι πλουσιότεροι. Κριτήριο για την εκλογή στα υψηλά αξιώματα είναι όχι μόνο η καταγωγή αλλά και ο πλούτος. Και τα αριστοκρατικά όμως πολιτεύματα πολύ σύντομα επέδειξαν μια σειρά αδυναμιών οι οποίες συχνά οδήγησαν σε πολιτικές ταραχές. Ο μεγάλος ανταγωνισμός, προκειμένου να εξασφαλισθεί μια από τις λιγοστές θέσεις βουλευτών και αρχόντων - οι οποίες πρόσφεραν στον κατέχοντα τη θέση αυτή, τιμή, επιρροή και επιπλέον οφέλη -  οδήγησαν συχνά στη βίαια κατάληψη της εξουσίας και τη μετατροπή των πολιτευμάτων αυτών από αριστοκρατικά σε τυραννικά - «μοναρχικά».

Τόσο στα βασιλευόμενα όσο και στα αριστοκρατικά ή τυραννικά πολιτεύματα, κυρίαρχη επιδίωξη των κατεχόντων την εξουσία ήταν η προσωπική ωφέλεια και το ατομικό τους συμφέρον, γεγονός που οδήγησε τα μεγαλύτερα τμήματα του πληθυσμού σε μια σειρά διεκδικήσεων.

Παράγοντες που οδήγησαν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού σε ρήξη με το υπάρχον καθεστώς με κύριο αίτημα την αλλαγή όσων μέχρι τότε ίσχυαν ήταν: η μη συμμετοχή των υπολοίπων ευγενών στα κοινά, ο αποκλεισμός των πολλών από το σώμα των ενεργών πολιτών, η αδυναμία των τελευταίων να συμμετέχουν στην έκδοση αποφάσεων για θέματα που τους αφορούσαν και που ήταν υποχρεωμένοι να τηρούν, η αλλαγή στην πολεμική οργάνωση - οπλιτική φάλαγγα -  η οποία επιπλέον έφερε και μια γενικότερη αλλαγή στην νοοτροπία των «οπλιτών πολιτών» οδηγώντας τους στο να διεκδικήσουν μερίδιο στη λήψη αποφάσεων και ως εκ τούτου συμμετοχή στα κοινά, η επιβολή νόμων πιεστικών και άδικων που οδήγησαν πολλούς μικροιδιοκτήτες γης στο δανεισμό και εν συνεχεία στη φτώχεια και τη δουλεία[1].

Οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές, που είχαν ξεκινήσει ήδη από τον 8^ο αι. π.Χ. στον ελλαδικό χώρο γενικότερα και στην Αθήνα ειδικότερα, συνδυασμένες με την επιτακτική ανάγκη για κωδικοποίηση του άγραφου - εθιμικού δικαίου (τέλη 7^ου αι. π.Χ) και την ενασχόληση με αυτό εμπνευσμένων ανδρών (ιδιαίτερα από τον 6^ο αι. και μετά), συντέλεσαν στην διαμόρφωση και εδραίωση του δημοκρατικού πολιτεύματος.

 Τα στοιχεία εκείνα που προσδίδουν δημοκρατικότητα σ'; ένα πολίτευμα στην αρχαία Ελλάδα αφορούν κυρίως: στα δικαιώματα των πολιτών και στον τρόπο λειτουργίας της πολιτείας. Το πολίτευμα που υιοθετήθηκε στην αρχαία Αθήνα παραμένει ένα μοναδικό φαινόμενο άμεσης δημοκρατίας, όπου οι ενεργοί πολίτες, δεν εξέλεγαν αντιπροσώπους για να αποφασίζουν στο όνομά τους, αλλά έπαιρναν οι ίδιοι αποφάσεις νομοθετικού και εκτελεστικού περιεχομένου[2].

Η αθηναϊκή δημοκρατία δεν επεδίωξε να εξαλείψει τις κοινωνικές ή οικονομικές ανισότητες (κάτι τέτοιο για τους Αθηναίους θα οδηγούσε μοιραία σε τυραννία). Επέτυχε ωστόσο να εγκαθιδρύσει ένα σύ­στημα πολιτικής ισότητας το οποίο εξασφάλιζε την κοινωνική γαλήνη και ισορροπία. Επιπλέον και το οποίο δεν στηριζόταν στην αρχή των ίσων δικαιωμάτων (ισο­μοιρία), αλλά σε τρεις άλλες εξίσου σημαντικές αρ­χές: την ισονομία, την ισοτιμία, και την ισηγορία. Η βάση αυτής της πολιτικής ισότητας  και κατ'; επέ­κταση της ίδιας της αθηναϊκής δημοκρατίας ήταν η κυριαρχία του δήμου, η οποία εκφραζόταν κυ­ρίως δια μέσου των συνελεύσεων της Εκκλησίας του Δήμου και της Βουλής, των δικαστηρίων και των αρχόντων. Κάθε πολίτης έχει δικαίωμα να διοικεί, να αποφασίζει και να δικάζει. Αυτά είναι τα τρία στοιχεία που δηλώνουν τα πλήρη πολιτικά δικαιώματα.

Η ενεργός συμμετοχή του πολίτη στα κοινά ήταν ζωτικής σημασίας, γιατί από αυτήν εξαρτιόταν η λει­τουργία του πολιτεύματος, αν και αρχικά, τόσο ο Σόλων όσο και ο Κλεισθένης απέφυγαν να καταστήσουν προσιτά τα ανώτερα αξιώματα σε όλους τους πολίτες. Το περιεχόμενο όμως αυ­τής της ενεργούς συμμετοχής μεταβαλλόταν όσο η δημοκρα­τία εξελισσόταν[3].

Η θεμελίωση της δημοκρατίας ήταν το αποτέλεσμα πολιτικών μεταρρυθμιστικών μέτρων που έδωσαν την εξουσία σε όλους τους ενήλικες πολίτες - το δήμο - και ανέδειξαν κυρίαρχο πολιτειακό όργανο την Εκκλησία του Δήμου: δηλαδή τη συνέλευση όλων των ενήλικων πολιτών, ανεξαρτήτως κοινωνικής θέσης και οικονομικής κατάστασης, αρκεί να ήταν άνδρες ελεύθεροι και να κατάγονταν από γονείς Αθηναίους. Οι γυναίκες, οι δούλοι και οι μέτοικοι δεν συμπεριλαμβάνονται σε αυτούς που κατέχουν το δικαίωμα του πολίτη[4].

1.1.     Οι μεταρρυθμίσεις του  Σόλωνα

Οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα υπήρξαν η αφετηρία μιας κίνησης που θα έκανε την Αθήνα τον επόμενο αιώνα το πιο δημοκρατικό κράτος της αρχαιότητας καθώς το  νομοθετικό του έργο περιλάμβανε μια σειρά μέτρων που είχαν ως άμεσο ή έμμεσο αποτέλεσμα τη βαθμιαία αύξηση συμμετοχής των κατώτερων εισοδηματικών τάξεων στα πολιτειακά όργανα της Αθήνας.

Τα πρώτα μέτρα που έλαβε ο Σόλων ήταν η σεισάχθεια (αποτίναξη των βαρών) και η κατάργηση του «δανείζειν επί σώμασι». Και τα δύο μέτρα υπήρξαν εξαιρετικά ριζοσπαστικά για την εποχή καθώς πέραν του ότι έθιγαν κεκτημένα δικαιώματα των αριστοκρατών, οικονομικού χαρακτήρα, ο δε Αθηναίος αγρότης γίνεται πλέον πλήρες μέλος της πολιτικής κοινότητας και ως εκ τούτου ανοίγει ο δρόμος για την πλήρη συμμετοχή του σ'; αυτή, με δεδομένο ότι η κυριότητα της γης που καλλιεργούσε περιήλθε και πάλι στα χέρια του.

Στη συνέχεια ρύθμισε τα δικαιώματα και τις φορολογικές υποχρεώσεις των πολιτών ανάλογα με τα εισοδήματα: διαίρεσε τους πολίτες σε τέσσερις εισοδηματικές τάξεις[5] - ανάλογα με το μέγεθος της ετήσιας προσόδου από αγροτικές ή άλλες δραστηριότητες - με βάση τις οποίες ρυθμίζονταν τόσο τα δικαιώματα όσο και οι υποχρεώσεις των πολιτών. Οι μεραρρυθμίσεις αυτές ενίσχυσαν τους μικρομεσαίους αγρότες, αλλά και όσους ασκούσαν κάποιο επάγγελμα εκτός της γεωργίας και απάλειψαν τα στεγανά της καταγωγής, που εμπόδιζαν αυτούς που πλούτιζαν από κάποιο επάγγελμα να ανέλθουν σε ανώτερες κοινωνικές τάξεις και να αναλάβουν αξιώματα.

Επιπλέον έδωσε δικαίωμα στην κατώτερη τάξη, τους θήτες, να συμμετέχουν στην εκκλησία του δήμου, δίνοντας τους βέβαια, μόνο το δικαίωμα του εκλέγειν, όχι του εκλέγεσθαι. Στο εξής, πολίτες λογίζονται όλοι οι ενήλικες άνδρες που κατοικούσαν στην Αττική και ήταν απόγονοι κατοίκων της Αττικής, μελών ιωνικών κοινοτήτων.

Άλλα μέτρα που έλαβε και είχαν ως αποτέλεσμα τη διεύρυνση της λαϊκής συμμετοχής ήταν και τα εξής: μετέφερε στην εκκλησία του δήμου την αρμοδιότητα της εκλογής των αρχόντων, που είχε ως τότε ο Άρειος Πάγος[6], και ίδρυσε ένα νέο βουλευτικό σώμα, τη βουλή των τετρακοσίων στο οποίο μετέφερε τις προβουλευτικές αρμοδιότητες[7] που είχε ως τότε και πάλι ο Άρειος Πάγος.

Αν συγκρίνουμε  το μέχρι τότε αριστοκρατικό σώμα του Αρείου Πάγου, στο οποίο συμμετείχαν μόνο πεντακοσιομέδιμνοι που είχαν θητεύσει ως άρχοντες και είχαν εκλεγεί από τον ίδιο τον Άρειο Πάγο σύμφωνα με τη διαδικασία που ίσχυε πριν τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα, η βουλή των τετρακοσίων ήταν σαφώς πιο δημοκρατική. Αφενός μεν απαρτίζονταν από 400 εκλεγμένα μέλη, που προέρχονταν και από τις τέσσερις φυλές της Αθήνας, αφετέρου δε επειδή αυτά τα μέλη μπορούσαν να ανήκουν στις δύο ή στις τρεις πρώτες τάξεις[8].

Στο χώρο της δικαιοσύνης οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα ήταν επίσης σημαντικές προς την κατεύθυνση του εκδημοκρατισμού και του ελέγχου της εξουσίας και ως εκ τούτου είχαν ως αποτέλεσμα τη βαθμιαία άμεση ή έμμεση αύξηση της συμμετοχής των κατώτερων εισοδηματικών τάξεων στα πολιτειακά όργανα της Αθήνας. Ο Σόλων έδωσε τη δυνατότητα σε κάθε πολίτη οποιασδήποτε τάξης να καταγγέλλει στον Άρειο Πάγο οποιονδήποτε, ακόμα και άρχοντα, με αγωγή. Επίσης ιδρύοντας την Ηλιαία, ένα λαϊκό δικαστήριο με πολλά μέλη, ως αντίβαρο του Αρείου Πάγου σε θέματα απονομής δικαιοσύνης έδωσε την δυνατότητα σε ένα μεγάλο μέρος των πολιτών να συμμετέχει σ'; αυτή.

Ασφαλώς, οι αλλαγές αυτές ήταν πολλές και ριζοσπαστικές, ωστόσο, το πολίτευμα παρέμενε "τιμοκρατικό": στις ανώτατες δημόσιες θέσεις εκλέγονταν μόνο πρόσωπα από τις δύο ανώτερες τάξεις των ευγενών ("πεντακοσιομέδιμνοι" και "ιππείς") ενώ από τις υπόλοιπες δύο τάξεις, οι μεν "ζευγίτες" ήταν εκλόγιμοι μόνο σε κατώτερες αρχές ενώ οι "θήτες" σε καμία. Σε κάθε περίπτωση όμως ένα είναι βέβαιον, ο Σόλωνας διαμόρφωσε τους θεσμούς ή έβαλε τα θεμέλια πάνω στα οποία θα στηρίζονταν και θα εξελίσσονταν το οικοδόμημα της Δημοκρατίας[9].

1.2.     Οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη

Έπειτα από μια αναστολή της δημοκρατικής εξέλιξης με την τυραννία των Πεισιστρατιδών, που κι αυτή στράφηκε κατά της αριστοκρατίας και των γενών, η συμμετοχικότητα των πολιτών και ως εκ τούτου η δημοκρατία τελειοποιείται με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη. Ο Αριστοτέλης μάλιστα για το συγκεκριμένο θέμα θα πει ότι: από το Σόλωνα «αρχή δημοκρατίας εγένετο», ενώ η πολιτεία του Κλεισθένη «δημοτικωτέρα πολύ του Σόλωνος εγένετο». Με το νέο πολιτειακό σύστημα που εφάρμοσε καταργήθηκαν οι θεσμοί των γενών και των φυλών που αποτελούσαν τη βάση της κοινωνικής διαίρεσης. Η νέα πολιτειακή δομή βασιζόταν στην τοπογραφία[10]. Οι τέσσερις παλαιές φυλές αντικαταστάθηκαν με δέκα τεχνητές φυλές.

Ο Κλεισθένης με την αναδιάρθρωση των φυλών μετατοπίζει το πολιτικό κέντρο βάρους στους δήμους οι οποίοι αποκτούν διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια, με δική τους εκκλησία, αιρετές - κληρωτές αρχές, περιουσία, ταμείο και αρχεία. Ενώ λοιπόν παλιότερα η βάση για να διεκδικήσει κάποιος την ιδιότητα του πολίτη ήταν η φρατρία του πατέρα του, μετά τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη η διαδικασία αυτή μεταφέρονταν στο δήμο. Με αυτόν τον τρόπο η αναγνώριση της ιδιότητας του πολίτη στο νέο άνδρα που με την ενηλικίωση του διεκδικούσε, εξαρτιόταν από την ψήφο «του γείτονά του»[11]. Μέσα από αυτούς τους πολίτες των δήμων θα προκριθούν οι καλύτεροι κι απ αυτούς θα κληρωθούν οι πενήντα βουλευτές που θα εκπροσωπούν τις φυλές με αποτέλεσμα η Βουλή να διευρυνθεί (500 μέλη, 50 από κάθε φυλή) και να αναλάβει, σε σύμπραξη με τους άρχοντες, και τη διοίκηση της πολιτείας. Οι βουλευτές οριστικά πλέον εκλέγονται από όλες τις τάξεις εκτός από αυτήν των θυτών.

Ένα εξαιρετικά σημαντικό μέτρο που αποδίδεται στον Κλεισθένη και έχει ως άμεσο αποτέλεσμα την αύξηση συμμετοχής των κατώτερων τάξεων στα πολιτικά πράγματα ήταν η πολιτογράφηση μετοίκων αλλά και απελεύθερων, με αποτέλεσμα μεγάλος αριθμός κατοίκων της Αττικής να αποκτήσει δικαιώματα αθηναίου πολίτη.

Ο οστρακισμός ήταν επίσης ένα προληπτικό μέτρο (ο Αριστοτέλης το αποδίδει στον Κλεισθένη) στο οποίο δικαίωμα συμμετοχής είχαν όλοι οι Αθηναίοι πολίτες και εφαρμόζονταν ως εξής: επάνω σε ένα όστρακο (κομμάτι από σπασμένο αγγείο) γράφονταν το όνομα όποιου θεωρούνταν επικίνδυνο για το πολίτευμα. Αν οι ψήφοι (τα όστρακα) έφθαναν τις 6.000, τότε ο άνθρωπος αυτός εξοριζόταν από την Αθήνα. Με αυτόν τον τρόπο ο Κλεισθένης έδινε σ'; όλο το λαό το δικαίωμα να υποδεικνύει τον άνθρωπο που έπρεπε να απομακρυνθεί, επειδή θεωρούνταν επικίνδυνος για την πολιτική ειρήνη.

Οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη εξασφάλισαν στους πολίτες ισονομία και ισηγορία και  ουσιαστική συμμετοχή αυτών στα κοινά καθώς το νέο σύστημα οργάνωσης που υιοθέτησε μετέφερε τις περισσότερες εξουσίες στο δήμο - λαό[12].

1.3.     Οι μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη

Έναν αιώνα σχεδόν μετά τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα ο Εφιάλτης, πολιτικός της αρχαίας Αθήνας θα αγωνιστεί και θα επιτύχει τον περιορισμό της εξουσίας - του μόνου ανεξέλεγκτου, ισόβιου αλλά και αριστοκρατικού λειτουργήματος, της μόνης ίσως εξαίρεσης στην, κατά τα άλλα, δημοκρατική δομή της πολιτείας - του Αρείου Πάγου (462 π.Χ.) που απαρτιζόταν από ισόβια μέλη των δύο ανωτέρων κοινωνικών τάξεων και είχε τεράστιο κύρος με απροσδιόριστες και εκτεταμένες εξουσίες. Προκειμένου να επιτύχει κάτι τέτοιο, προέβη στις ακόλουθες μεταρρυθμίσεις:

Μετέφερε πολιτικές, ελεγκτικές και δικαστικές αρμοδιότητες του Αρείου Πάγου στην εκκλησία του δήμου, τη βουλή και τα λαϊκά δικαστήρια της Ηλιαίας. Ο Άρειος Πάγος διατήρησε μόνο αρμοδιότητες που αφορούσαν θρησκευτικά θέματα. Με αυτό τον τρόπο η εξουσία πέρασε ολοκληρωτικά στο δήμο δηλαδή στον κάθε πολίτη.

Μια άλλη μεταρρύθμιση που συχνά αποδίδεται στον Εφιάλτη, είναι η περίφημη "γραφή παρανόμων". Το μέτρο αυτό έδινε το δικαίωμα σε κάθε πολίτη, να εναντιωθεί σε μια απόφαση που έκρινε ότι ήταν αντίθετη προς τους νόμους της πόλης. Με το μέτρο αυτό η δημοκρατία ολοκληρώνεται. Γίνεται "άκρακτος" και ο λαός γίνεται κυρίαρχος σε όλα τα επίπεδα της πολιτικής ζωής. Χωρίς την έγκρισή του τίποτε δεν μπορεί να γίνει.

Μετά τη δολοφονία του Εφιάλτη (πιθανόν εξαιτίας των μεταρρυθμίσεών του, ο Περικλής θα αναλάβει να ενισχύσει τη δημοκρατία με όσους θεσμούς ακόμη χρειάζεται, για την εύρυθμη λειτουργία της[13].

1.4.     Οι μεταρρυθμίσεις του Περικλή

Ο Περικλής από πολύ νωρίς αντιλήφθηκε ότι η αθηναϊκή δημοκρατία θα ολοκληρώνονταν όχι με την δημιουργία νέων πολιτειακών οργάνων, αλλά με τη διεύρυνση του σώματος των ενεργών πολιτών. Σύμφωνα με τις μεταρρυθμίσεις του, όλοι πρέπει να συμμετέχουν και να εξυπηρετούν τις θεμελιώδεις αρχές της δημοκρατίας: ελευθερία, ισοκρατία, ισοψηφία, ισοτιμία, ισονομία, ισηγορία, από τις οποίες απορρέουν τα πολιτικά δικαιώματα των Αθηναίων. Έτσι για πρώτη φορά:

Εισήγαγε τη «μισθοφορά», δηλαδή την πληρωμή μισθού στα μέλη των δικαστηρίων και της Βουλής των 500, μέτρο που σταδιακά εφαρμόστηκε σε όλους τους κληρωτούς άρχοντες. Με το μέτρο της «μισθοφοράς» ο Περικλής διεύρυνε τη δυνατότητα συμμετοχής του λαού στα κοινά και έδωσε τη δυνατότητα ακόμα και στον φτωχότερο πολίτη, να αφιερώσει ένα μέρος του χρόνου του στη δημόσια ζωή της πόλης. Η εκλογή των αρχόντων καθιερώθηκε να γίνεται με κλήρωση και όχι κατ' επιλογήν, ώστε να έχουν πιθανότητα επιτυχίας όλοι οι πολίτες. Από τον Άρειο Πάγο, το προπύργιο των ολιγαρχικών, αφαιρέθηκαν πολλές δικαιοδοσίες και δόθηκαν σε δέκα άλλα δικαστήρια με 500 δικαστές το καθένα, οι οποίοι ορίζονταν με κλήρο. Έδωσε το δικαίωμα να μετέχουν σε όλα τα αξιώματα και οι θήτες, καθώς τόσο τα Μηδικά όσο και η εξάπλωση της Αθήνας στο Αιγαίο στη συνέχεια, άλλαξαν τις κοινωνικές βάσεις της δημοκρατίας του Κλεισθένη, φέρνοντας τους στο πολιτικό προσκήνιο, αφού αυτοί ήταν εκείνοι που κινούσαν το στόλο.

Με τις μεταρρυθμίσεις του Περικλή όλοι πλέον είχαν τη δυνατότητα να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στην πόλη. Η κοινωνική θέση και η περιουσία έπαψαν να αποτελούν προϋπόθεση για τη συμμετοχή στα κοινά. Κάθε Αθηναίος που είχε γεννηθεί στην Αθήνα και είχε ή μπορούσε να αποκτήσει την ιδιότητα του ελεύθερου πολίτη μπορούσε να συμμετέχει στην πολιτική και να καταλάβει κάποιο απ'; τα ανώτατα αξιώματα. Η ισονομία ήταν πλήρης και η ελευθερία των πολιτών περιοριζόταν μόνο από τους νόμους τους οποίους οι ίδιοι είχαν ψηφίσει[14].

Το πολίτευμα της Αθήνας άρχισε να χτίζεται με τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα, ο Κλεισθένης το έκανε περισσότερο δημοκρατικό, με την έννοια ότι αυτός που κυβερνά είναι ο δήμος δηλαδή ο λαός. Ο Εφιάλτης και ο Περικλής όμως ήταν αυτοί που τελικά περιόρισαν σημαντικά τις πιθανές βλέψεις των παλαιών αριστοκρατών μέσω της μείωσης των αρμοδιοτήτων των οργάνων στα οποία συμμετείχαν, μεταφέροντας τις αρμοδιότητες αυτές στα όργανα που εξέφραζαν άμεσα τη θέληση του λαού. Με αυτό τον τρόπο η αθηναϊκή δημοκρατία γίνεται άμεση. Ο κάθε πολίτης έχει δικαίωμα να συμμετέχει, να συμφωνεί ή να διαφωνεί, να εκλέγει και να εκλέγεται. Τα πολιτειακά όργανα μέσω των οποίων επιτυγχάνεται αυτή η λαϊκή κυριαρχία και πάνω στα οποία στηρίχθηκε η δημοκρατία είναι βασικά τέσσερα: η Εκκλησία του Δήμου, η Βουλή των πεντακοσίων, η Ηλιαία, και οι 10 στρατηγοί.

2.1                 Η Εκκλησία του Δήμου.

Είναι το κυρίαρχο σώμα της αθηναϊκής δημοκρατίας. Σ' αυτήν έπαιρναν μέρος όλοι οι Αθηναίοι πολίτες που είχαν συμπληρώσει το εικοστό έτος της ηλικίας τους. Η συμμετοχή δεν ήταν υποχρεωτική, όμως κάθε πολίτης μπορούσε να απευθυνθεί, χωρίς περιορισμό, σ'; αυτή και να θέσει ή να συζητήσει θέματα που αφορούσαν το κράτος. Αποκλείονται μόνον όσοι έχουν κηρυχθεί "άτιμοι", έχουν δηλαδή χάσει τα πολιτικά και αστικά τους δικαιώματα. Συνέρχονταν στην Πνύκα, με την ανατολή του ήλιου, τέσσερις φορές σε κάθε πρυτανεία, δηλαδή τριάντα έξι φορές το χρόνο. Οι περισσότερες αποφάσεις της (ψηφίσματα) λαμβάνονταν με χειροτονία.

 Έχει απεριόριστες δικαιοδοσίες: Ψηφίζει τους νέους νόμους, εκλέγει τους αιρετούς άρχοντες, ασκεί τον έλεγχο της διοίκησης, αποφασίζει για την πολιτογράφηση μετοίκων ή δούλων, επιβάλλει την ποινή της εξορίας και της δήμευσης της περιουσίας, έχει τον κύριο λόγο στα θέματα εξωτερικής πολιτικής αλλά και στα στρατιωτικά ζητήματα (σύναψη συμμαχιών, κήρυξη πολέμου, εκλογή, αποστολή ή επιστροφή πρεσβευτών, εκλογή στρατηγών), ασκεί οικονομική πολιτική (αποφασίζει για το νόμισμα και τις πολιτικές ή στρατιωτικές δαπάνες), αποφασίζει για θέματα της επίσημης θρησκείας (ίδρυση νέων ναών, εισαγωγή της λατρείας ξένων θεοτήτων, μισθός ιερέων και ιερειών, εισαγωγή νέου τελετουργικού στις επίσημες λατρείες). Εν ολίγοις όλες οι αποφάσεις παίρνονται από τον δήμο ακόμη και οι πιο σημαντικές[15].

2.2                Η Βουλή των πεντακοσίων.

Τα μέλη της εκλέγονταν από τους πολίτες που είχαν συμπληρώσει την ηλικία των 30 ετών. Κάθε χρόνο κληρώνονταν, από τους δήμους καθεμιάς από τις δέκα φυλές, 50 πολίτες ως βουλευτές, με αναλογική αντιστοιχία του αριθμού των βουλευτών στον πληθυσμό κάθε δήμου, άρα 500 συνολικά βουλευτές από όλες τις φυλές, που ασκούν το βουλευτικό αξίωμα για 36 ημέρες. Οι 50 βουλευτές της φυλής, στις 36 ημέρες της αρχής τους ονομάζονται πρυτάνεις και η φυλή τους πρυτανεύουσα, ο δε επικεφαλής τους επιστάτης των πρυτάνεων. Τα καθήκοντά της είναι εκτελεστικά, φροντίζει δηλαδή για την εκτέλεση των αποφάσεων της Εκκλησίας του Δήμου και νομοθετικά, καταρτίζει τα «προβουλεύματα» δηλαδή τα θέματα που θα τεθούν για συζήτηση στην Εκκλησία του Δήμου. Συνερχόταν καθημερινά (εκτός από τις γιορτές), ενώ αν υπήρχε ανάγκη συνεδρίαζε και εκτάκτως.

Στη δικαιοδοσία και τα καθήκοντα της βουλής και των πρυτάνεων, ήταν η εποπτεία των πολυάριθμων ειδικών επιτροπών της πολιτείας, η επίβλεψη των αρχόντων και η στενή συνεργασία με τους στρατηγούς και τους άλλους ανώτατους άρχοντες. Ως εκ τούτου: είχε δικαιοδοσία στην εξωτερική πολιτική και τη διπλωματία καθώς και σε θέματα συμμαχιών[16], αλλά και ως γενικός επόπτης των δημοσιονομικών, είχε οικονομικές αρμοδιότητες[17]. Αν και δεν είχε την άμεση παρακολούθηση των στρατιωτικών δυνάμεων, αφού αυτά ήταν ευθύνη των στρατηγών, αναφέρονταν σ'; αυτή όλα τα ζητήματα που σχετίζονταν με τη διατήρηση επαρκών δυνάμεων για την ασφάλεια της πολιτείας. Τέλος στη δικαιοδοσία της ανήκε η πρώτη φάση της δοκιμασίας των εννέα αρχόντων, πλην του γραμματέα των θεσμοθετών. Ο έλεγχος των αρχόντων ήταν μια απ'; τις δικαιοδοσίες της που έδινε μεγάλο κύρος στη Βουλή.

Συνοψίζοντας, θα μπορούσε να πει κάποιος ότι, η Βουλή των 500 ήταν ένα ιδιότυπο νομοπαρασκευαστικό, αλλά και συμβουλευτικό και διοικητικό σώμα, που διαδραμάτιζε σπουδαίο ρόλο στην πολιτική ζωή. Συνεργαζόταν με όλους τους άρχοντες, τις κρατικές επιτροπές και τις στρατιωτικές αρχές, ενεργώντας ως γενικός συντονιστής και επόπτης της κρατικής λειτουργίας και εγγυητής της ενότητας και της συνέχειας στη διοίκηση της πολιτείας[18].

2.3                Το λαϊκό δικαστήριο της Ηλιαίας.

Η Ηλιαία ήταν ένα λαϊκό δικαστήριο δευτέρου βαθμού, εκδίκαζε, δηλαδή, υποθέσεις «κατ'; έφεσιν», εκτός από φόνο, και οι αποφάσεις της είναι τελεσίδικες. Αποτελούνταν από 5000 τακτικά μέλη και 1000 αναπληρωματικά. Κάθε χρόνο από κάθε φυλή επιλέγονταν με κλήρο 500 τακτικά μέλη και 100 αναπληρωματικά. Με νέα κλήρωση, η Ηλιαία χωριζόταν σε 10 τμήματα των 600 δικαστών, κατά τρόπο ώστε οι πολίτες των δέκα φυλών να αντιπροσωπεύονται εξ ίσου σε κάθε τμήμα. Δίκαζε κατά τμήματα, ανάλογα δε με τη σοβαρότητα της υποθέσεως μπορεί να δίκαζαν από 2 έως και 4 τμήματα μαζί. Πρόεδροι των τμημάτων ήταν άρχοντες, που κληρώνονταν στην αρχή του χρόνου και είχαν παράλληλα ως έργο τη μελέτη της υπόθεσης, την προδικασία και την προανάκριση. Μέλος της μπορούσε να γίνει κάθε πολίτης που είχε συμπληρώσει το 30ό έτος της ηλικίας του και δεν εκκρεμούσε εναντίον του κατηγορία. Τα μέλη αυτά ορκίζονταν ότι θα ψηφίζουν κατά τους νόμους και τα ψηφίσματα της Εκκλησίας και της Βουλής ή κατά συνείδηση, όπου δεν υπήρχε νόμος, ότι δεν θα δωροδοκηθούν, ότι θα είναι αμερόληπτοι και ότι η ψήφος τους θα αφορά μόνο το περιεχόμενο της κατηγορίας.

Στην Ηλιαία μπορούσε να καταγγείλει κανείς ακόμα και τις αποφάσεις των αρχόντων, αν τις θεωρούσε άδικες και επιζήμιες για την πόλη. Επειδή η δικαστική εργασία ήταν πολλή, αφού η δημοκρατική λειτουργία απαιτούσε να ελέγχονται συνεχώς οι πάντες από τους πάντες, προβλεπόταν δικαστικός μισθός, ώστε να μην αποκλείεται η συμμετοχή των πολιτών που δεν διέθεταν τα οικονομικά μέσα για να απασχολούνται ως δικαστές συνεχώς επί ένα χρόνο[19].

2.4                Οι Δέκα στρατηγοί

Η στρατηγία προϋπέθετε, κατ' αρχήν, ειδικές γνώσεις και πείρα στα πολεμικά και αργότερα και στα πολιτικά. Για το λόγο αυτό εξαιρέθηκε από το γενικό κανόνα της κλήρωσης και ήταν ένα από τα ελάχιστα αιρετά αξιώματα. Οι δέκα στρατηγοί εκλέγονται από την Εκκλησία του δήμου, ένας από κάθε φυλή, με ετήσια θητεία. Δικαίωμα εκλογής είχαν όλοι οι άνω των 30 ετών Αθηναίοι. Στην αρχή κάθε φυλή έβγαζε ένα στρατηγό, όμως, λόγω των ιδιαιτέρων ικανοτήτων που απαιτούσε η στρατηγία, δόθηκε η δυνατότητα επανεκλογής. Επιδιωκόταν, ασφαλώς, οι στρατηγοί να διαθέτουν στρατιωτικές, πολιτικές και ηγετικές ικανότητες, χωρίς αυτό να αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση. Οι στρατηγοί είναι αρχηγοί του στρατού και του στόλου, διαχειρίζονται την εξωτερική και εσωτερική πολιτική, συμμετέχουν στις συνεδριάσεις της Βουλής και εισηγούνται θέματα, που συζητούσε το σώμα και κατάρτιζε προβουλεύματα για να τα υποβάλει στην Εκκλησία του δήμου. Γενικά, βρίσκονταν σε στενή επαφή με τη Βουλή και τις επιτροπές της, για θέματα που υπάγονταν στις αρμοδιότητές τους.

Όλοι οι στρατηγοί είχαν την ίδια εξουσία. Κατά τη διάρκεια μιας εκστρατείας, τα καθήκοντα καθενός προσδιορίζονταν με κλήρο και άλλαζε καθημερινά ο αρχιστράτηγος. Μόνο η Εκκλησία του δήμου είχε το δικαίωμα να αναθέσει σε ένα συγκεκριμένο στρατηγό το γενικό πρόσταγμα στις επιχειρήσεις μιας εκστρατείας. Σε ορισμένες, μάλιστα. εξαιρετικές περιπτώσεις, ο δήμος χορηγούσε, εντελώς προσωρινά, ειδικά προνόμια σε έναν ή περισσότερους στρατηγούς. Αυτό συνέβαινε κυρίως σε μακρινές εκστρατείες, οπότε έπρεπε, εκ των πραγμάτων, οι στρατηγοί να έχουν τη δυνατότητα να ενεργούν με δική τους πρωτοβουλία, χωρίς να απαιτείται προηγούμενη συνεννόηση με την Εκκλησία. Σε κάθε περίπτωση, επιστρέφοντας από την εκστρατεία ή στο τέλος της θητείας τους, έδιναν λόγο των πράξεών τους, όπως και όλοι οι άλλοι άρχοντες.

Η στρατηγία απέκτησε μεγάλο κύρος και δύναμη στην αθηναϊκή δημοκρατία, διότι ορισμένοι από τους στρατηγούς υπήρξαν και μεγάλες πολιτικές προσωπικότητες, που διαδραμάτησαν σπουδαίο ρόλο στη χάραξη της εξωτερικής πολιτικής της Αθήνας. Όπως όμως ήδη αναφέρθηκε, δεν υπήρξε κανένα κρούσμα κατάχρησης εξουσίας από στρατηγό. Και για το λόγο αυτό, ο δήμος δεν δίσταζε να εκλέγει τους στρατηγούς από οποιαδήποτε τάξη (και από τα αριστοκρατικά γένη), αρκεί να διέθεταν τα απαιτούμενα προσόντα[20].

Στο σημείο αυτό, το θέμα που θα μας απασχολήσει είναι: ποιοι και πόσοι ήταν αυτοί που μπορούσαν να γίνουν βουλευτές στην ακμή του δημοκρατικού πολιτεύματος και δη από το 456 π.Χ. μέχρι την έναρξη του Πελοποννησιακού πολέμου.

Σε σχέση με το πρώτο ερώτημα ποιοι θα μπορούσαν να γίνουν βουλευτές κατά τον 5^ο αι. π.Χ., λαμβάνοντας υπόψή, τα ποσοστά των οικονομικών τάξεων μέσα στον σύνολο των πολιτών που υπολογίζονται ως εξής: αυτοαπασχολούμενοι και ημερομίσθιοι 50-55% οι οποίοι ασχολούνται κυρίως με την γεωργία και την κτηνοτροφία, μεσαία στρώματα 40-45% (έμποροι, βιοτέχνες, ναυτικοί) και τέλος ανώτερα στρώματα μόλις 5% (μεγαλοιδιοκτήτες γης, εφοπλιστές)[21] και με δεδομένο ότι μετά τις μεταρρυθμίσεις του Περικλή όλοι οι πολίτες μπορούν να συμμετέχουν σε όλα τα αξιώματα, θα συμπερέναμε ότι οι βουλευτές προέρχονταν κατ'; αναλογία από αυτές τις οικονομικές τάξεις. Επιπλέον η από Κλεισθένους ισχύουσα κατανομή των δήμων δίνει τη δυνατότητα συμμετοχής βουλευτών σε κάθε περιοχή της Αττικής.

Προκειμένου να απαντηθεί το δεύτερο ερώτημα πόσοι δηλαδή καταλαμβάνουν το βουλευτικό αξίωμα θα πρέπει να λάβουμε κατ'; αρχάς υπόψη ότι ο πληθυσμός των Αθηνών κατά την περίοδο της μεγάλης ακμής, ήταν περίπου 400.000 άτομα. Από αυτά οι 100.000 ήταν μέτοικοι, οι 100.000 δούλοι, 160.000 γυναίκες και παιδιά  και 40.000 οι Αθηναίοι πολίτες[22].

Έχει ήδη γίνει λεπτομερής αναφορά στο πρώτο μέρος αυτής της εργασίας, ποιοι είχαν δικαίωμα συμμετοχής στη Βουλή των Πεντακοσίων. Γνωρίζοντας όλα αυτά με μια πρώτη ματιά εύκολα θα μπορούσαμε να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα ότι στα 25 χρόνια που προηγήθηκαν του Πελοποννησιακού πολέμου, περίπου 12500 πολίτες ανέλαβαν το αξίωμα του βουλευτή (500 βουλευτές Χ 25 έτη).

Αν όμως αφαιρέσουμε από τον αριθμό των ενεργών πολιτών αυτούς που δεν έχουν συμπληρώσει το 30^ο έτος της ηλικίας τους - αφού ενεργοί πολίτες λογίζονται όλοι οι άνδρες άνω των 18 ετών (ουσιαστικά 20 ετών αφού από 18-20 λαμβάνουν τη στρατιωτική τους εκπαίδευση), το δε βουλευτικό αξίωμα μπορεί να καταλάβει μόνο κάποιος που έχει συμπληρώσει το 30^ο έτος της ηλικίας του τότε εξαιρείται ένα ποσοστό νέων Αθηναίων από το σύνολο των 40.000.  Εάν επιμερίσουμε την ηλικία από 18 - 80 περίπου σε 4 γενιές (4Χ15) ισόποσα για τις 40.000, οι 10000 νέοι έως 30 ετών εξαιρούνται και άρα βουλευτές δύνανται να γίνουν 30.000 Αθηναίοι. Από αυτούς 12500 πολίτες έλαβαν δυνητικά, όπως ανέπτυξα πιο πάνω, το βουλευτικό αξίωμα. Δεν θα υπεισέλθω σε υποθέσεις όπως: α) κάποιοι μπορεί να είχαν κληρωθεί δύο φορές, β) κάποιος απεβίωσε στη διάρκεια της θητείας του και αντικαταστάθηκε, γ) κάποιος για κάποιο λόγο έχανε τα πολιτικά του δικαιώματα, δ) κάποιος που ήδη έχει κληρωθεί και δεν περνάει το στάδιο της «δοκιμασίας», υποθέσεις οι οποίες αυξάνουν ή μειώνουν τον παραπάνω αριθμό των 12.500 βουλευτών.

Καταλήγοντας θα λέγαμε ότι το σύνολο των βουλευτών που κατέλαβαν το βουλευτικό θώκο κατά τα 25 χρόνια που προηγήθηκαν του Πελοποννησιακού πολέμου δεν θα πρέπει να ξεπερνούν οπωσδήποτε το ένα τέταρτο του συνόλου των ενεργών πολιτών.

Συμπέρασμα

Αν και η πολιτική συμμετοχή στην αρχαία Αθήνα ήταν υπόθεση μερικών χιλιάδων ανδρών, αν και ο αθηναϊκός δήμος αποτελούσε μια μειοψηφία του πληθυσμού της Αθήνας, κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι η αθηναϊκή Δημοκρατία υπήρξε μια άμεση δημοκρατία. Η καθιέρωση της κλήρωσης αντί της εκλογής στα περισσότερα αξιώματα, γεγονός που κάνει τους πολίτες να αισθάνονται ότι  δεν είναι μόνο ίσοι μεταξύ τους αλλά έχουν και ίσες ευκαιρίες συμμετοχής στα κοινά, η συνειδητοποίηση του διπλού ρόλου τους στο πολιτικό σύστημα: κυβερνούν αλλά και κυβερνώνται, ελέγχουν και ελέγχονται, διοικούν και διοικούνται, ο μικρός αριθμός αυτών που δικαιούνταν συμμετοχή σ'; αυτό, η παρουσία εμπνευσμένων ανδρών, αλλά και η πολιτική παιδεία που με τα χρόνια δέχονταν οι Αθηναίοι πολίτες ήταν αυτά που επέτρεψαν στην αθηναϊκή δημοκρατία να γίνει και να παραμείνει άμεση.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Καλογεροπούλου Αθηνά, «Η Δημοκρατική Μεταρρύθμιση: Εφιάλτης - Περικλής» στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (εκδ. Γ. Χριστοπούλου), Αθήνα 1980, τ. Γ1.

Καλογεροπούλου Αθηνά, «Η Αθήνα του Περικλέους» στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (εκδ. Γ. Χριστοπούλου), Αθήνα 1980, τ. Γ1.

Κουκουζέλη Α., «Πολιτική και θεωρία της πολιτικής», στο Εισαγωγή στον Ελληνικό Πολιτισμό, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Β.

Μαστραπά Αντώνη, «Η πόλη κράτος», στο: Ελληνική Ιστορία, Ο Αρχαίος Ελληνικός Κόσμος, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2002.

Μήλιος Ανδρέας, «Η έννοια του ελεύθερου πολίτη», στο: Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Αρχαία Ελλάδα Ι: από την Αρχαιότητα έως κα τα μεταβυζαντινά χρόνια, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Α.

Μπιργάλιας Νίκος, «Ο αρχαίος δημόσιος βίος, πολιτική ζωή και τάξεις: δικαστική, στρατιωτική και θρησκευτική ζωή», στο: Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Αρχαία Ελλάδα Ι: από την Αρχαιότητα έως κα τα μεταβυζαντινά χρόνια, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Α.

Ντόκας Αγησίλαος, Η Αθηναϊκή Δημοκρατία, εκδ. Ι.Δ. Κολλάρου & Σια Α.Ε, Α έκδοση.

Σακελλαρίου Μιχαήλ, «Αθηναϊκή Δημοκρατία, Πολιτειακή Οργάνωση», στο: Ιστορία των Ελλήνων, τ. 3 (Κλασσικοί χρόνοι), επιμ. Νικ. Μπιργάλια  εκδ. Δομή.

Σακελλαρίου Μιχαήλ, «Η ακμή του Αρχαϊκού Ελληνισμού», στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (εκδ. Γ. Χριστοπούλου), Αθήνα 1980, τ. Β΄.

Ch. G. Starr, Η γέννηση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1991.

Josiah Ober, Μάζες και ελιτ στη Δημοκρατική Αθήνα, μετ. Β. Γ. Σερέτη, εκδ. Πολύτροπον, Αθήνα 2004.

[1] Μιχαήλ Σακελλαρίου, «Η ακμή του Αρχαϊκού Ελληνισμού», στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (εκδ. Γ. Χριστοπούλου), Αθήνα 1980, τ. Β΄, σελ. 204-220 και 230-236. και  Α. Κουκουζέλη, «Πολιτική και θεωρία της πολιτικής», στο Εισαγωγή στον Ελληνικό Πολιτισμό, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Β, σελ. 73-88.

[2] Ανδρέα Μήλιου, «Η έννοια του ελεύθερου πολίτη», στο: Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Αρχαία Ελλάδα Ι: από την Αρχαιότητα έως κα τα μεταβυζαντινά χρόνια, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Α, σελ. 23-112.

[3] Νίκου Μπιργάλια, «Ο αρχαίος δημόσιος βίος, πολιτική ζωή και τάξεις: δικαστική, στρατιωτική και θρησκευτική ζωή», στο: Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Αρχαία Ελλάδα Ι: από την Αρχαιότητα έως κα τα μεταβυζαντινά χρόνια, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2000, τ. Α, σελ. 136 και 142.

[4] Αντώνη Μαστραπά, «Η πόλη κράτος», στο: Ελληνική Ιστορία, Ο Αρχαίος Ελληνικός Κόσμος, εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 2002, σελ. 87-106 και Ch. G. Starr, Η γέννηση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1991, σελ. 20 και Ανδρέα Μήλιου, ο.π. σελ. 42 -70.

[5] πεντακοσιομέδιμνοι, τριακοσιομέδιμνοι ή ιππείς, διακοσιομέδιμνοι ή ζευγίται, θήτες με εισόδημα κάτω των διακοσίων μεδίμνων ετησίως

[6] Σύμφωνα μ'; αυτό το μέτρο, ο δήμος εξέλεγε ένα αριθμό υποψήφιων αρχόντων από την τάξη των πεντακοσιομέδιμνων και στη συνέχεια γινόταν κλήρωση για την ανάδειξη ενός από αυτούς τους υποψηφίους

[7] δηλ. τη διαδικασία προκαταρκτικής επεξεργασίας των σχεδίων ψηφισμάτων που θα υποβάλλονταν στην εκκλησία του δήμου

[8] Μιχαήλ Σακελλαρίου, ο.π. σελ. 234. και Νίκου Μπιργάλια, ο.π. σελ. 135

[9] Νίκου Μπιργάλια, ο.π., σελ.133-136, Ανδρέα Μήλιου, ο.π. σελ. 80-86, Μιχαήλ Σακελλαρίου, ο.π. σελ, 233-236, Αγησίλαου Ντόκα, Η Αθηναϊκή Δημοκρατία, εκδ. Ι.Δ. Κολλάρου & Σια Α.Ε, Α έκδοση, σελ. 12-22 και Ch. G. Starr, Η γέννηση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1991, σελ. 20-23.

[10]Ο Κλεισθένης απέβλεπε στη διάσπαση των τοπικιστικών παρατάξεων και τον περιορισμό της δυνατότητας επηρεασμού των ασθενέστερων πολιτών από έναν αριστοκράτη αρχηγό η οποία παλαιότερα είχε οδηγήσει σε τυραννικά καθεστώτα. Συγκεκριμένα αμέσως μετά το Σόλωνα εμφανίζονται στην Αττική τρεις παρατάξεις (παράλιοι:ασχολούνταν με το εμπόριο, την αλιεία τη ναυσιπλοία κλπ, οι πεδιακοί: πλούσιοι γαιοκτήμονες ευγενικής ή μη καταγωγής, διάκριοι: αγρότες υποβαθμισμένων περιοχών ή οπλίτες που ζητούσαν αναδασμό της γής), οι οποίες πιθανόν εξέφραζαν τους ανταγωνισμούς τριών αριστοκρατών (Μεγακλή, Λυκούργου, Πεισίστρατου αντίστοιχα) και των οπαδών τους που κατάγονταν απ'; τις περιοχές αυτές, οι οποίοι είχαν ως κύριο στόχο την κατάληψη της εξουσίας και τη διατήρηση των μεταρρυθμίσεων του Σόλωνα ή την καταστρατήγησή τους. Γι' αυτό ο Κλεισθένης χώρισε τις τριττύες ανά δέκα: δέκα «περί το άστυ», δέκα «παράλιες» και δέκα «μεσόγειες», και ύστερα, με κλήρο, δόθηκαν σε κάθε φυλή πάλι τρεις τριττύες, αλλά μία από κάθε τομέα (άστυ, παραλία, μεσογαία).

[11] Josiah Ober, Μάζες και ελιτ στη Δημοκρατική Αθήνα, μετ. Β. Γ. Σερέτη, εκδ. Πολύτροπον, Αθήνα 2004, σελ. 116.

[12] Νίκου Μπιργάλια, ο.π, σελ.140-143, Ανδρέα Μήλιου, ο.π. σελ. 82-84, Μιχαήλ Σακελλαρίου, σελ, 265-270,  Ch. G. Starr, ο.π., σελ. 28-34 και Αγησίλαου Ντόκα, ο.π., σελ. 22-25.

[13] Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Δημοκρατική Μεταρρύθμιση: Εφιάλτης - Περικλής» στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (εκδ. Γ. Χριστοπούλου), Αθήνα 1980, τ. Γ1, σελ. 52-61,  Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Αθήνα του Περικλέους» στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (εκδ. Γ. Χριστοπούλου), Αθήνα 1980, τ. Γ1, σελ. 82-99, Νίκου Μπιργάλια, ο.π, σελ.146-148, Ανδρέα Μήλιου, ο.π. σελ. 82-84

[14] Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Δημοκρατική Μεταρρύθμιση: Εφιάλτης - Περικλής» στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (εκδ. Γ. Χριστοπούλου), Αθήνα 1980, τ. Γ1, σελ. 52-61,  Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Αθήνα του Περικλέους» στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (εκδ. Γ. Χριστοπούλου), Αθήνα 1980, τ. Γ1, σελ. 82-99, Νίκου Μπιργάλια, ο.π. σελ.146-148, Ανδρέα Μήλιου, ο.π. σελ. 82-84.

[15] Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Αθήνα του Περικλέους» ο. π.  σελ. 82-99, Νίκου Μπιργάλια, ο.π. σελ.151-164

[16] δεχόταν πρώτη τους ξένους πρέσβεις και κατόπιν τους παρουσίαζε στην Εκκλησία) εξέταζε πρώτη τα προβλήματα που αναφύονταν με τους συμμάχους και ετοίμαζε προβούλευμα για την Εκκλησία

[17] προσδιόριζε πριν δώσει προβούλευμα στην Εκκλησία, το ύψος του συμμαχικού φόρου και του φόρου των πόλεων που αποστάτησαν, φρόντιζε για την εξεύρεση πρόσθετων πόρων για τις πολεμικές επιχειρήσεις, ασκούσε τον έλεγχο των "αδυνάτων" (αναπήρων και ατόμων με ειδικές ανάγκες, θα λέγαμε σήμερα, τους οποίους επιδοτούσε για να ζήσουν

[18] Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Αθήνα του Περικλέους» ο. π.  σελ. 82-99, Νίκου Μπιργάλια, ο.π. σελ.151-164

[19] Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Αθήνα του Περικλέους» ο. π.  σελ. 82-99, Νίκου Μπιργάλια, ο.π. σελ.151-164

[20] Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Αθήνα του Περικλέους» ο. π.  σελ. 82-99, Νίκου Μπιργάλια, ο.π. σελ.151-164

[21] Μιχαήλ Σακελλαρίου, «Αθηναϊκή Δημοκρατία, Πολιτειακή Οργάνωση», στο: Ιστορία των Ελλήνων, τ. 3 (Κλασσικοί χρόνοι), επιμ. Νικ. Μπιργάλια  εκδ. Δομή, σελ. 541.

[22] Ch. G. Starr, Η γέννηση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1991, σελ.62, Νίκου Μπιργάλια, ο.π. σελ. 145, Αθηνάς Καλογεροπούλου, «Η Αθήνα του Περικλέους» ο. π.  σελ. 101-102.

Ας υποθέσουμε ότι είστε πεζός και αφού έχετε ελέγξει το δρόμο και έχετε βεβαιωθεί ότι έχετε όλο το χρόνο να το κάνετε, αποφασίζετε να τον διασχίσετε για να περάσετε στο απέναντι πεζοδρόμιο, σημειώνεται ότι στο συγκεκριμένο σημείο δεν υπάρχει διάβαση.

Ας υποθέσουμε επίσης ότι εγώ είμαι οδηγός που κινούμαι στο δρόμο αυτό και όταν φτάνω κοντά σας σταματώ προκειμένου να διασχίσετε το υπόλοιπο κομμάτι του δρόμου, καθώς βρίσκεστε στη μέση της διαδρομής.

Την ίδια στιγμή πίσω μου βρίσκεται ένα περιπολικό της αστυνομίας. Τι πιστεύετε ότι κάνει αυτό?

α. σταματά κι αυτό πίσω μου και περιμένει μαζί μου να περάσει ο πεζός

β. σταματά στην άκρη και ο οδηγός - αστυνομικός βγαίνει έξω και βοηθά τον πεζό να διασχίσει το δρόμο

γ. ο οδηγός του περιπολικού έρχεται και "στουκάρει" στο πίσω μέρος του αυτοκινήτου σας

Απάντηση

α. λάθος σύμφωνα με την τροχαία Μυτιλήνης κακώς σταμάτησα και θα πρέπει να τιμωρηθώ διότι παρεμπόδισα την κυκλοφορία

β. λάθος διότι η τροχαία Μυτιλήνης έχει αποκλειστική και μόνη αρμοδιότητα την έκδοση κλίσεων για παρκάρισμα

γ. σωστό διότι η τροχαία Μυτιλήνης είναι υπεράνω όλων

Αν πιστεύετε ότι αυτό που μόλις σας περιέγραψα είναι ένα φανταστικό περιστατικό γελιέστε.

Συνέβη στη Μυτιλήνη...

Οδηγός, σταμάτησε το εν κινήσει όχημά της προκειμένου να διευκολύνει τη διέλευση πεζού από το οδόστρωμα. Την ίδια ώρα περιπολικό που ακολουθούσε το όχημα της εν λόγω οδηγού πέφτει πάνω της προκαλώντας μικροφθορές στο αυτοκίνητό της.

Όταν η οδηγός του πρώτου οχήματος βγήκε έξω προκειμένου να ζητήσει εξηγήσεις, ο οδηγός του περιπολικού είπε ότι, σύμφωνα με τον ισχύοντα ΚΟΚ ήταν λάθος της που σταμάτησε για να περάσει ο πεζός καθώς στο συγκεκριμένο σημείο δεν υπάρχει διάβαση πεζών.

Στο ερώτημα της οδηγού αν θα έπρεπε να πατήσει τον πεζό συνεχίζοντας την πορεία της δεν έλαβε καμία πειστική απάντηση.

Μου φάνηκε τόσο τρελό το συγκεκριμένο περιστατικό που αναζήτησα απάντηση από κάποιον άλλο αστυνομικό της ίδιας υπηρεσίας και μου είπε ακριβώς το ίδιο.

Τρελάθηκα και αναζήτησα τον ΚΟΚ προκειμένου να δω με τα ίδια μου τα μάτια τη συγκεκριμένη διάταξη.

Να λοιπόν τη γράφει ο ΚΟΚ στα άρθρα 12 και 39 σχετικά με τα δικαιώματα των πεζών

KANONEΣ OΔΙΚΗΣ ΣYMΠEPIΦOPAΣ

Άρθρo 12

Γενικές διατάξεις

1. Aυτoί πoυ χρησιμoπoιoύν τις oδoύς πρέπει να απoφεύγoυν oπoιαδήπoτε

συμπεριφoρά πoυ είναι ενδεχόμενo να εκθέσει σε κίνδυνo ή να παρεμ-

βάλλει εμπόδια στην κυκλoφoρία, να εκθέσει σε κίνδυνo πρόσωπα ή ζώα

ή να πρoκαλέσει ζημιές σε δημόσιες ή ιδιωτικές περιoυσίες. Oι oδηγoί

υπoχρεoύνται να oδηγoύν με σύνεση και με διαρκώς τεταμένη την πρoσoχή,

να επιδεικνύoυν ιδιαίτερη πρoσoχή στα παιδιά, στους υπερήλικες, στα Άτο-

μα με Αναπηρίες (ΑμεΑ) και γενικώς στα πρόσωπα που χρειάζονται βοήθεια

και να μην πρoκαλoύν γενικά με τη συμπεριφoρά τoυς τρόμo, ανησυχία ή

παρενόχληση στoυς λoιπoύς χρήστες των oδών, στους παρόδιους ή στoυς

κατoικoύντες πλησίoν αυτών.

.........................................................................

7. Οι οδηγοί οχημάτων οφείλουν να συμπεριφέρονται με ευγένεια στους

πεζούς και στους άλλους οδηγούς. Οι οδηγοί των επιβατηγών αυτοκινήτων

δημόσιας χρήσης μετά ή άνευ μετρητού, ως και οι οδηγοί των μέσων μαζικής

μεταφοράς, περιλαμβανομένων και των τουριστικών οχημάτων, οφείλουν να

συμπεριφέρονται με ευγένεια στους επιβάτες.

...................................................................................

Άρθρo 19

Tαχύτητα και απόσταση μεταξύ oχημάτων

1. O oδηγός oδικoύ oχήματoς επιβάλλεται να έχει τoν πλήρη έλεγχo τoυ

oχήματός τoυ ώστε να μπoρεί σε κάθε στιγμή να εκτελεί τoυς απαιτoύμενoυς

χειρισμoύς.

2. O oδηγός επιβάλλεται να ρυθμίζει την ταχύτητα τoυ oχήματός τoυ λαμ-

βάνων συνεχώς υπόψη τoυ τις επικρατoύσες συνθήκες, ιδιαίτερα δε τη δια-

μόρφωση τoυ εδάφoυς, την κατάσταση και τα χαρακτηριστικά της oδoύ, την

κατάσταση και τo φoρτίo τoυ oχήματός τoυ, τις καιρικές συνθήκες και τις

συνθήκες κυκλoφoρίας, κατά τρόπoν ώστε να είναι σε θέση να διακόψει την

πoρεία τoυ oχήματός τoυ μπρoστά από oπoιoδήπoτε εμπόδιo πoυ μπoρεί να

πρoβλεφθεί και τo oπoίo βρίσκεται στo oρατό από αυτόν μπρoστινό τμήμα

της oδoύ. Yπoχρεoύται επίσης να μειώνει την ταχύτητα τoυ oχήματός τoυ

και, σε περίπτωση ανάγκης, να διακόπτει την πoρεία τoυ, όταν oι περιστάσεις

τo επιβάλλoυν.

Άρθρo 39

Συμπεριφoρά των oδηγών πρoς τoυς πεζoύς

1. Όλοι οι οδηγοί πρέπει να αποφεύγουν να συμπεριφέρονται με τρόπο

που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τους πεζούς.

Tηρoυμένων των διατάξεων των άρθρων 12 παράγραφος 1, 17 παράγρα-

φος 3 περίπτωση στ΄ και 19 παράγραφος 1 τoυ παρόντoς Kώδικα, όπoυ σε

oδoστρώματα υπάρχoυν διαβάσεις πεζών, oι oπoίες έχoυν σημανθεί με πινα-

κίδες ή διαγραμμίσεις και η κυκλoφoρία των oχημάτων ρυθμίζεται με φωτει-

νή σηματoδότηση ή τρoχoνόμoυς, oι oδηγoί oχημάτων υπoχρεoύνται:

α) Nα σταματoύν πριν από τη διάβαση, όταν απαγoρεύεται σε αυτoύς με

σήμα να πρoχωρήσoυν ή όταν τυφλoί χρησιμοποιούν και επιδεικνύουν τo

λευκό μπαστoύνι τoυς, για να δείξoυν ότι πρόκειται να διασχίσoυν την oδό ή

όταν τα Άτομα με Αναπηρίες (ΑμεΑ) πρόκειται να διασχίσουν την οδό. Όταν

επιτραπεί να πρoχωρήσoυν, να μη διακόπτoυν ή παρεμπoδίζoυν τη διέλευση

των πεζών, τυφλών ή των Ατόμων με Αναπηρίες (ΑμεΑ), oι oπoίoι έχoυν ήδη

εισέλθει και πρoχωρoύν στη διάβαση, κατά τα oριζόμενα στo άρθρo 38 τoυ

παρόντoς Kώδικα.

β) Aυτoί πoυ πρoτίθενται να στρίψoυν σε άλλη oδό, στην είσoδo της oπoίας

υπάρχει διάβαση πεζών, να κινoύνται αργά και να παραχωρoύν πρoτεραιότητα

στoυς πεζoύς πoυ ήδη χρησιμoπoιoύν ή εισέρχoνται στη διάβαση, κατά τα

oριζόμενα στo άρθρo 38 τoυ παρόντoς Kώδικα και σε περίπτωση ανάγκης να

διακόπτoυν την πoρεία τoυ oχήματός τoυς.

2. Aν σε σημασμένη διάβαση πεζών η κυκλoφoρία των oχημάτων δεν ρυθ-

μίζεται με φωτεινή σηματoδότηση ή με τρoχoνόμo, oι oδηγoί υπoχρεoύνται

να πλησιάζoυν στη διάβαση με ταχύτητα τόσo μικρή ώστε να μην εκθέτoυν

σε κίνδυνo τoυς πεζoύς πoυ τη χρησιμoπoιoύν ή εισέρχoνται σε αυτήν και,

σε περίπτωση ανάγκης, να διακόπτoυν την πoρεία τoυ oχήματός τoυς για να

επιτρέπoυν την διέλευση των πεζών.

Σε σημασμένoυς με ειδική σήμανση πεζoδρόμoυς, τα oχήματα τα oπoία

επιτρέπεται να εισέλθoυν σε αυτoύς oφείλoυν να κινoύνται με ταχύτητα

βαδίσματoς και να παραχωρούν προτεραιότητα στους πεζούς. Στoυς oδηγoύς

των oδικών oχημάτων επιβάλλεται να παραχωρoύν πρoτεραιότητα στις δια-

βάσεις πεζών ή πoδηλατιστών, όταν σε αυτές κινoύνται πεζoί ή πoδηλατιστές

αντίστoιχα.

3. Σε περιοχές κατοικίας που έχουν χαρακτηρισθεί και σημανθεί ως περιο-

χές ήπιας κυκλοφορίας εφαρμόζονται οι εξής ειδικοί κανόνες:

α) Οι πεζοί μπορούν να χρησιμοποιούν το οδόστρωμα σε όλο το πλάτος

του. Τα παιχνίδια επιτρέπονται.

β) Οι οδηγοί πρέπει να προχωρούν με πολύ χαμηλή ταχύτητα, η οποία σε

καμιά περίπτωση δε θα πρέπει να υπερβαίνει τα 20 χιλιόμετρα την ώρα.

γ) Οι οδηγοί δεν πρέπει να θέτουν τους πεζούς σε κίνδυνο ούτε να συμπε-

ριφέρονται με παρεμποδιστικό τρόπο. Αν είναι αναγκαίο πρέπει να σταμα-

τούν.

δ) Οι πεζοί δεν πρέπει να εμποδίζουν χωρίς λόγο την κυκλοφορία των

οχημάτων.

ε) Απαγορεύεται η στάθμευση, εκτός από εκεί που επιτρέπεται από σήμα-

τα στάθμευσης.

στ) Σε διασταυρώσεις, χρήστες της οδού που εξέρχονται από περιοχή κα-

τοικίας πρέπει να παραχωρούν την προτεραιότητα στους άλλους χρήστες της

οδού.

4. Oι oδηγoί, oι oπoίoι πρόκειται να στρίψoυν σε άλλη oδό στην oπoία

δεν υπάρχoυν σημασμένες με πινακίδες διαβάσεις πεζών ή διαγραμμίσεις

στo oδόστρωμα, υπoχρεoύνται να παραχωρoύν πρoτεραιότητα στoυς πεζoύς,

oι oπoίoι στις περιπτώσεις της παραγράφου 2 τoυ άρθρoυ 38 τoυ παρόντoς

Kώδικα, έχoυν κατέλθει στo oδόστρωμα της oδoύ, στην oπoία πρόκειται να

εισέλθoυν oι oδηγoί και σε περίπτωση ανάγκης, να διακόπτoυν την πoρεία

τoυ oχήματός τoυς.

Οι οδηγοί πρέπει επίσης να δείχνουν ιδιαίτερη προσοχή στους πεζούς που

διασχίζουν την οδό προκειμένου να επιβιβαστούν σε μέσα μαζικής μεταφο-

ράς ή όταν απομακρύνονται από αυτά.

5. Oι oδηγoί πoυ πρoτίθενται να πρoσπεράσoυν από δεξιά, όταν αυτό επι-

τρέπεται, όχημα δημόσιων συγκoινωνιών, πoυ βρίσκεται σε στάση σε καθ-

oρισμένo σημείo, υπoχρεoύνται να σταματoύν, για να επιτρέπoυν την απo-

βίβαση ή επιβίβαση των επιβατών.

6. Ο οδηγός που παραβαίνει τις διατάξεις του άρθρου αυτού τιμωρείται με

διοικητικό πρόστιμο διακοσίων (200,00) ευρώ.

Όπως και σεις διαπιστώνετε δεν υπάρχει τέτοια διάταξη. Προφανώς ο εν λόγω τροχαίος στην επιφανειακή ανάγνωση που έκανε στον ΚΟΚ αυτό που συγκράτησε είναι η περίπτωση δ της παραγράφου 3 του άρθρου 39 και πάνω σ' αυτό βάσισε όλη του τη φιλοσοφία.

Ας ρίξει όμως ξανά μια ματιά στο συγκεκριμένο άρθρο διότι κάτι λάθος κατάλαβε.

Όλο το χειμώνα περίμενα πως και πως τις καλοκαιρινές διακοπές. Όλο το χειμώνα δούλευα νυχθημερόν και έταζα κάθε μέρα στον εαυτό μου αυτές τις διακοπές ως έπαθλο, ανταμοιβή αλλά και περίοδο προετοιμασίας για έναν ακόμα δύσκολο χειμώνα που ακολουθεί. Και νάμαι τώρα με έναν τουριστικό οδηγό στη μασχάλη και το κομπιουτεράκι ανά χείρας, ψάχνω το μαγικό προορισμό που θα γεμίσει τις μπαταρίες μου και θα ανανεώσει τους βιορυθμούς μου.

Έχει ήδη περάσει μισή ώρα και το κομπιουτεράκι έχει πάρει φωτιά.

Έχουμε και λέμε, λοιπόν, τρεις το λάδι τρεις το ξύδι, τρείς και το λαδόξυδο.

Εισιτήρια περίπου 100ευρώ κι αυτά με ένα πλοίο φάντασμα της άγονης γραμμής, το οποίο κανείς δεν ξέρει πότε ξεκίνησε από που και πότε θα φτάσει που.

Διαμονή για μια εβδομάδα, περίπου, αφού όπως είπαμε ποτέ δεν ξέρουμε τον ακριβή χρόνο άφιξης στο λιμάνι προορισμού, πάνω κάτω γύρω στα 350ευρώ.

Φαγητό, καφέδες, αναψυκτικά άλλα 300ευρώ κι αυτό με σχετική οικονομία.

750ευρώ, χωρίς βραδινή διασκέδαση, αν προσθέσουμε και ένα ποτό με θέα τη θάλασσα αγγίζουμε τα 900ευρώ, όλα αυτά βέβαια με την προϋπόθεση ότι δεν θα κινηθούμε από την περιοχή που βρίσκεται το κατάλυμά μας, διότι στην περίπτωση αυτή θα πρέπει να προσθέσουμε ενοικίαση κάποιου μεταφορικού μέσου ή εισιτήριο δικού μας μεταφορικού μέσου συν κόστος καυσίμων άλλα 100ευρώ περίπου.

Συμπέρασμα 1000ευρώ για μια βδομάδα διακοπές σε ένα νησί της άγονης γραμμής με τα συν και τα πλην αυτού και εξηγούμαι:

Κανείς δεν ξέρει πως και με τι τρόπο θα μου παρασχεθούν πρώτες βοήθειες σε περίπτωση που ω μη γένοιτο κάτι συμβεί π.χ. τσίμπημα μέλισσας - αλλεργικό σοκ, αφού κανείς δεν ξέρει αφενός μεν την επάρκεια σε ειδικευμένο προσωπικό των τοπικών κέντρων υγείας, αφετέρου δε τη δυνατότητα μετάβασής του σε άλλο νησί προκειμένου να τύχει υγειονομικής φροντίδας.

Επιπλέον κανείς δεν ξέρει τι αγοράζει, αναφέρομαι στο δωμάτιο ή στην ταβέρνα ή ακόμα και στο υποτυπώδες μίνι μάρκετ της περιοχής καθώς ο ξενώνας που θα με φιλοξενήσει δεν είναι πουθενά καταχωρημένος και δεν μπορώ να έχω καμιά εικόνα για το που πάω και τι θα αντιμετωπίσω και οι υπηρεσίες που ζητώ παρέχονται συνήθως από ανθρώπους ανειδίκευτους, των οποίων συνήθως η κύρια απασχόληση τους υπόλοιπους μήνες του χρόνου είναι η γεωργία η δε απασχόληση τους με τον τουρισμό ένα πρόσθετο καλοκαιρινό εισόδημα.

 Κάποιοι από σας ίσως με πείτε κακοπροαίρετη και μίζερη κι ίσως με ταυτίσετε με τον τύπο εκείνο της διαφήμισης που πάει διακοπές και όλα του φταίνε, όμως στην εμπειρία μου από τις μέχρι σήμερα εξορμήσεις μου έχουν καταγραφεί περιστατικά ενδεικτικά των κακών πολλές φορές παρεχομένων υπηρεσιών των ελληνικών νησιών: Ψάρια πολλών ημερών ή κατεψυγμένα που προσφέρονται για φρέσκα, μπαλωμένα σεντόνια, βρώμικα δωμάτια, κακή συμπεριφορά και νοοτροπία του στυλ "δώστα, μωρέ, που θα τον ξαναδείς" κλπ.

1000ευρουλάκια που με κόπο μάζευα ένα χρόνο για αυτές τις πολυπόθητες διακοπές για αμφιβόλου ποιότητας υπηρεσίες.

Γυρίζω σελίδα και το μάτι μου πέφτει σε μια καταχώρηση που γράφει 7ήμερη αεροπορική εκδρομή Πράγα - Βερολίνο από 595ευρώ στην τιμή περιλαμβάνεται πρωινό και ένα γεύμα, δηλαδή με 1000ευρώ θα περάσω μπέικα. Το ξενοδοχείο που προτείνεται έχω τη δυνατότητα να το δω στο ιντερνέτ, επιπλέον θα ταξιδέψω αεροπορικώς και σε δύο ώρες θα βρίσκομαι στον προορισμό μου, τα σεντόνια μου θα τα αλλάζουν κάθε μέρα και βρε αδερφέ θα δω δύο μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις.

Μήπως να το ξανασκεφτώ?

Το μόνο σπίτι που απείχε μόλις λίγα μέτρα από το σπίτι του παππού και της γιαγιάς ήταν της αδερφής του πατέρα μου που ζούσε εκεί μαζί με την οικογένειά της και τα απίστευτα ξαδέρφια μου.

Αργά το απόγευμα όταν ο ήλιος είχε πια δύσει και η φύση έπαιρνε φως απ'; τα τελευταία ροδαλά χρώματα του ουρανού ήταν η ώρα που όλα τα ζώα οικιακά και μη άρχιζαν να μαζεύονται στα «σπίτια» τους. Κότες, κατσίκες, αγελάδες, πρόβατα μηδέ του Ψαρή εξαιρούμενου έπαιρναν το τελευταίο τους γεύμα έπιναν και το νεράκι τους και πήγαιναν για ύπνο.

Η γιαγιά άναβε το θυμιατήρι και θυμιάτιζε και που και που κοίταζε απ'; το ανατολικό παράθυρο πέρα στον ορίζοντα, απ'; όπου έβλεπε το λιμάνι αν ήρθε το πλοίο. Για μας αυτό το κοίταγμα είχε μεγαλύτερη σημασία όταν περιμέναμε τους γονείς μας.

Εκείνο όμως που είχε μια απίστευτη ομορφιά ήταν το βράδυ όταν άναβαν οι λάμπες πετρελαίου και οι λάμπες θυέλλης. Τότε στα παιδικά μας μάτια όλα φάνταζαν μεγάλα και τρομερά, ο ουρανός πελώριος και τ'; άστρα μιλιούνια, κάποιες φορές ξαπλώναμε ανάσκελα στο ταρατσάκι, τα κοιτούσαμε και ψάχναμε σχήματα κι εικόνες να τα ταιριάξουμε. Οι ήχοι της φύσης τότε γίνονταν διαφορετικοί, ενώ τα δέντρα και οι θάμνοι έπαιρναν σχήματα αλλόκοτα κάποτε τρομακτικά, ειδικά όταν είχαν προηγηθεί ιστορίες της γιαγιάς για γίγαντες, νεράιδες και ξωτικά.

Το ραδιόφωνο, εκτός απ'; την εφημερίδα που έφερνε κάθε Σάββατο ο παππούς, ήταν η μόνη μας επαφή με τον πολιτισμό και μας κρατούσε ξάγρυπνους μέχρι αργά. Εκείνο όμως που ήταν το αποκορύφωμα ήταν τα επιτραπέζια τύπου γκρινιάρη ή κάποια άλλα αυτοσχέδια παιχνίδια που παίζαμε με τα ξαδέρφια, τα οποία συχνά μας οδηγούσαν σε γκρίνια ή απίστευτα γέλια, που όμως κόβονταν απότομα με την εμφάνιση του έξαλλου θείου, του οποίου τόσο η αγριωπή θωριά όσο και το σώβρακο με τις βούλες μας έδιναν τροφή για νέα χαχανητά, σε χαμηλότερους αυτή τη φορά τόνους.

Το καλύτερο όμως ήταν όταν έπρεπε να εγκαταλείψουμε το σπίτι της θείας και του θείου και να πάμε στο σπίτι της γιαγιάς για ύπνο. Με τη λάμπα θυέλλης ανά χείρας και χέρι -; χέρι με την αδερφή μου ξεκινούσαμε το «ταξίδι», προκειμένου να διανύσουμε τη φοβερή απόσταση, των πενήντα μέτρων που απείχε  το ένα σπίτι από το άλλο. Καθ'; όλη τη διάρκεια της διαδρομής φωνάζαμε δυνατά «σκόρδο -; κρεμμύδι, σκόρδο -; κρεμμύδι» πιστεύοντας ότι μ'; αυτόν τον τρόπο απ'; τη μια διώχνουμε μακριά τους κακούς απ'; την άλλη όμως σκεφτόμασταν ότι σε περίπτωση που κάτι μας συνέβαινε, θα το καταλάβαιναν τα ξαδέρφια, αφού θα σταματούσαμε να φωνάζουμε και θα ειδοποιούσαν τους μεγάλους να ρθουν να μας σώσουν.

Αυτά και άλλα πολλά μου ήρθαν στο μυαλό όταν άκουσα ότι σε κείνο το νησάκι το Μαράθι, που εκτός από μικρό μοιάζει να είναι και μυρωδάτο αφού το όνομά του προέρχεται απ'; τα Μάραθα που φύονται πάνω του, οι κάτοικοι ζουν και γεύονται τη γαλήνη της φύσης μακριά από το θόρυβο, το άγχος και το τρέξιμο των σύγχρονων πόλεων και μάλιστα με δική τους επιλογή.

Ένα τυχαίο άκουσμα έδωσε αφορμή στην σημερινή μου εγγραφή. Είναι πρωί και ανοίγω για λίγο την τηλεόραση να «λαλεί» μέχρι να πιώ δυο γουλιές καφέ πριν ροβολήσω για το γραφείο. Ο λόγος την συγκεκριμένη στιγμή σε μια κάτοικο απ'; το Μαράθι των Δωδεκανήσων. Το Μαράθι είναι ένα πολύ μικρό νησί, το οποίο βρίσκεται κοντά στους Λειψούς. Είναι τόσο μικρό που μπορείς να ανακαλύψεις όλες του τις γωνιές με τα πόδια σε χρόνο λιγότερο της μιας ώρας. Σύμφωνα με τον παρουσιαστή στο νησί υπάρχει μόνο μία παραλία, δεν υπάρχουν δρόμοι, ούτε καταστήματα, ούτε αυτοκίνητα ή οτιδήποτε άλλο θα μπορούσε να ταράξει τη γαλήνη της φύσης εκτός από τα κουδούνια των κατσικιών που βόσκουν ελεύθερα πάνω στο νησί. Δεν υπάρχει μόνιμο ρεύμα και τα πάντα λειτουργούν με γεννήτρια. Αποτελεί ιδανικό προορισμό για όσους θέλουν στις διακοπές τους να γευτούν την γαλήνη της φύσης, τα όμορφα νερά για κολύμπι, την αμμώδη παραλία για ηλιοθεραπεία, απομονωμένους χώρους για διάβασμα σε συνδυασμό με  το καλό φαγητό σε ένα πολύ φιλόξενο χώρο.

Το μυαλό μου έφυγε βιαστικά και βρέθηκε αρκετά χρόνια πίσω στις παιδικές καλοκαιρινές διακοπές στη Χίο, όπου μέχρι το 1990, η ΔΕΗ, ο ΟΤΕ και η ΕΥΔΑΧ ήταν άγνωστες λέξεις για τους λιγοστούς κατοίκους του μικρού οικισμού στον οποίο βρίσκονταν το πατρικό, λίγα μόλις χιλιόμετρα έξω από την πρωτεύουσα του νησιού.

Θυμάμαι κάθε Κυριακή πρωί, γύρω στις δέκα, κατεβαίναμε με την αδερφή μου και τη γιαγιά στο «τηλεφωνείο» για να επικοινωνήσουμε με τους γονείς μας. Ήταν τότε που κάθε κίνηση είχε συγκεκριμένο σκοπό και λόγο για να γίνει και όλα είχαν τη δική τους σημασία, χρώμα, άρωμα και γεύση.

Κάθε Σάββατο πρωί ο παππούς έβαζε «τα καλά του», το «ψαθάκι» του, που τις υπόλοιπες μέρες κρέμονταν μέσα σε μια "ζελατίνα", σ' ένα καρφί στον τοίχο, και  φόρτωνε το γαϊδουράκι του με τέσσερα κοφίνια τα οποία κάθε φορά περιείχαν διάφορα προϊόντα που ο ίδιος παρήγαγε και τα μετέφερε στη Χώρα για να τα πουλήσει.

Τη μια μετέφερε κουκιά, την άλλη στάρι ή κριθάρι, την τρίτη φιστίκι για γλυκό, προϊόντα που είχαν περισυλλεχθεί από τον ίδιο και τη γιαγιά με πολύ κόπο και φροντίδα.

Την ίδια ώρα η γιαγιά μετέφερε νερό απ το πηγάδι, το οποίο τοποθετούσε σε μεγάλους τενεκέδες, οι οποίοι εν συνεχεία τοποθετούνταν σε σημείο τέτοιο που να τους βλέπει όλη τη μέρα ο ήλιος, προκειμένου να πραγματοποιηθεί, σε τσίγκινη σκάφη παρακαλώ, το απόγευμα  "το μπάνιο", συνοδευόμενο από φωνές, γκρίνια, φασαρία και αρνήσεις του τύπου «εμείς στο σπίτι μας δεν κάνουμε έτσι μπάνιο» και τα ρέστα.

Γύρω στο μεσημέρι η γιαγιά άρχιζε να κοιτάει μακριά τον ορίζοντα για να δει αν ο παππούς επέστρεφε και να ετοιμάσει το τραπέζι (τότε βλέπετε δεν υπήρχαν κινητά). Κι όταν έφτανε ο παππούς ...; κυριολεκτικό πανηγύρι!!! Όλοι μαζεύονταν γύρω απ'; τον Ψαρή και περίμεναν να ρθει η σειρά τους άλλοι για να πάρουν τις παραγγελιές τους κι άλλοι για να γευτούν κάποιες από τις λιχουδιές που κουβαλούσε ο παππούς με την επιστροφή του (λουκούμια, κουλούρια, μπισκοτάκια Μιράντα κλπ).                                                            

Το απόγευμα είπαμε η επέλαση του πράσινου σαπουνιού, κλάματα, φωνές και πλατσουρίσματα μέσα στην τσίγκινη σκάφη που τέλειωναν με την επιβράβευση της «Μερέντας», μια τεράστια φέτα ζυμωτό ψωμί επικαλυμμένο με μια παχιά στρώση μερέντα.

Συνεχίζεται...

Βρε μπας κι είμαι Κύκλωπας η μήπως είμαι απ' τον Άρη?

Συνέχεια απ' το προηγούμενο...

Πως μπορεί να γίνει ανεκτός ο «ξένος» αλλοδαπός ή ομοεθνής που εμμένει στη διαφορετικότητα του, όταν μάλιστα η διαφορετικότητα αυτή μπορεί να θεωρηθεί απειλή για τη μικρή αυτή κοινωνία. Απειλή για μια σειρά κανόνων, πρακτικών, αντιλήψεων, ηθών, εθίμων αλλά ακόμα και της ίδιας της αυτάρεσκης προβολής της ταυτότητας των ατόμων που αποτελούν την καθεστηκυία «τάξη».

Στις κοινωνίες αυτές, ο «ξένος», συνήθως καλείται να απαρνηθεί τις δικές τους αξίες, επιλέγοντας ένα δρόμο που η μικρή κοινωνία του επιβάλλει, με στόχο την ενσωμάτωσή του, αλλά και με αμφίβολο αποτέλεσμα, καθώς, μέχρι να φτάσει εκεί (στην πλήρη αποδοχή) καθημερινά αξιολογείται προκειμένου να γίνει αποδέκτης της γενναιοδωρίας των ντόπιων, οι οποίοι αφού διαπιστώσουν ότι πράγματι ανταποκρίνεται στην πρόσκληση για εξομοίωση θα τον αποδεχτούν και θα τον ενσωματώσουν στο σύνολό τους.  Αν ο «ξένος» παρ'; ελπίδα αποδειχτεί ανεπίδεκτος μαθήσεως ή εμμένει στις δικές του αξίες και στους δικούς του κώδικες επικοινωνίας, τότε το σύνολο τον απορρίπτει, θεωρώντας τον «ξένο σώμα», αποδίδοντας μάλιστα στον ίδιο την ευθύνη για τις συνέπειες της μη αφομοίωσής του.

Αν και οι Έλληνες διαχρονικά όταν έρχονταν σε επαφή με «άλλους» πολιτισμούς, εκτός συνόρων, υπήρξαν μιμητές πολιτισμικών αντιλήψεων αυτών των λαών που θεωρούσαν ανώτερους και υιοθετούσαν με σχετική ευκολία το νέο και διαφορετικό, στην πατρίδα τους, στο χωριό τους, στον οίκο τους, θεωρούν ότι υπερέχουν πολιτισμικά και ως εκ τούτου οι άλλοι θα πρέπει να είναι μιμητές τους και όχι αυτοί. Ο Πακιστανός, ο Αλβανός, ο Κούρδος, αλλά και ο Αθηναίος, ο «ξένος» γενικότερα, πρέπει για να ενταχθεί να μιμηθεί τους δικούς τους κανόνες, τις δικές τους συμπεριφορές και να ξεκινήσει απ'; το πρώτο το σκαλί, διαφορετικά αντιμετωπίζεται ως Κύκλωπας με ένα μάτι ή ως Αρειανός με κεραίες.

Βρε μπας κι είμαι Κύκλωπας η μήπως είμαι απ' τον Άρη?

Αφορμή για τη συγκεκριμένη εγγραφή - προβληματισμό μου έδωσε η επιλογή μου να αγοράσω και να φτιάξω ένα σπίτι σε ένα χωριό έτσι όπως από παιδί το ονειρευόμουν και η εξής διαπίστωση - μετά από αρκετό καιρό παραμονής σε αυτό και συναναστροφής με τους κατοίκους του- του πόσο δύσκολο είναι κάποιος ξένος να γίνει αποδεκτός και ακόμα περισσότερο μέλος μιας μικρής τοπικής κοινωνίας, ενός χωριού.

Προκειμένου να ξετυλίξω τη σκέψη μου γύρω από την ιδιαιτερότητα των συνηθειών των τοπικών κοινωνιών και ειδικότερα την αποδοχή ή απόρριψη των ξένων στην Ελλάδα και ειδικότερα στην ελληνική επαρχία θα χρησιμοποιήσω ένα απόσπασμα από ένα κείμενο του Απόστολου Δώσσα, Υπ. Διδάκτορα του Πανεπιστήμιου Αιγαίου με τίτλο "Ιστορία της Ετερότητας. Ο ξένος μέσα από τη μυθολογία:   οι    Κύκλωπες"

" Οι Κύκλωπες, χαρακτηριστικές  μορφές της Ελληνικής Μυθολογίας απεικονίζονται είτε ως μη ανθρώπινα όντα είτε ως μη ελληνικός λαός με κοινό στοιχείο και στις δύο περιπτώσεις το θαυμασμό που προξενούν λόγω της γνώσης και κατοχής τεχνών και τεχνικών μυστικών. ....Ο εντυπωσιακότερος μύθος, αυτός του Οδυσσέα με τον Κύκλωπα Πολύφημο, έτσι όπως παρουσιάζεται στην Οδύσσεια, αποτελεί την κορυφαία στιγμή της σύγκρουσης-αντιπαράθεσης του ελληνικού κόσμου και σκέψης με τον μη ελληνικό. Η αντίθεση του Έλληνα -; ανθρώπου, που είναι δημιουργός, παράγωγο και φορέας ταυτόχρονα του πολιτισμού και της ταυτότητάς του, με τα μη ελληνικά όντα που λειτουργούν αλληλένδετα με τη φύση χαρακτηρίζει τη δυναμική της αυτοαντίληψης των Ελλήνων όπως αυτή διαμορφώνεται από τη μυθική δημιουργία και συνείδηση."

Η ελληνική επαρχία ανέκαθεν αποτέλεσε ένα κλειστό σύστημα μέσα στο οποίο το άτομο υιοθετούσε διαρκώς στάσεις ενσωμάτωσης ή διαφοροποίησης, προκειμένου να καταξιωθεί, να ξεχωρίσει και να ζήσει αρμονικά μέσα σ' αυτή.

Σε μια τέτοια κοινωνία το άτομο δεν μπορεί να αγνοήσει τις ηθικές αξίες, τους κανόνες συμπεριφοράς ή τους κώδικες επικοινωνίας που χρόνια τώρα τηρούνται με ευλάβεια,  όπως για παράδειγμα ότι το καφενείο είναι η πρέπει να είναι ένας καθαρά ανδροκρατούμενος χώρος στον οποίο οι γυναίκες μπορούν να εισέλθουν σε εξαιρετικές περιπτώσεις γάμοι, βαφτίσια, πανηγύρια και πάντα με τη συνοδεία των ανδρών.

Την ίδια ώρα που συμβαίνει αυτό, το άτομο  που κάθε κάθε μέλος αυτής της κοινωνίας διεκδικεί ως σύζυγο θα πρέπει στις μέρες μας, αν μη τι άλλο, να είναι μορφωμένο και ακόμα καλύτερα να είναι διορισμένο στο δημόσιο (καθηγητής/τρια στο τοπικό γυμνάσιο ή λύκειο, ή τουλάχιστον υπάλληλος σε μια από τις ελάχιστες τοπικές υπηρεσίες - δήμο, ταχυδρομικό γραφείο κλπ) κάτι που θα του προσδώσει κύρος και επιφάνεια, θα το κάνει με δυο λόγια ξεχωριστό - διαφορετικό από τους άλλους ανεξάρτητα αν ο διεκδικητής είναι εργάτης ή βοσκός, εργάτρια ή νοικοκυρά.

Ένα τζιπ 2000 τουλάχιστον κυβικών, ένα ιδιόκτητο σπίτι καθώς και η συμμετοχή στα κοινά (τοπικός σύλλογος, τοπική αυτοδιοίκηση κλπ) είναι οπωσδήποτε επιπλέον τεκμήρια στοιχειοθέτησης της ταυτότητας του ατόμου αυτού τα οποία  οριοθετούν την ταυτότητα αλλά και την κοινωνική θέση του μέλους της μικρής αυτής κοινωνίας, η δε σύγκριση με την ταυτότητα του άλλου και ως εκ τούτου η "αντιπαράθεση" και "σύγκριση" μεταξύ των ατόμων οδηγούν σταδιακά στην αναγνώριση και την τοποθέτηση στην ανάλογη βαθμίδα της κοινωνικής κλίμακας της μικρής αυτής κοινωνίας.

Τι γίνεται όμως όταν ένα "ξένο σώμα" εμπλέκεται σε όλη αυτή τη διαδικασία; Τι γίνεται δηλαδή όταν ένας ξένος, ομοεθνής ή αλλοδαπός, "εισβάλλει" σ'; αυτή τη μικρή κοινωνία; Ένας ξένος που έχει ήδη τη δική του ταυτότητα σε μια άλλη μικρή κοινωνική ομάδα από την οποία προέρχεται και η οποία συνήθως είναι άγνωστη ή μερικώς γνωστή στην νέα στην οποία προσπαθεί να ενταχθεί.

Συνεχίζεται...

Σας έλλειψα?

Μπααααααααααα....

Καλημερούδια λοιπόν με ένα γλυκό τέστ...

Τεστ προσωπικότητας

Ποιο γλυκό σας

αρέσει

περισσότερο??

Μην κλέβετε

αν όλα τα ακόλουθα επιδόρπια

βρίσκονταν στο τραπέζι μπροστά

σας ...;.ποιο θα προτιμούσατε;

Επιλέξτε και έπειτα μάθετε τι λένε οι

ψυχίατροι για εσάς!!

Μπορείτε να επιλέξετε

μόνο ΈΝΑ!

Muffins

BROWNIES

Τούρτα σοκολάτας

Κέικ με σαντιγύ και φράουλες

Παγωτό

Τούρτα βανίλιας με επικάλυψη σοκολάτας

Lemon pie

 Κορμός με αμύγδαλα

ΌΧΙ, δεν μπορείτε να αλλάξετε!

Σκεφτείτε καλά πριν προχωρήσετε!

Τώρα που αποφασίσατε ...περάστε

στο ψυχιατρείο! Χα, χα, χα, χα,χα!!!!

Muffins

Γλυκός, ερωτικός και τρυφερός. Σου αρέσουν όλα εκείνα τα γλυκούλικα πραγματάκια όπως αρκουδάκια και λούτρινα.  Είσαι και λίγο

τρελούλης σε ορισμένες περιπτώσεις!

Χρειάζεσαι μερικές φορές ένα χωνάκι παγωτό για να κλείσει καλά η μέρα.

Άλλοι μπορούν να σε θεωρήσουν ολίγον ανώριμο και παλιπαιδίζοντα ...;

BROWNIES

Είσαι περιπετειώδης τύπος, αγαπάς τις νέες ιδέες και τον κίνδυνο. Όταν σου πέφτει η διάθεση είσαι ικανός να τραβήξεις το σπαθί σου και οποιον πάρει ο Χάρος!

Σου αρέσουν τα ιδιαίτερα αστεία και έχεις μοναδική αίσθηση του χιούμορ.

Συνήθως είσαι πολύ πιστό άτομο.

Lemon pie

Σεξουλιάρης, μέσα στο μέλι και εκφραστικός με τις κινήσεις σου, είσαι εξαίρετος στα κυρήγματα ειδικά την ώρα του φαγητού γύρω από το τραπέζι.

Καλός δάσκαλος.

Έχεις καλούς φίλους.

Τούρτα βανίλιας με επικάλυψη σοκολάτας

Αστείος, ερωτιάρης, με χιούμορ. Δεν προσκολλάσαι ιδιαίτερα στη ζωή , αναποφάσιστος και με αδύναμη θέληση.

Όλοι περνούν καλά με την παρέα σου. Σου αρέσουν τα βρώμικα αστεία (πονηρούληηηη) ...;.

Οι άλλοι δεν πρέπει να σε κάνουν να θυμώνεις. Όταν επιλέγεις κάποιον για φίλο σου, είναι για μια ζωή.

Κέικ με σαντιγύ και φράουλες

Ρομαντικός, τρυφερός και ερωτιάρης ...; Ανησυχείς πάντα για τους άλλους.

Μερικές φορές μπορείς να είσαι πολύ ευέλικτος. Σου κοστίζει να ελέγχεις τα συναισθήματά σου και αυτό, συνήθως, εξαγριώνει τους άλλους.

Τούρτα σοκολάτας

Σέξυ κι όποιος αντέξει! Πάντα έτοιμος να δώσεις και να πάρεις!

Περιπετειώδης, φιλόδοξος και παθιασμένος. Συνήθως βγάζεις μια ψυχράδα προς τα έξω που είναι το ακριβώς αντίθετο από αυτό που έχεις μέσα σου....φωτιά!!!  

Δε φοβάσαι να ρισκάρεις. Ποτέ δε θα συμβιβαστείς με τη ζωή. Έχεις εύκολο το γέλιο.

Παγωτό

Σου αρέσουν πολύ τα σπορ, ό,τι κι αν είναι αυτά. Θα σου άρεσε να συμμετέχεις σε κάποιο άθλημα, αλλά στην πραγματικότητα περισσότερο σε διασκεδάζει να παρακολουθείς.

Χρειάζεσαι να έχεις εσύ το τηλεκοντρόλ στο χέρι. Λίγο εγωιστής, με δύσκολο χαρακτήρα ...; Δεν τρως ένα παγωτάκι να χαλαρώσεις;

Κορμός με αμύγδαλα

Είσαι πολύ διασκεδαστικός τύπος και αγαπησιάρης.

Σου αρέσει να γελάς και να χαμογελάς. Οι άλλοι περνούν καλά όταν είναι μαζί σου. Τους αρέσει η παρέα σου και την επιδιώκουν.

Έχεις πιστούς φίλους.

Σας άρεσε;

Ταιριάζει στο χαρακτήρα σας;

Είχα μια αγάπη μέσ' την εθνική,

που μ' οδηγούσε στο πρώτο το σκαλί

μα όσο διαβάζω τόσο με πληγώνει

μη "εισχώ"...

Σκόπια, Σκόπια

μη "εισχώ"....

Σκόπια, Σκόπια

μη "εισχώ"....

Λοιπόν, το βιβλίο είναι του W. Christ, Ιστορία της Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφρ. Λ. Κώνστα και Ν.Πολίτη, εκδ. Βιβλιοθήκη Μαρασλή, Αθήνα 1905.

Γράφει λοιπόν, "388. Ιστορικοί της τρίτης εκατονταετηρίδος περί των Ελληνικών συγγράψαντες. Επί Αλεξάνδρου και των άμεσων αυτού διαδόχων η εκ της δυνάμεως αυτής εκπεσούσα Ελλάς εξηφανίσθη τέλεον εκ του θεάτρου της ιστορίας. Αλλ. από της τρίτης εκατονταετηρίδος ανήλθεν αύθις εις βαθμόν τινά δυνάμεως διά των ακαταναλώτων τέως δυνάμεων Αιτωλών και Αχαιών. Δια τούτο και η ελληνική ιστορία εύρεν αύθις από του χρόνου τούτου νέους θεράποντας."

Σημείωση 1: το κείμενο είναι γραμμένο με πολυτονικό σύστημα αλλά εγώ αδυνατώ να το αντιγράψω έτσι

Σημείωση 2: ίσως απ αυτό καταλάβετε τι έχω πάθει κι έχω χαθεί.

Σημείωση 3: πάσα στους Μανώλη, Νιόβη, Άρη, Κουρσάρο, Αμαλία, Lna. Δεν μπορεί κάποιος απ' όλους δεν θάχει παίξει.

Να είστε όλοι καλά.

Η συνταγή που ακολουθεί είναι ειδικά αφιερωμένη στις φίλες μου Ειρήνη και Αναστασία αλλά και σ' όλους εσάς που νιώθετε μια πίκρα και θέλετε κάτι να γλυκάνει την ψυχή σας...

Γλύκισμα για όλους

Εύθυμο πρόσωπο

Γέλιο

Όσοι έφαγαν απ' αυτό το γλύκισμα, ομολογούν ότι το κύριο χαρακτηριστικό της γεύσης είναι η ΨΥΧΙΚΗ ΓΑΛΗΝΗ.

Του Σπυρου Καραλη

Εν μέσω των ροζ και γκρίζων αποχρώσεων της επικαιρότητας, το παράδειγμα του φαινομένου που λέγεται «Λειψοί» αξίζει προσοχής. Ενας μικρός τόπος μόλις 15,82 τ. χλμ., ακριτικός, που όμως κατέχει τις εξής μεγάλες πρωτιές: την υψηλότερη πληθυσμιακή αύξηση της δεκαετίας (40%), τον χαμηλότερο μέσο όρο ηλικίας και την υψηλότερη απορρόφηση κοινοτικών κονδυλίων (95%). Που έχει να επιδείξει βιολογικό καθαρισμό, ΧΥΤΑ, διαχείριση υγρών αποβλήτων για ενίσχυση του υδροφόρου ορίζοντα, εν λειτουργία ολοήμερο δημοτικό σχολείο πριν ακόμη το υπουργείο Παιδείας θεσμοθετήσει το σχετικό πρόγραμμα, δημοτική συγκοινωνία και βιβλιοθήκη που κτίστηκε με πρωτοβουλία της Ουνέσκο και χορηγό την εταιρεία «Goody's». «Η απαισιοδοξία που κυριαρχεί ότι είμαστε μια χώρα καταδικασμένη στη λογική της διαπλοκής είναι στρεβλή. Το παραγωγικό αίτημα δεν μπορεί να καταργηθεί...», σημειώνει ο δήμαρχος Μπενέτος Σπύρου, μιλώντας παράλληλα με υπερηφάνεια για τα 135 παιδιά του νησιού και τους 700 πλέον μόνιμους κατοίκους, από 500 που ήταν δέκα χρόνια πριν. «Δεν ζηλεύουμε κανέναν, δεν θέλουμε να μοιάσουμε σε κανέναν, έχουμε το δικό μας όραμα» λέει και όταν του ζητάμε να μας περιγράψει αυτό το όραμα εξηγεί: «Είναι η αειφόρος ανάπτυξη, η ανάπτυξη που στηρίζεται πάνω στην ιστορία της παραγωγής του τόπου. Αποφασίσαμε ότι δεν θα εισάγουμε προϊόντα και δεν θα εξάγουμε υπηρεσίες και ο χρόνος μας δικαιώνει. Βλέπουμε τον τουρισμό σαν συγκριτικό πλεονέκτημα, έχοντας παράλληλα επίγνωση ότι θα πρέπει να τον στηρίξουμε πάνω στη ντόπια παραγωγή και οικονομία. Λέμε στον κόσμο "δεν εγκαταλείπεις τη γη, τον πρωτογενή τομέα, αντιθέτως θα αναβαθμίσεις το τουριστικό προϊόν συνεχίζοντας να καλλιεργείς και να παράγεις". Θέλουμε να αποφύγουμε πιθανή εξάρτηση της οικονομίας μας από τη μονόπλευρη τουριστική ανάπτυξη».

Τα 13.000 κλήματα που φυτεύτηκαν πρόσφατα, η ένταξη των Λειψών στην Ενωση Οινοποιητικών Πόλεων της Ευρωπαϊκής Ενωσης και η έκδοση απόφασης με την οποία γίνεται υποχρεωτική η χρήση υλικών, όπως η πέτρα και το ξύλο στις νέες οικοδομές, φανερώνουν την προσπάθεια να αναδειχθεί το παραδοσιακό ύφος του νησιού.

Στις τελευταίες εκλογές το νησί δήλωσε αποχή από τη διαδικασία σαν διαμαρτυρία για τα ακτοπλοϊκά προβλήματα που οδηγούν τους Λειψούς στην απομόνωση. «Ολοκληρώσαμε τις βασικές υποδομές του νησιού μόνοι μας, κυρίως μέσω των κονδυλιών από τα κοινοτικά πλαίσια στήριξης. Δεν έχουμε ακόμη επιλύσει τα προβλήματα εκείνα που χρειάζεται η παρέμβαση της ελληνικής πολιτείας, και αναφέρομαι στην ακτοπλοϊκή σύνδεση και την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Δεν είναι πρωτότυπο... Είκοσι χρόνια είμαι δήμαρχος, αλλά τη χώρα μου δεν την είχα ποτέ δίπλα μου να με προστατεύει. Γνωρίζουν μόνον να διαβεβαιώνουν, να υπόσχονται και να λένε τα δικά τους. Τους απαντώ ότι δεν με ενδιαφέρει καθόλου να ακούω βαρύγδουπες εκφράσεις περί "ακριτών που φυλούν Θερμοπύλες" όταν οι λέξεις δεν μετουσιώνονται σε έργα. Και δυστυχώς μέχρι σήμερα, όποτε ζητήσαμε τη συμπαράσταση της πολιτείας εισπράξαμε αδιαφορία. Οι υποσχέσεις ήταν πάντοτε κενές περιεχομένου» τονίζει ο κ. Σπύρου και συνεχίζει: «Πήρα τηλέφωνο τους αρμοδίους και τους είπα "εμείς εδώ στους Λειψούς είμαστε Ελλάδα, εσείς τι είστε;". Απέναντι σε αυτήν την προκλητική αδιαφορία των εκάστοτε υπευθύνων θα απαντάμε με δυναμικές κινητοποιήσεις, διεκδικώντας το καλύτερο για τους ανθρώπους μας, ελπίζοντας ότι κάποια στιγμή θα αποφασίσουν και στην Αθήνα να κάνουν τη δουλειά τους».

Η αναγέννηση

Η σημαντικότερη εκδήλωση του νησιού είναι η γιορτή του κρασιού που γίνεται κάθε Αύγουστο, και προβάλλεται έντονα μιας και το Λειψιώτικο κρασί θεωρείται εξαιρετικής ποιότητας. Σήμερα η παραγωγή είναι μικρή, παλαιότερα όμως, έφθανε και τους 500 τόνους ενώ κατά τη διάρκεια της ιταλικής κατοχής, πήγαινε κατευθείαν στο Βατικανό, σαν «άναμα» για τη Θεία Μετάληψη. Στα χρόνια μετά τον πόλεμο οι αμπελώνες ερήμωσαν και ξεράθηκαν αλλά σήμερα, ο Δήμος σε συνεργασία με τη Γεωπονική Σχολή Αθηνών επιχειρεί μια ιστορική επαναφύτευση με ποικιλίες αμπελιού ανθεκτικότερες στην ξηρασία. «Θέλουμε να κρατήσουμε τον κόσμο στον τόπο του γι' αυτό και ξεκινήσαμε την προσπάθεια για την αναγέννηση των αμπελώνων. Πιστεύουμε ότι οι νέες σοδειές δεν θα προσδώσουν μόνον στην τοπική οικονομία αλλά και στην ανασύσταση δομών που διαχρονικά καθόρισαν την κοινωνική ζωή του τόπου. Δεν θα μπορούσαμε να μιλάμε τώρα για αειφόρο ανάπτυξη χωρίς τους αμπελώνες μας και το εξαιρετικό κρασί που παράγουν...», καταλήγει ο δήμαρχος των Λειψών.

Ελάχιστος χρόνος και είπα να μπω να δω πως είστε να σας πω μια καλημέρα και να σας ευχηθώ τα καλύτερα για το νέο έτος, μιά και έχουμε να τα πούμε απ' το παλιό ακόμα.

Το ραγισμένο δοχείο3.pps

Μου το έστειλαν και ένοιωσα την ανάγκη να το μοιραστώ μαζί σας ειδικά αυτήν την εποχή που έρχονται γιορτινές μέρες .... και ίσως να δούμε με διαφορετικό μάτι τελικά ... τα ραγισμένα δοχεία που έχουμε γύρω μας ή και μέσα μας.... Καλά Χριστούγεννα σε όλους σας!

Αλεξίου Χάρις

Μουσική/Στίχοι: Άσιμος Νικόλας

Η αγάπη κάστρα καταλύει

Χαΐνηδες

Καίς περισσότερες θερμίδες όταν κοιμάσαι παρά όταν βλέπεις τηλεόραση!

Οι βαλανιδιές δεν παράγουν

βελανίδια παρά

 [fereniki1.pblogs.gr] alt="-" />

όταν γίνουν τουλάχιστον 50 ετών η και περισσότερο . Το πρώτο προιόν που είχε barcode

ήταν η τσιχλα Wrigley's Ο Βασιλιάς στις κούπες είναι ο μόνος Βασιλιάς

Τα μήλα και όχι η καφείνη είναι πιο αποτελεσματικά

  για να σας ξυπνήσουν το πρωί. Τα περισσότερα μόρια της σκόνης στο σπίτι σας προέρχονται απο

[fereniki1.pblogs.gr] alt="-" />

αλλά όχι να τις κατέβουν. Η κραυγή της πάπιας δεν έχει ηχώ

και κανείς δεν ξέρει γιατί.

Οι οδοντίατροι συνιστούν να τοποθετούμε τον οδοντόβουρτσα

Καί τελευταίο και καλύτερο...

Είναι Χριστούγεννα ...

Ας είναι η αγκαλιά μας

 ανοιχτή σε όσους το

χρειάζονται...

"Δεν με πειράζει να πηγαίνω

Έρχεται κάποια στιγμή στη ζωή μας που για κάποιους λόγους βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το παρελθόν. Είναι τότε που νιώθουμε αδύναμοι μπροστά στο μέλλον και λίγοι ή μικροί αναλογιζόμενοι το παρελθόν. 

Σκεφτόμαστε τις αποφάσεις που πήραμε όταν καλούμασταν να αποφασίσουμε μπροστά σε ένα δίλλημα και που μας οδήγησαν αυτές. Αναρωτιόμαστε μάλιστα αν την συγκεκριμένη στιγμή παίρναμε μια άλλη πορεία πως θα ήταν σήμερα τα πράγματα. Φανταζόμαστε πως ίσως το μέλλον, το παρόν μα ακόμα κι ένα μεγάλο μέρος του παρελθόντος μας να είχε διαμορφωθεί τελείως διαφορετικά.

 Όμως, πόσα πράγματα, καταστάσεις, άνθρωποι δεν συντέλεσαν έμμεσα ή άμεσα στη λήψη αυτής μας της απόφαση.Θα μπορούσα να σας φέρω χιλιάδες παραδείγματα προκειμένου να αποδείξω αυτό που σας λέω θα περιοριστώ όμως στο να πάρω το κατόπι εμένα, εσένα ή τον δίπλα απ' την ώρα που γεννιέται μέχρι την ώρα εκείνη που ίσως κάνει τον απολογισμό του, διότι πολλοί από μας ούτε αυτό δεν προλαβαίνουν ή δεν αντέχουν να κάνουν.

Ένα παιδί γεννιέται.

Δεν θα μπω στον πειρασμό να αναφερθώ στο ότι το μόνο βέβαιο είναι ότι εκείνο, οπωσδήποτε δεν αποφάσισε για το αν, που, πότε πως κι από ποιους θα γεννηθεί.

Αυτό το παιδί θα μεγαλώσει κάτω από τις καθοδηγήσεις και σύμφωνα με τις επιλογές αυτών που επέλεξαν αντί αυτού να το φέρουν στον κόσμο. Εκείνοι με τη σειρά τους θα διατείνονται ότι κάνουν ή έκαναν τα πάντα για να οικοδομήσουν το καλύτερο αύριο γι'  αυτό. Κι εκείνο πάλι θα αναρωτιέται πότε το ρώτησαν αν αυτές τους οι επιλογές ήταν σύμφωνες με τη δική του θέληση.

Έτσι με την κοινή κι αποδεκτή σε όλους φράση "οι γονείς κάνουν πάντα το καλύτερο για τα παιδιά τους" αφ' ενός μεν ο κάθε γονέας, είτε πρόκειται για έμπορο όπλων, είτε για έμπορο ναρκωτικών είτε για δημόσιο υπάλληλο, είτε για οικοδόμο, είτε για πλούσιο, είτε για φτωχό θα εξιλεώνεται για οποιαδήποτε επιλογή του, αφετέρου δε κάθε παιδί θα μεγαλώνει και θα οικοδομεί το παρόν και το μέλλον του με πέτρες ενοχικότητας και προσδοκία ανταπόδοσης.

Μια σειρά ανθρώπων που θα παρελάσουν απ'  τη ζωή του κάθε ανθρώπου (γονείς, δάσκαλοι, καθηγητές, εργοδότες, φίλοι, συνεργάτες κλπ) που οπωσδήποτε  δεν είναι πάντα προϊόν επιλογής του, θα βοηθήσουν στο να γεμίσουν - εμποτίσουν τον εγκέφαλό του με μια σειρά αρχών, με τις οποίες οι ίδιοι μεγάλωσαν, θα του μεταλαμπαδεύσουν τον τρόπο σκέψης τους - σωστό ή λάθος - και θα τον καθοδηγήσουν άμεσα ή έμμεσα σε κάθε του απόφαση.

Γιατί, ας μη γελιόμαστε, η δουλειά που γίνεται απ'   όλους αυτούς, μα κυρίως απ' τους γονείς, είναι πολύ καλή, εξαιρετική, θα έλεγα, καθώς ξεκινάει σα μια σταγόνα και σιγά - σιγά παίρνει τη μορφή της υγρασίας που απλώνεται παντού και ποτέ δεν ξέρεις από που και με ποια μορφή θα εμφανιστεί.

Και τα χρόνια περνούν και το παιδί μεγαλώνει ζώντας πλέον μέσα στην υγρασία και τη μούχλα χωρίς καν να αντιλαμβάνεται την ύπαρξη της καθώς έχει γίνει ένα μ' αυτή. Σε λίγο μάλιστα θα κληθεί και το ίδιο ως ενήλικας να τη μεταφέρει και στα παιδιά του και εκείνα με τη σειρά τους στα δικά τους.

Μέχρι να φτάσει, αν φτάσει όπως είπαμε, η ώρα του απολογισμού. Και τότε πια γέρος ή σα γέρος, θα αναλογιστεί πως θα μπορούσαν να είναι τα πράγματα αν έπαιρνε κάποτε διαφορετική  απόφαση από αυτή που κάποτε πήρε, πόσα ήθελε να κάνει και δεν μπόρεσε γιατί τα πρέπει ήταν ισχυρότερα από τα θέλω, πως θα ήθελε να ζήσει και δεν έζησε γιατί δεν είχε τα κότσια να το κάνει και τότε θα του έρχονται στο νου οι στίχοι του αλεξανδρινού ποιητή...

Στου καφενείου του βοερού το μέσα μέρος σκυμένος στο τραπέζι κάθετ' ένας γέρος· με μιαν εφημερίδα εμπρός του, χωρίς συντροφιά. Και μες των άθλιων γηρατειών την καταφρόνια σκέπτεται πόσο λίγο χάρηκε τα χρόνια που είχε και δύναμι, και λόγο, κ' εμορφιά. Ξέρει που γέρασε πολύ· το νοιώθει, το κυττάζει. Κ' εν τούτοις ο καιρός που ήταν νέος μοιάζει σαν χθες. Τι διάστημα μικρό, τι διάστημα μικρό. Και συλλογιέται η Φρόνησις πως τον εγέλα· και πως την εμπιστεύονταν πάντα τι τρέλλα! την ψεύτρα που έλεγε· «Aύριο. Έχεις πολύν καιρό.» Θυμάται ορμές που βάσταγε· και πόση χαρά θυσίαζε. Την άμυαλή του γνώσι κάθ' ευκαιρία χαμένη τώρα την εμπαίζει. .... Μα απ' το πολύ να σκέπτεται και να θυμάται ο γέρος εζαλίσθηκε. Κι αποκοιμάται στου καφενείου ακουμπισμένος το τραπέζι.

Ποίηση Οδυσσέα Ελύτη.  

Επιτέλους μέρος πρώτο τέλος........................